શિવપુરાણમ્

પરિવૃત્ત્યન્તરે ભૂયસ્તત્પદપ્રાપ્તિરુચ્યતે આત્માન્તરાભિધાનં સ્યાદ્યદાદ્યં નામ પઞ્ચકમ્

બીજી પરિવર્તન સાથે, તે અવસ્થાની પ્રાપ્તિને વર્ણવવામાં આવે છે. પ્રથમ પાંચ નામો આત્માના અન્ય નામો તરીકે કહેવાય છે.

અન્યત્તુ ત્રિતયં નામ્નામુપાદાનાદિયોગતઃ ત્રિવિધોપાધિવચનાચ્છિવ એવાનુવર્તતે

પણ બાકી ત્રણ નામો, કારણ અને ત્રણ પ્રકારના ઉપાધિ સાથે જોડાયેલા હોવાથી, તે પણ શિવને જ દર્શાવે છે.

અનાદિમલસંશ્લેષઃ પ્રાગભાવાત્સ્વભાવતઃ અત્યંતં પરિશુદ્ધાત્મેત્યતો ઽયં શિવ ઉચ્યતે

પ્રાચીન અશુદ્ધિનો અભાવ અને સ્વભાવથી સર્વે સમયે શુદ્ધ હોવાથી, તેમને 'શિવ' કહેવામાં આવે છે.

અથવાશેષકલ્યાણગુણૈકધન ઈશ્વરઃ શિવ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિશ્શિવતત્ત્વાર્થવાદિભિઃ

અથવા, સર્વ કલ્યાણ ગુણોના એકમાત્ર ધારક હોવાથી, ભગવાનને જ્ઞાનીઓ 'શિવ' કહે છે, જે શિવતત્વના સાચા અર્થને સમજાવે છે.

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વેભ્યઃ પ્રકૃતિર્હિ પરા મતા પ્રકૃતેસ્તુ પરં પ્રાહુઃ પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

ત્રેવીસ તત્ત્વોમાંથી, પ્રકૃતિ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે. પ્રકૃતિથી પર, પાંચમો પુરુષ છે, જેને વધુ મહાન ગણાય છે.

યં વેદાદૌ સ્વરં પ્રાહુર્વાચ્યવાચકભાવતઃ વેદૈકવેદ્યયાથાત્મ્યાદ્વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ

જેને વેદના આરંભે શબ્દ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તે શબ્દ અને અર્થના સંબંધથી છે, અને વેદના અંતે એ જ એકમાત્ર સાચું જાણવાનું છે, એવું સ્થાપિત થયેલું છે.

તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરસ્સ મહેશ્વરઃ તદધીનપ્રવૃત્તિત્વાત્પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

જે પ્રકૃતિમાં લીન થયેલા છે, તેના પર જે મહેશ્વર છે, એ સર્વોચ્ચ છે; કારણ કે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેની ક્રિયા તેના આધાર પર ચાલે છે.

અથવા ત્રિગુણં તત્ત્વમુપેયમિદમવ્યયમ્ માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

અથવા, ત્રણ ગુણોથી બનેલું આ અવિનાશી તત્ત્વ સમજવું જોઈએ. પ્રકૃતિને માયા જાણવી અને મહેશ્વરને માયાના સ્વામી તરીકે ઓળખવો.

માયાવિક્ષોભકો ઽનંતો મહેશ્વરસમન્વયાત્ કાલાત્મા પરમાત્માદિઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રકીર્તિતઃ

જે અનંત છે અને માયાને ઉથલાવે છે, તે મહેશ્વર સાથે જોડાયેલી છે. તેને સમયરૂપ આત્મા, પરમાત્મા, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ એમ અનેક નામે ઓળખવામાં આવે છે.

રુદ્દુઃખં દુઃખહેતુર્વા તદ્રાવયતિ નઃ પ્રભુઃ રુદ્ર ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ શિવઃ પરમકારણમ્

જે દુઃખને દૂર કરે છે અથવા તેનું કારણ બને છે, જે દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે, તેને વિદ્વાનો રુદ્ર કહે છે; શિવ સર્વથી શ્રેષ્ઠ કારણ છે.

તત્ત્વાદિભૂતપર્યન્તં શરીરાદિષ્વતન્દ્રિતઃ વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ શિવસ્તતો રુદ્ર ઇતસ્તતઃ

તત્વથી લઈને ભૂત સુધી તથા શરીર વગેરેમાં શિવ સતત વ્યાપક અને અવિરત રીતે નિવાસ કરે છે; તેથી અહીં અને ત્યાં તેને રુદ્ર કહેવામાં આવે છે.

જગતઃ પિતૃભૂતાનાં શિવો મૂર્ત્યાત્મનામપિ પિતૃભાવેન સર્વેષાં પિતામહ ઉદીરિતઃ

શિવ જગતના તથા સર્વ રૂપ ધારણ કરનારાઓના પિતા છે; પિતૃત્વના કારણે તેમને સર્વના પિતામહ કહેવામાં આવે છે.

નિદાનજ્ઞો યથા વૈદ્યો રોગસ્ય વિનિવર્તકઃ ઉપાયૈર્ભેષજૈસ્તદ્વલ્લયભોગાધિકારતઃ

જેમ વૈદ્ય રોગનું કારણ જાણે છે અને ઔષધિથી તેનું નિવારણ કરે છે, તેમ ભોગ પર પૂર્ણ અધિકાર રાખીને શિવ પણ એ રીતે કાર્ય કરે છે.

સંસારસ્યેશ્વરો નિત્યં સમૂલસ્ય નિવર્તકઃ સંસારવૈદ્ય ઇત્યુક્તઃ સર્વતત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

શિવ સંસારના સદા ઈશ્વર છે અને તેને મૂળથી દૂર કરનાર છે; સર્વ તત્વોને જાણનારા તેમને સંસારના વૈદ્ય કહે છે.

દશાર્થજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમિન્દ્રિયેષ્વેષુ સત્સ્વપિ ત્રિકાલભાવિનો ભાવાન્સ્થૂલાન્સૂક્ષ્માનશેષતઃ

દસ અર્થોના જ્ઞાન માટે, ઇન્દ્રિયો હોવા છતાં, શિવ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બધા ભાવોને સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે.

અણવો નૈવ જાનન્તિ માયયૈવ મલાવૃતાઃ અસત્સ્વપિ ચ સર્વેષુ સર્વાર્થજ્ઞાનહેતુષુ

અતિ સૂક્ષ્મ આત્માઓ માયાથી મલથી ઢંકાયેલા હોવાથી જાણતા નથી; સર્વ વસ્તુઓ અસત્ય હોવા છતાં, જે સર્વ જ્ઞાનનું કારણ છે, તેઓ અજ્ઞાન જ રહે છે.

યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ તત્તથૈવ સદાશિવઃ અયત્નેનૈવ જાનાતિ તસ્માત્સર્વજ્ઞ ઉચ્યતે

સદાશિવ જેવું જેવું વસ્તુ છે, એ જ રીતે સહજ રીતે જાણે છે; તેથી તેમને સર્વજ્ઞ કહેવામાં આવે છે.

સર્વાત્મા પરમૈરેભિર્ગુણૈર્નિત્યસમન્વયાત્ સ્વસ્માત્પરાત્મવિરહાત્પરમાત્મા શિવઃ સ્વયમ્

શિવ સર્વનો આત્મા છે અને સર્વોત્તમ ગુણોથી હંમેશા યુક્ત છે; પોતાથી ઉપર બીજું કશું નથી, તેથી શિવ પોતે પરમાત્મા છે.

નામાષ્ટકમિદં ચૈવ લબ્ધ્વાચાર્યપ્રસાદતઃ નિવૃત્ત્યાદિકલાગ્રન્થિં શિવાદ્યૈઃ પઞ્ચનામભિઃ

આ અષ્ટનામ ગુરુની કૃપાથી પ્રાપ્ત કરીને, નિવૃત્તિથી શરૂ થતા શક્તિના ગ્રંથિને, શિવથી આરંભ થતા પાંચ નામોથી કાપવો જોઈએ.

યથાસ્વં ક્રમશશ્છિત્વા શોધયિત્વા યથાગુણમ્ ગુણિતૈરેવ સોદ્ધાતૈરનિરુદ્ધૈરથાપિ વા

પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે, ધીરે ધીરે ગુણ અનુસાર કાપીને અને શુદ્ધ કરીને, એ ગુણોથી, કાઢેલા કે અવરોધ વિના, અથવા અન્ય રીતે પણ, શુદ્ધ કરવું જોઈએ.

હૃત્કણ્ઠતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમન્વિતામ્ છિત્ત્વા પર્યષ્ટકાકારં સ્વાત્માનં ચ સુષુમ્ણયા

હૃદય, ગળું, તાળુ, ભ્રૂમધ્ય અને બ્રહ્મરંધ્રને કાપીને, અષ્ટાકાર સ્વરૂપને વળી, પોતાની આત્માને સુષુમ્ના મારફતે લઈ જવી જોઈએ.

દ્વાદશાંતઃસ્થિતસ્યેન્દોર્નીત્વોપરિ શિવૌજસિ સંહૃત્યં વદનં પશ્ચાદ્યથાસંસ્કરણં લયાત્

દ્વાદશાંત સ્થિત ચંદ્રને ઉપર શિવના તેજમાં લઈ જઈ, પછી વાણીનું સંહરણ કરીને, નિયમ પ્રમાણે તેને લય કરવું જોઈએ.

શાક્તેનામૃતવર્ષેણ સંસિક્તાયાં તનૌ પુનઃ અવતાર્ય સ્વમાત્માનમમૃતાત્માકૃતિં હૃદિ

શક્તિના અમૃતવર્ષાથી શરીર સ્નાન પામ્યા પછી, ફરીથી પોતાના અમૃતમય સ્વરૂપને હૃદયમાં અવતરાવવું જોઈએ.

દ્વાદશાંતઃસ્થિતસ્યેન્દોઃ પરસ્તાચ્છ્વેતપંકજે સમાસીનં મહાદેવં શંકરમ્ભક્તવત્સલમ્

દ્વાદશાંત સ્થિત ચંદ્રથી પણ ઉપર, શ્વેત કમળમાં, મહાદેવ શંકર, જે ભક્તોને સ્નેહ કરે છે, તેમનું દર્શન કરવું જોઈએ.

અર્ધનારીશ્વરં દેવં નિર્મલં મધુરાકૃતિમ્ શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં પ્રસન્નં શીતલદ્યુતિમ્

અર્ધનારીશ્વર દેવનું ધ્યાન કરવું, જે નિર્મળ, મધુર સ્વરૂપવાળા, શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, પ્રસન્ન અને શીતળ પ્રકાશવાળા છે.

ધ્યાત્વા હિ માનસે દેવં સ્વસ્થચિત્તો ઽથ માનવઃ શિવનામાષ્ટકેનૈવ ભાવપુષ્પૈસ્સમર્ચયેત્

મનથી દેવનું ધ્યાન કરીને, સ્થિર મનથી, મનુષ્યે શિવના અષ્ટનામથી, ભક્તિરૂપ ફૂલો વડે પૂજા કરવી.

અભ્યર્ચનાન્તે તુ પુનઃ પ્રાણાનાયમ્ય માનવઃ સમ્યક્ચિત્તં સમાધાય શાર્વં નામાષ્ટકં જપેત્

પૂજા પછી, ફરીથી પ્રાણાયામ કરીને, મનને સારી રીતે એકાગ્ર કરી, શૈવ અષ્ટનામનો જપ કરવો.

નાભૌ ચાષ્ટાહુતીર્હુત્વા પૂર્ણાહુત્યા નમસ્તતઃ અષ્ટપુષ્પપ્રદાનેન કૃત્વાભ્યર્ચનમંતિમમ્

નાભિમાં આઠ આહુતિઓ અર્પણ કર્યા પછી, પૂર્ણાહુતિ શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવી. ત્યારબાદ, આઠ ફૂલો અર્પણ કરીને અંતિમ પૂજા કરવી.

નિવેદયેત્સ્વમાત્માનં ચુલુકોદકવર્ત્મના એવં કૃત્વા ચિરાદેવ જ્ઞાનં પાશુપતં શુભમ્

પાણીથી પોતાને અર્પણ કરવું. આવું કર્યા પછી, લાંબા સમય પછી શુભ પાશુપત જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.