શિવપુરાણમ્

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામો વ્રતં પાશુપતં પરમ્ બ્રહ્માદયો ઽપિ યત્કૃત્વા સર્વે પાશુપતાઃ સ્મૃતાઃ

હે ભગવાન, અમને પાશુપતનું શ્રેષ્ઠ વ્રત સાંભળવા ઈચ્છા છે, જે બ્રહ્મા અને અન્ય દેવોએ પાળ્યું અને તેથી તેઓ બધાને પાશુપત કહેવાયા.

રહસ્યં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપનિકૃન્તનમ્ વ્રતં પાશુપતં શ્રૌતમથર્વશિરસિ શ્રુતમ્

હું તમને એ રહસ્ય કહું છું, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે—પાશુપત વ્રત, જે અથર્વશિરસ્ ગ્રંથમાં જણાવાયું છે.

કાલશ્ચૈત્રી પૌર્ણમાસી દેશઃ શિવપરિગ્રહઃ ક્ષેત્રારામાદ્યરણ્યં વા પ્રશસ્તશ્શુભલક્ષણઃ

સમય ચૈત્ર માસની પૂર્ણિમા છે; સ્થળ એ છે, જ્યાં શિવની આરાધના થાય છે—ક્ષેત્ર, બગીચો કે જંગલ, જે પ્રશંસિત અને શુભ લક્ષણો ધરાવે છે.

તત્ર પૂર્વં ત્રયોદશ્યાં સુસ્નાતઃ સુકૃતાહ્નિકઃ અનુજ્ઞાપ્ય સ્વમાચાર્યં સંપૂજ્ય પ્રણિપત્ય ચ

ત્યાં, ત્રયોદશી દિવસે સ્નાન કરીને અને સારા દૈનિક કર્મો કરીને, પોતાના ગુરુની પરવાનગી લેવી, તેમનું પૂજન કરવું અને વંદન કરવું.

પૂજાં વૈશેષિકીં કૃત્વા શુક્લાંબરધરઃ સ્વયમ્ શુક્લયજ્ઞોપવીતી ચ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ

વિશિષ્ટ પૂજા કર્યા પછી, પોતે સફેદ વસ્ત્ર પહેરવા, સફેદ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું અને સફેદ ફૂલો તથા ચંદનથી શોભાવવું.

દર્ભાસને સમાસીનો દર્ભમુષ્ટિં પ્રગૃહ્ય ચ પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ ધ્યાત્વા દેવં ચ દેવીં ચ તદ્વિજ્ઞાપનવર્ત્મના

દરભાની આસન પર બેસી, દરભાની મુઠ્ઠી પકડી, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં મુખ રાખીને, ત્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામ કર્યા પછી, દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું, તેમનું આવાહન કરવાના નિયમ પ્રમાણે.

વ્રતમેતત્કરોમીતિ ભવેત્સંકલ્પ્ય દીક્ષિતઃ યાવચ્છરીરપાતં વા દ્વાદશાબ્દમથાપિ વા

‘હું આ વ્રત ધારણ કરું છું’ એવું સંકલ્પ કરીને, દિક્ષિત થવું—શરીર રહે ત્યાં સુધી કે બાર વર્ષ સુધી.

તદર્ધં વા તદર્ધં વા માસદ્વાદશકં તુ વા તદર્ધં વા તદર્ધં વા માસમેકમથાપિ વા

કે તો એનો અડધો સમય, કે એનો પણ અડધો, કે બાર મહિના, કે એનો અડધો, કે એનો પણ અડધો, કે એક મહિનો.

દિનદ્વાદશકં વા ઽથ દિનષટ્કમથાપિ વા તદર્ધં દિનમેકં વા વ્રતસંકલ્પનાવધિ

અથવા બાર દિવસ, કે છ દિવસ, કે એનો અડધો, કે એક દિવસ—વ્રતનો સમય આવું નક્કી થાય છે.

અગ્નિમાધાય વિધિવદ્વિરજાહોમકારણાત્ હુત્વાજ્યેન સમિદ્ભિશ્ચ ચરુણા ચ યથાક્રમમ્

વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરીને, નિર્મળ હોમ માટે ઘી, સમીધ અને પાકેલા અન્નથી ક્રમશઃ આહુતિ આપવી.

પૂર્ણામાપૂર્ય તાં ભૂયસ્તત્ત્વાનાં શુદ્ધિમુદ્દિશન્ જુહુયાન્મૂલમન્ત્રેણ તૈરેવ સમિદાદિભિઃ

પાત્ર ફરીથી ભરી, તત્ત્વોની શુદ્ધિ માટે મૂળ મંત્રથી, એ જ સમીધ વગેરે વડે આહુતિ આપવી.

પઞ્ચભૂતાનિ તન્માત્રાઃ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

પાંચ ભૂત, તેમનાં સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિય.

જ્ઞાનકર્મવિભેદેન પઞ્ચકર્મવિભાગશઃ ત્વગાદિધાતવસ્સપ્ત પઞ્ચ પ્રાણાદિવાયવઃ

જ્ઞાન અને કર્મના ભેદથી, પાંચ પ્રકારના કર્મ, ત્વચા વગેરે સાત ધાતુઓ અને પાંચ પ્રાણવાયુઓ.

મનોબુદ્ધિરહં ખ્યાતિર્ગુણાઃ પ્રકૃતિપૂરુષૌ રાગો વિદ્યાકલે ચૈવ નિયતિઃ કાલ એવ ચ

મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, વિવેક, ગુણો, પ્રકૃતિ અને પુરુષ, રાગ, જ્ઞાન, શક્તિઓ, નિયમ અને સમય.

માયા ચ શુદ્ધિવિદ્યા ચ મહેશ્વરસદાશિવૌ શક્તિશ્ચ શિવતત્ત્વં ચ તત્ત્વાનિ ક્રમશો વિદુઃ

માયા અને શુદ્ધ જ્ઞાન, મહેશ્વર અને સદાશિવ, શક્તિ અને શિવતત્વ—આ તત્ત્વો ક્રમશઃ જાણી શકાય છે.

મન્ત્રૈસ્તુ વિરજૈર્હુત્વા હોતાસૌ વિરજા ભવેત્ શિવાનુગ્રહમાસાદ્ય જ્ઞાનવાન્સ હિ જાયતે

પવિત્ર મંત્રોથી હવન કરીને યજમાન શુદ્ધ બને છે; જ્યારે તેને શિવજીની કૃપા મળે છે, ત્યારે તે સાચો જ્ઞાનવાન બને છે.

અથ ગોમયમાદાય પિણ્ડીકૃત્યાભિમંત્ર્ય ચ વિન્યસ્યાગ્નૌ ચ સમ્પ્રોક્ષ્ય દિને તસ્મિન્હવિષ્યભુક્

પછી ગાયનું છાણ લઈ, તેને ગોળ બનાવી, મંત્રોથી શુદ્ધ કરીને અગ્નિમાં મૂકી, છાંટક કરીને, એ દિવસે તે યજ્ઞનું ભોજન ગ્રહણ કરવું જોઈએ.

પ્રભાતે તુ ચતુર્દશ્યાં કૃત્વા સર્વં પુરોદિતમ્ દિને તસ્મિન્નિરાહારઃ કાલં શેષં સમાપયેત્

ચૌદસના સવારમાં, અગાઉ જણાવેલા બધા વિધિ કરીને, એ દિવસે બાકી રહેલો સમય ઉપવાસમાં વિતાવવો જોઈએ.

પ્રાતઃ પર્વણિ ચાપ્યેવં કૃત્વા હોમા વસાનતઃ ઉપસંહૃત્ય રુદ્રાગ્નિં ગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મ યત્નતઃ

પર્વકાળે સવારે, આવી રીતે હોમ કરીને, પછી રુદ્ર અગ્નિની રાખ ધ્યાનપૂર્વક એકત્ર કરવી જોઈએ.

તતશ્ચ જટિલો મુણ્ડી શિખૈકજટ એવ વા ભૂત્વા સ્નાત્વા તતો વીતલજ્જશ્ચેત્સ્યાદ્દિગમ્બરઃ

પછી, જટાવાળા, મુંડન કરેલા અથવા એક જટાવાળા બની, સ્નાન કરીને, લાજ છોડીને દિશાઓને જ વસ્ત્ર રૂપે ધારણ કરીને ઊભા રહેવું જોઈએ.

અપિ કાષાયવસનશ્ચર્મચીરામ્બરો ઽથ વા એકામ્બરો વલ્કલી વા ભવેદ્દણ્ડી ચ મેખલી

અથવા, તે કાશાયી વસ્ત્ર, ચામડાનું કપડું, એક જ કપડું કે છાલ પણ પહેરી શકે છે, અને દંડ તથા મેખલા પણ રાખી શકે છે.

પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ પશ્ચાદ્દ્વિરાચમ્યાત્મનસ્તનુમ્ સંકુલીકૃત્ય તદ્ભસ્મ વિરજાનલસંભવમ્

પગ ધોઈને, ફરી બેઠા પછી, શરીરને એકાગ્ર કરીને, શુદ્ધ અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી રાખને ધ્યાનપૂર્વક લગાવવી જોઈએ.

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મંત્રૈઃ ષડ્ભિરાથર્વણૈઃ ક્રમાત્ વિભૃજ્યાંગાનિ મૂર્ધાદિચરણાંતાનિ તૈસ્સ્પૃશેત્

'અગ્નિ'થી શરૂ થતા છ અથર્વણ મંત્રો વડે, માથાથી પગ સુધી ક્રમશઃ અંગો પર રાખ લગાવવી અને સ્પર્શ કરવું જોઈએ.

તતસ્તેન ક્રમેણૈવ સમુદ્ધૃત્ય ચ ભસ્મના સર્વાંગોદ્ધૂલનં કુર્યાત્પ્રણવેન શિવેન વા

પછી, એ જ ક્રમમાં રાખ લઈને, આખા શરીર પર છાંટવું જોઈએ, είτε 'ૐ' ઉચ્ચારીને કે શિવનું નામ લઈને.

તતસ્ત્રિપુણ્ડ્રં રચયેત્ત્રિયાયુષસમાહ્વયમ્ શિવભાવં સમાગમ્ય શિવયોગમથાચરેત્

પછી, 'ત્રિયાયુષ' નામની ત્રણ રેખા દોરવી, શિવભાવ પ્રાપ્ત કરીને, પછી શિવયોગ કરવો જોઈએ.

કુર્યાત્સ્ત્રિસન્ધ્યમપ્યેવમેતત્પાશુપતં વ્રતમ્ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં ચૈતત્પશુત્વં વિનિવર્તયેત્

તે ત્રણેય સંધ્યાઓ પણ કરવી, આ પાશુપત વ્રત છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે અને બંધન દૂર કરે છે.

તત્પશુત્વં પરિત્યજ્ય કૃત્વા પાશુપતં વ્રતમ્ પૂજનીયો મહાદેવો લિંગમૂર્તિસ્સનાતનઃ

પશુત્વનો ત્યાગ કરીને, પાશુપત વ્રત ધારણ કર્યા પછી, સનાતન મહાદેવનું લિંગરૂપે પૂજન કરવું જોઈએ.

પદ્મમષ્ટદલં હૈમં નવરત્નૈરલંકૃતમ્ કર્ણિકાકેશરોપેતમાસનં પરિકલ્પયેત્

સોનાની આઠ પાંખવાળી કમળની આસન તૈયાર કરવી, જેમાં નવ રત્નો જડેલા હોય અને મધ્યમાં કર્ણિકા તથા કેશર હોય.

વિભવે તદભાવે તુ રક્તં સિતમથાપિ વા પદ્મં તસ્યાપ્યભાવે તુ કેવલં ભાવનામયમ્

સાધન હોય તો એ પ્રમાણે, નહિ હોય તો લાલ કે સફેદ કમળથી, અને એ પણ ન મળે તો માત્ર ભાવનાથી આસન બનાવવું.