શિવપુરાણમ્

તત્ત્વાદિભૂતપર્યન્તં શરીરાદિષ્વતન્દ્રિતઃ વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ શિવસ્તતો રુદ્ર ઇતસ્તતઃ

તત્વથી લઈને ભૂત સુધી તથા શરીર વગેરેમાં શિવ સતત વ્યાપક અને અવિરત રીતે નિવાસ કરે છે; તેથી અહીં અને ત્યાં તેને રુદ્ર કહેવામાં આવે છે.

જગતઃ પિતૃભૂતાનાં શિવો મૂર્ત્યાત્મનામપિ પિતૃભાવેન સર્વેષાં પિતામહ ઉદીરિતઃ

શિવ જગતના તથા સર્વ રૂપ ધારણ કરનારાઓના પિતા છે; પિતૃત્વના કારણે તેમને સર્વના પિતામહ કહેવામાં આવે છે.

નિદાનજ્ઞો યથા વૈદ્યો રોગસ્ય વિનિવર્તકઃ ઉપાયૈર્ભેષજૈસ્તદ્વલ્લયભોગાધિકારતઃ

જેમ વૈદ્ય રોગનું કારણ જાણે છે અને ઔષધિથી તેનું નિવારણ કરે છે, તેમ ભોગ પર પૂર્ણ અધિકાર રાખીને શિવ પણ એ રીતે કાર્ય કરે છે.

સંસારસ્યેશ્વરો નિત્યં સમૂલસ્ય નિવર્તકઃ સંસારવૈદ્ય ઇત્યુક્તઃ સર્વતત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

શિવ સંસારના સદા ઈશ્વર છે અને તેને મૂળથી દૂર કરનાર છે; સર્વ તત્વોને જાણનારા તેમને સંસારના વૈદ્ય કહે છે.

દશાર્થજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમિન્દ્રિયેષ્વેષુ સત્સ્વપિ ત્રિકાલભાવિનો ભાવાન્સ્થૂલાન્સૂક્ષ્માનશેષતઃ

દસ અર્થોના જ્ઞાન માટે, ઇન્દ્રિયો હોવા છતાં, શિવ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બધા ભાવોને સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે.

અણવો નૈવ જાનન્તિ માયયૈવ મલાવૃતાઃ અસત્સ્વપિ ચ સર્વેષુ સર્વાર્થજ્ઞાનહેતુષુ

અતિ સૂક્ષ્મ આત્માઓ માયાથી મલથી ઢંકાયેલા હોવાથી જાણતા નથી; સર્વ વસ્તુઓ અસત્ય હોવા છતાં, જે સર્વ જ્ઞાનનું કારણ છે, તેઓ અજ્ઞાન જ રહે છે.

યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ તત્તથૈવ સદાશિવઃ અયત્નેનૈવ જાનાતિ તસ્માત્સર્વજ્ઞ ઉચ્યતે

સદાશિવ જેવું જેવું વસ્તુ છે, એ જ રીતે સહજ રીતે જાણે છે; તેથી તેમને સર્વજ્ઞ કહેવામાં આવે છે.

સર્વાત્મા પરમૈરેભિર્ગુણૈર્નિત્યસમન્વયાત્ સ્વસ્માત્પરાત્મવિરહાત્પરમાત્મા શિવઃ સ્વયમ્

શિવ સર્વનો આત્મા છે અને સર્વોત્તમ ગુણોથી હંમેશા યુક્ત છે; પોતાથી ઉપર બીજું કશું નથી, તેથી શિવ પોતે પરમાત્મા છે.

નામાષ્ટકમિદં ચૈવ લબ્ધ્વાચાર્યપ્રસાદતઃ નિવૃત્ત્યાદિકલાગ્રન્થિં શિવાદ્યૈઃ પઞ્ચનામભિઃ

આ અષ્ટનામ ગુરુની કૃપાથી પ્રાપ્ત કરીને, નિવૃત્તિથી શરૂ થતા શક્તિના ગ્રંથિને, શિવથી આરંભ થતા પાંચ નામોથી કાપવો જોઈએ.

યથાસ્વં ક્રમશશ્છિત્વા શોધયિત્વા યથાગુણમ્ ગુણિતૈરેવ સોદ્ધાતૈરનિરુદ્ધૈરથાપિ વા

પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે, ધીરે ધીરે ગુણ અનુસાર કાપીને અને શુદ્ધ કરીને, એ ગુણોથી, કાઢેલા કે અવરોધ વિના, અથવા અન્ય રીતે પણ, શુદ્ધ કરવું જોઈએ.

હૃત્કણ્ઠતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમન્વિતામ્ છિત્ત્વા પર્યષ્ટકાકારં સ્વાત્માનં ચ સુષુમ્ણયા

હૃદય, ગળું, તાળુ, ભ્રૂમધ્ય અને બ્રહ્મરંધ્રને કાપીને, અષ્ટાકાર સ્વરૂપને વળી, પોતાની આત્માને સુષુમ્ના મારફતે લઈ જવી જોઈએ.

દ્વાદશાંતઃસ્થિતસ્યેન્દોર્નીત્વોપરિ શિવૌજસિ સંહૃત્યં વદનં પશ્ચાદ્યથાસંસ્કરણં લયાત્

દ્વાદશાંત સ્થિત ચંદ્રને ઉપર શિવના તેજમાં લઈ જઈ, પછી વાણીનું સંહરણ કરીને, નિયમ પ્રમાણે તેને લય કરવું જોઈએ.

શાક્તેનામૃતવર્ષેણ સંસિક્તાયાં તનૌ પુનઃ અવતાર્ય સ્વમાત્માનમમૃતાત્માકૃતિં હૃદિ

શક્તિના અમૃતવર્ષાથી શરીર સ્નાન પામ્યા પછી, ફરીથી પોતાના અમૃતમય સ્વરૂપને હૃદયમાં અવતરાવવું જોઈએ.

દ્વાદશાંતઃસ્થિતસ્યેન્દોઃ પરસ્તાચ્છ્વેતપંકજે સમાસીનં મહાદેવં શંકરમ્ભક્તવત્સલમ્

દ્વાદશાંત સ્થિત ચંદ્રથી પણ ઉપર, શ્વેત કમળમાં, મહાદેવ શંકર, જે ભક્તોને સ્નેહ કરે છે, તેમનું દર્શન કરવું જોઈએ.

અર્ધનારીશ્વરં દેવં નિર્મલં મધુરાકૃતિમ્ શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં પ્રસન્નં શીતલદ્યુતિમ્

અર્ધનારીશ્વર દેવનું ધ્યાન કરવું, જે નિર્મળ, મધુર સ્વરૂપવાળા, શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, પ્રસન્ન અને શીતળ પ્રકાશવાળા છે.

ધ્યાત્વા હિ માનસે દેવં સ્વસ્થચિત્તો ઽથ માનવઃ શિવનામાષ્ટકેનૈવ ભાવપુષ્પૈસ્સમર્ચયેત્

મનથી દેવનું ધ્યાન કરીને, સ્થિર મનથી, મનુષ્યે શિવના અષ્ટનામથી, ભક્તિરૂપ ફૂલો વડે પૂજા કરવી.

અભ્યર્ચનાન્તે તુ પુનઃ પ્રાણાનાયમ્ય માનવઃ સમ્યક્ચિત્તં સમાધાય શાર્વં નામાષ્ટકં જપેત્

પૂજા પછી, ફરીથી પ્રાણાયામ કરીને, મનને સારી રીતે એકાગ્ર કરી, શૈવ અષ્ટનામનો જપ કરવો.

નાભૌ ચાષ્ટાહુતીર્હુત્વા પૂર્ણાહુત્યા નમસ્તતઃ અષ્ટપુષ્પપ્રદાનેન કૃત્વાભ્યર્ચનમંતિમમ્

નાભિમાં આઠ આહુતિઓ અર્પણ કર્યા પછી, પૂર્ણાહુતિ શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવી. ત્યારબાદ, આઠ ફૂલો અર્પણ કરીને અંતિમ પૂજા કરવી.

નિવેદયેત્સ્વમાત્માનં ચુલુકોદકવર્ત્મના એવં કૃત્વા ચિરાદેવ જ્ઞાનં પાશુપતં શુભમ્

પાણીથી પોતાને અર્પણ કરવું. આવું કર્યા પછી, લાંબા સમય પછી શુભ પાશુપત જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

લભતે તત્પ્રતિષ્ઠાં ચ વૃત્તં ચાનુત્તમં તથા યોગં ચ પરમં લબ્ધ્વા મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

એની સ્થિરતા, શ્રેષ્ઠ આચરણ અને ઉત્તમ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે. આ બધું પ્રાપ્ત કર્યા પછી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામો વ્રતં પાશુપતં પરમ્ બ્રહ્માદયો ઽપિ યત્કૃત્વા સર્વે પાશુપતાઃ સ્મૃતાઃ

હે ભગવાન, અમને પાશુપતનું શ્રેષ્ઠ વ્રત સાંભળવા ઈચ્છા છે, જે બ્રહ્મા અને અન્ય દેવોએ પાળ્યું અને તેથી તેઓ બધાને પાશુપત કહેવાયા.

રહસ્યં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપનિકૃન્તનમ્ વ્રતં પાશુપતં શ્રૌતમથર્વશિરસિ શ્રુતમ્

હું તમને એ રહસ્ય કહું છું, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે—પાશુપત વ્રત, જે અથર્વશિરસ્ ગ્રંથમાં જણાવાયું છે.

કાલશ્ચૈત્રી પૌર્ણમાસી દેશઃ શિવપરિગ્રહઃ ક્ષેત્રારામાદ્યરણ્યં વા પ્રશસ્તશ્શુભલક્ષણઃ

સમય ચૈત્ર માસની પૂર્ણિમા છે; સ્થળ એ છે, જ્યાં શિવની આરાધના થાય છે—ક્ષેત્ર, બગીચો કે જંગલ, જે પ્રશંસિત અને શુભ લક્ષણો ધરાવે છે.

તત્ર પૂર્વં ત્રયોદશ્યાં સુસ્નાતઃ સુકૃતાહ્નિકઃ અનુજ્ઞાપ્ય સ્વમાચાર્યં સંપૂજ્ય પ્રણિપત્ય ચ

ત્યાં, ત્રયોદશી દિવસે સ્નાન કરીને અને સારા દૈનિક કર્મો કરીને, પોતાના ગુરુની પરવાનગી લેવી, તેમનું પૂજન કરવું અને વંદન કરવું.

પૂજાં વૈશેષિકીં કૃત્વા શુક્લાંબરધરઃ સ્વયમ્ શુક્લયજ્ઞોપવીતી ચ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ

વિશિષ્ટ પૂજા કર્યા પછી, પોતે સફેદ વસ્ત્ર પહેરવા, સફેદ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું અને સફેદ ફૂલો તથા ચંદનથી શોભાવવું.

દર્ભાસને સમાસીનો દર્ભમુષ્ટિં પ્રગૃહ્ય ચ પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ ધ્યાત્વા દેવં ચ દેવીં ચ તદ્વિજ્ઞાપનવર્ત્મના

દરભાની આસન પર બેસી, દરભાની મુઠ્ઠી પકડી, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં મુખ રાખીને, ત્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામ કર્યા પછી, દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું, તેમનું આવાહન કરવાના નિયમ પ્રમાણે.

વ્રતમેતત્કરોમીતિ ભવેત્સંકલ્પ્ય દીક્ષિતઃ યાવચ્છરીરપાતં વા દ્વાદશાબ્દમથાપિ વા

‘હું આ વ્રત ધારણ કરું છું’ એવું સંકલ્પ કરીને, દિક્ષિત થવું—શરીર રહે ત્યાં સુધી કે બાર વર્ષ સુધી.

તદર્ધં વા તદર્ધં વા માસદ્વાદશકં તુ વા તદર્ધં વા તદર્ધં વા માસમેકમથાપિ વા

કે તો એનો અડધો સમય, કે એનો પણ અડધો, કે બાર મહિના, કે એનો અડધો, કે એનો પણ અડધો, કે એક મહિનો.

દિનદ્વાદશકં વા ઽથ દિનષટ્કમથાપિ વા તદર્ધં દિનમેકં વા વ્રતસંકલ્પનાવધિ

અથવા બાર દિવસ, કે છ દિવસ, કે એનો અડધો, કે એક દિવસ—વ્રતનો સમય આવું નક્કી થાય છે.