શિવપુરાણમ્

યત્રપ્રતિષ્ઠિતં યેન મદીયં લિંગમીદૃશમ્ તત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ સોહમપ્રતિષ્ઠોપિ વત્સકૌ

જે જગ્યાએ અને જે કોઈ મારું આવું લિંગ સ્થાપે છે, ત્યાં હું સ્થાપિત છું, વત્સો, ભલે બીજે ક્યાંય સ્થાપિત ન હોઉં.

મત્સામ્યમેકલિંગસ્ય સ્થાપને ફલમીરિતમ્ દ્વિતીયે સ્થાપિતે લિંગે મદૈક્યં ફલમેવ હિ

એક લિંગ સ્થાપનનું ફળ મને સમાન થવાનું છે; બીજું લિંગ સ્થાપો તો મને એકરૂપ થવાનું ફળ મળે છે.

લિંગં પ્રાધાન્યતઃ સ્થાપ્યં તથાબેરં તુ ગૌણકમ્ લિંગાભાવેન તત્ક્ષેત્રં સબેરમપિ સર્વતઃ

લિંગને મુખ્ય રૂપે સ્થાપવું જોઈએ અને મૂર્તિને ગૌણ માનવી; જો લિંગ ન હોય તો એ સ્થળ, મૂર્તિ સાથે હોવા છતાં, અધૂરૂં જ રહે છે.

સર્ગાદિપઞ્ચકૃત્યસ્ય લક્ષણં બ્રૂહિ નૌ પ્રભો મત્કૃત્યબોધનં ગુહ્યં કૃપયા પ્રબ્રવીમિ વામ્

પ્રભુ, સર્જનાદિ પાંચ કર્મોના લક્ષણો અમને કહો; કૃપાથી, હું મારા કર્મોના ગુપ્ત જ્ઞાનને તમને સમજાવું છું.

સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચ સંહારસ્તિરોભાવો ઽપ્યનુગ્રહઃ પઞ્ચૈવ મે જગત્કૃત્યં નિત્યસિદ્ધમજાચ્યુતૌ

સર્જન, પાલન, લય, છુપાવવું અને કૃપા—આ પાંચ મારા વિશ્વના હંમેશા પૂર્ણ અને અવિનાશી કર્મો છે, અજ અને અક્ષયો.

સર્ગઃ સંસારસંરંભસ્તત્પ્રતિષ્ઠા સ્થિતિર્મતા સંહારો મર્દનં તસ્ય તિરોભાવસ્તદુત્ક્રમઃ

સર્જન એટલે સંસારની શરૂઆત, તેનું સ્થિર થવું એટલે પાલન, તેનો નાશ એટલે લય અને તેને છુપાવવું એટલે તિરોભાવ.

તન્મોક્ષો ઽનુગ્રહસ્તન્મે કૃત્યમેવં હિ પઞ્ચકમ્ કૃત્યમેતદ્વહત્યન્યસ્તૂષ્ણીં ગોપુરબિંબવત્

મુક્તિ એટલે કૃપા; આ રીતે, આ પાંચ મારા કર્મો છે. જ્યારે હું આ કર્મો કરું છું, બીજા બધા મૌન રહે છે, જેમ શહેરના દ્વાર પર પડછાયાં રહે છે.

સર્ગાદિ યચ્ચતુષ્કૃત્યં સંસારપરિજૃંભણમ્ પઞ્ચમં મુક્તિહેતુર્વૈ નિત્યં મયિ ચ સુસ્થિરમ્

સર્જનથી શરૂ થતા ચાર કર્મો સંસારમાં વિસ્તરણ લાવે છે; પાંચમું, મુક્તિ, હંમેશા મારેમાં મજબૂત રીતે સ્થિર છે અને મુક્તિનું કારણ છે.

તદિદં પઞ્ચભૂતેષુ દૃશ્યતે મામકૈર્જનૈઃ સૃષ્ટિર્ભૂમૌ સ્થિતિસ્તોયે સંહારઃ પાવકે તથા

આ પાંચ કર્મો મારા ભક્તો પાંચ તત્વોમાં જુએ છે: પૃથ્વી પર સર્જન, જળમાં પાલન, અગ્નિમાં લય.

તિરોભાવો ઽનિલે તદ્વદનુગ્રહ ઇહામ્બરે સૃજ્યતે ધરયા સર્વમદ્ભિઃ સર્વં પ્રવર્ધતે

વાયુમાં તિરોભાવ છે અને આકાશમાં કૃપા છે; પૃથ્વીથી બધું સર્જાય છે, જળથી બધું વધે છે.

અર્દ્યતે તેજસા સર્વં વાયુના ચાપનીયતે વ્યોમ્નાનુગૃહ્યતે સર્વં જ્ઞેયમેવં હિ સૂરિભિઃ

બધું અગ્નિથી ભસ્મ થાય છે, વાયુથી દુર થાય છે અને આકાશથી બધું આધાર પામે છે; આ રીતે જ્ઞાની લોકો સમજવું જોઈએ.

પઞ્ચકૃત્યમિદં બોઢું મમાસ્તિ મુખપઞ્ચકમ્ ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વક્ત્રં તન્મધ્યે પઞ્ચમં મુખમ્

મારા આ પાંચ કર્મોને સમજવા માટે પાંચ મુખ છે; ચાર દિશામાં ચાર મુખ અને વચ્ચે પાંચમું મુખ છે.

યુવાભ્યાં તપસા લબ્ધમેતત્કૃત્યદ્વયં સુતૌ સૃષ્ટિસ્થિત્યભીધં ભાગ્યં મત્તઃ પ્રીતાદતિપ્રિયમ્

પુત્રો, તમારે તપથી સર્જન અને પાલન—આ બે કર્મો પ્રાપ્ત કર્યા છે; આ શુભતા મને ખૂબ પ્રિય છે અને મેં પ્રેમથી આપી છે.

તથા રુદ્રમહેશાભ્યામન્યત્કૃત્યદ્વયં પરમ્ અનુગ્રહાખ્યં કેનાપિ લબ્ધું નૈવ હિ શક્યતે

એવી જ રીતે, રુદ્ર અને મહેશના જે બે સર્વોચ્ચ કૃપાના કાર્યો છે, એ કોઈ પણ બીજાને ક્યારેય પ્રાપ્ત થતાં નથી.

તત્સર્વં પૌર્વિકં કર્મ યુવાભ્યાં કાલવિસ્મૃતમ્ ન તદ્રુદ્ર મહેશાભ્યાં વિસ્મૃતં કર્મ તાદૃશમ્

તમારા બંનેએ સમયના વહેણથી એ બધા પ્રાચીન કાર્યો ભૂલી ગયા છે; પણ એવા કાર્યો રુદ્ર અને મહેશે ક્યારેય ભૂલ્યા નથી.

રૂપે વેશે ચ કૃત્યે ચ વાહને ચાસને તથા આયુધાદૌ ચ મત્સામ્યમસ્માભિસ્તત્કૃતે કૃતમ્

રૂપ, વેશ, કર્મ, વાહન, આસન અને શસ્ત્રાદિ બધામાં અમે એ જ હેતુથી બધું જ અમારું સમાન બનાવી દીધું છે.

મદ્ધ્યાનવિરહાદ્વત્સૌ મૌઢ્યં વામેવમાગતમ્ મજ્જ્ઞાને સતિ નૈવં સ્યાન્માનં રૂપે મહેશવત્

મારા જ્ઞાનથી વિયોગ થવાથી, હે વત્સો, તમારામાં આ ભ્રાંતિ આવી છે; મારું જ્ઞાન રહેલું હોત તો મહેશ જેવા રૂપમાં આવું અહંકાર ન આવત.

તસ્માન્મજ્જ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થં મંત્રમોંકારનામકમ્ ઇતઃ પરં પ્રજપતં મામકં માનભંજનમ્

મારા જ્ઞાનની સિદ્ધિ માટે હવે પછીથી મારા અહંકારને તોડનાર 'ઓમ' નામના મંત્રનો જાપ કરો.

ઉપાદિશં નિજં મંત્રમોંકારમુરુમંગલમ્ ઓંકારો મન્મુખાજ્જજ્ઞે પ્રથમં મત્પ્રબોધકઃ

મેં તમોને મારો પોતાનો મહામંગલમય ઓમ મંત્ર શીખવાડ્યો છે; ઓમ મારો જ મોખેથી ઉદ્ભવ્યો, જે મારું જ્ઞાન જાગૃત કરે છે.

વાચકો ઽયમહં વાચ્યો મંત્રો ઽયં હિ મદાત્મકઃ તદનુસ્મરણં નિત્યં મમાનુસ્મરણં ભવેત્

આ ઉચ્ચારક છે, હું ઉચ્ચાર્ય છું; આ મંત્ર ખરેખર મારું જ સ્વરૂપ છે; એની સતત સ્મૃતિ એટલે મારી સતત સ્મૃતિ છે.

અકારૌત્તરાત્પૂર્વમુકારઃ પશ્ચિમાનનાત્ મકારો દક્ષિણમુખાદ્બિંદુઃ પ્રાઙ્મુખતસ્તથા

'ઉ' અક્ષર ઉત્તરમુખથી આવે છે, 'ક' પશ્ચિમમુખથી, 'મ' દક્ષિણમુખથી અને બિંદુ પૂર્વમુખથી ઉત્પન્ન થાય છે.

નાદો મધ્યમુખાદેવં પઞ્ચધા ઽસૌ વિજૃંભિતઃ એકીભૂતઃ પુનસ્તદ્વદોમિત્યેકાક્ષરો ભવેત્

નાદ મધ્યમુખમાંથી જન્મે છે; એ રીતે એ પાંચ ભાગે ફેલાય છે; અને ફરીથી એકરૂપ થાય ત્યારે એ 'ઓમ' એક અક્ષર બની જાય છે.

નામરૂપાત્મકં સર્વં વેદભૂતકુલદ્વયમ્ વ્યાપ્તમેતેન મંત્રેણ શિવશક્ત્યોશ્ચ બોધકઃ

નામ અને રૂપથી બનેલું બધું, બંને વેદકુળ, આ મંત્રથી વ્યાપ્ત છે; અને એ શિવ-શક્તિને પ્રગટ કરે છે.

અસ્માત્પઞ્ચાક્ષરં જજ્ઞે બોધકં સકલસ્યતત્ આકારાદિક્રમેણૈવ નકારાદિયથાક્રમમ્

આમાંથી પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર ઉત્પન્ન થયો, જે સર્વને જ્ઞાન આપે છે; એ 'અ'થી શરૂ થાય છે અને 'ન'થી પણ ક્રમશઃ શરૂ થાય છે.

અસ્માત્પઞ્ચાક્ષરાજ્જાતા માતૃકાઃ પઞ્ચભેદતઃ તસ્માચ્છિરશ્ચતુર્વક્ત્રાત્ત્રિપાદ્ગાય ત્રિરેવ હિ

આ પાંચ અક્ષરવાળા મંત્રમાંથી પાંચ પ્રકારની માતૃકાઓ ઉત્પન્ન થઈ; તેથી શિર્ષ અને ચાર મુખમાંથી ત્રણ પગવાળી ગાયત્રી ત્રણ પ્રકારની થઈ.

વેદઃ સર્વસ્તતો જજ્ઞે તતો વૈ મંત્રકોટયઃ તત્તન્મંત્રેણ તત્સિદ્ધિઃ સર્વસિદ્ધિરિતો ભવેત્

એમાંથી બધા વેદો જન્મ્યા, અને એમાંથી અનગણ્યા મંત્રો; દરેક મંત્રથી એની સિદ્ધિ મળે છે અને એથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

અનેન મંત્રકંદેન ભોગો મોક્ષશ્ચ સિદ્ધ્યતિ સકલા મંત્રરાજાનઃ સાક્ષાદ્ભોગપ્રદાઃ શુભાઃ

આ મૂળમંત્રથી ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે; બધા મંત્રરાજા સીધા શુભ ભોગ આપે છે.

પુનસ્તયોસ્તત્ર તિરઃ પટં ગુરુઃ પ્રકલ્પ્ય મંત્રં ચ સમાદિશત્પરમ્ નિધાય તચ્છીર્ષ્ણિ કરાંબુજં શનૈરુદઙ્મુખં સંસ્થિતયોઃ સહાંબિકઃ

પછી એ બંને માટે ગુરુએ ત્યાં પડદો મૂક્યો અને એમના માથા પર કમળ જેવી હથેળી ધીમે ધીમે રાખી, ઉત્તરમુખ બેસેલા એમને અંબિકા સાથે પરમ મંત્ર શીખવાડ્યો.

ત્રિરુચ્ચાર્યાગ્રહીન્મંત્રં યંત્રતંત્રોક્તિપૂર્વકમ્ શિષ્યૌ ચ તૌ દક્ષિણાયામાત્માનં ચ સમર્પયત્

યંત્ર અને તંત્ર પ્રમાણે ત્રણ વખત મંત્ર ઉચ્ચાર્યા પછી, ગુરુએ એ બંને શિષ્યોને દક્ષિણ બાજુ અને પોતાને પણ અર્પણ કર્યા.