શિવપુરાણમ્

તત્રોક્તઃ પરમો ધર્મશ્ચર્યાદ્યાત્મા ચતુર્વિધઃ તેષુ પાશુપતો યોગઃ શિવં પ્રત્યક્ષયેદ્દૃઢમ્

ત્યાં વર્ણવેલો સર્વોત્તમ ધર્મ ચાર પ્રકારની આચરણ વગેરેથી બનેલો છે; તેમાં પાશુપત યોગ દ્વારા શિવનું દૃઢ અને સીધું અનુભવ થાય છે.

તસ્માચ્છ્રેષ્ઠમનુષ્ઠાનં યોગઃ પાશુપતો મતઃ તત્રાપ્યુપાયકો યુક્તો બ્રહ્મણા સ તુ કથ્યતે

આથી, સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધના પાશુપત યોગ માનવામાં આવે છે. તેમાં પણ, જે સાધન બ્રહ્મ સાથે જોડાય છે, તેનું હવે વર્ણન થાય છે.

નામાષ્ટકમયો યોગશ્શિવેન પરિકલ્પિતઃ તેન યોગેન સહસા શૈવી પ્રજ્ઞા પ્રજાયતે

આ યોગ, જે આઠ નામોથી બનેલો છે, તે શિવે સ્થાપ્યો છે. એ યોગ દ્વારા, શૈવ જ્ઞાન ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રજ્ઞયા પરમં જ્ઞાનમચિરાલ્લભતે સ્થિરમ્ પ્રસીદતિ શિવસ્તસ્ય યસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્

જ્ઞાનથી મનુષ્ય વહેલી તકે સર્વોચ્ચ અને અડગ જ્ઞાન મેળવે છે. જેના જ્ઞાનમાં સ્થિરતા આવે છે, એ પર શિવ પ્રસન્ન થાય છે.

પ્રસાદાત્પરમો યોગો યઃ શિવં ચાપરોક્ષયેત્ શિવાપરોક્ષાત્સંસારકારણેન વિયુજ્યતે

શિવની કૃપાથી, જે યોગે શિવનું સીધું દર્શન થાય છે, તે સર્વોત્તમ યોગ છે. શિવના પ્રત્યક્ષ અનુભવથી મનુષ્ય સંસારના કારણથી છૂટકો પામે છે.

તતઃ સ્યાન્મુક્તસંસારો મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્ બ્રહ્મપ્રોક્ત ઇત્યુપાયઃ સ એવ પૃથગુચ્યતે

પછી મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થાય છે અને મુક્ત થઈને શિવ સમાન બને છે. બ્રહ્માએ જે ઉપાય કહ્યો છે, તે અલગથી જણાવી દેવામાં આવ્યો છે.

શિવો મહેશ્વરશ્ચૈવ રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ સંસારવૈદ્યઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ મુખ્યતઃ

શિવ, મહેશ્વર, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ—એ સંસારના મહાન વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને પરમાત્મા—મુખ્ય નામો છે.

નામાષ્ટકમિદં મુખ્યં શિવસ્ય પ્રતિપાદકમ્ આદ્યન્તુ પઞ્ચકં જ્ઞેયં શાન્ત્યતીતાદ્યનુક્રમાત્

આ આઠ નામોનું સમૂહ શિવના મુખ્ય સ્વરૂપને દર્શાવે છે. તેમાંના પ્રથમ પાંચ નામો 'શાંત્યતીત'થી શરૂ કરીને ક્રમશઃ જાણવા યોગ્ય છે.

સંજ્ઞા સદાશિવાદીનાં પઞ્ચોપાધિપરિગ્રહાત્ ઉપાધિવિનિવૃત્તૌ તુ યથાસ્વં વિનિવર્તતે

સદાશિવ અને અન્ય નામો પાંચ પ્રકારના ઉપાધિથી જોડાયેલા છે. જ્યારે એ ઉપાધિઓ દૂર થાય છે, ત્યારે દરેક નામ પણ પોતપોતાના ક્રમથી અદૃશ્ય થાય છે.

પદમેવ હિ તન્નિત્યમનિત્યાઃ પદિનઃ સ્મૃતાઃ પદાનાં પ્રતિકૃત્તૌ તુ મુચ્યન્તે પદિનો યતઃ

માત્ર તે અવસ્થા સદાકાળ રહે છે; જે અવસ્થાવાળા છે, તેઓ અસ્થિર ગણાય છે. જ્યારે એ અવસ્થાઓ દૂર થાય છે, ત્યારે એ અવસ્થાવાળા પણ મુક્ત થઈ જાય છે.

પરિવૃત્ત્યન્તરે ભૂયસ્તત્પદપ્રાપ્તિરુચ્યતે આત્માન્તરાભિધાનં સ્યાદ્યદાદ્યં નામ પઞ્ચકમ્

બીજી પરિવર્તન સાથે, તે અવસ્થાની પ્રાપ્તિને વર્ણવવામાં આવે છે. પ્રથમ પાંચ નામો આત્માના અન્ય નામો તરીકે કહેવાય છે.

અન્યત્તુ ત્રિતયં નામ્નામુપાદાનાદિયોગતઃ ત્રિવિધોપાધિવચનાચ્છિવ એવાનુવર્તતે

પણ બાકી ત્રણ નામો, કારણ અને ત્રણ પ્રકારના ઉપાધિ સાથે જોડાયેલા હોવાથી, તે પણ શિવને જ દર્શાવે છે.

અનાદિમલસંશ્લેષઃ પ્રાગભાવાત્સ્વભાવતઃ અત્યંતં પરિશુદ્ધાત્મેત્યતો ઽયં શિવ ઉચ્યતે

પ્રાચીન અશુદ્ધિનો અભાવ અને સ્વભાવથી સર્વે સમયે શુદ્ધ હોવાથી, તેમને 'શિવ' કહેવામાં આવે છે.

અથવાશેષકલ્યાણગુણૈકધન ઈશ્વરઃ શિવ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિશ્શિવતત્ત્વાર્થવાદિભિઃ

અથવા, સર્વ કલ્યાણ ગુણોના એકમાત્ર ધારક હોવાથી, ભગવાનને જ્ઞાનીઓ 'શિવ' કહે છે, જે શિવતત્વના સાચા અર્થને સમજાવે છે.

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વેભ્યઃ પ્રકૃતિર્હિ પરા મતા પ્રકૃતેસ્તુ પરં પ્રાહુઃ પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

ત્રેવીસ તત્ત્વોમાંથી, પ્રકૃતિ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે. પ્રકૃતિથી પર, પાંચમો પુરુષ છે, જેને વધુ મહાન ગણાય છે.

યં વેદાદૌ સ્વરં પ્રાહુર્વાચ્યવાચકભાવતઃ વેદૈકવેદ્યયાથાત્મ્યાદ્વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ

જેને વેદના આરંભે શબ્દ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તે શબ્દ અને અર્થના સંબંધથી છે, અને વેદના અંતે એ જ એકમાત્ર સાચું જાણવાનું છે, એવું સ્થાપિત થયેલું છે.

તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરસ્સ મહેશ્વરઃ તદધીનપ્રવૃત્તિત્વાત્પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

જે પ્રકૃતિમાં લીન થયેલા છે, તેના પર જે મહેશ્વર છે, એ સર્વોચ્ચ છે; કારણ કે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેની ક્રિયા તેના આધાર પર ચાલે છે.

અથવા ત્રિગુણં તત્ત્વમુપેયમિદમવ્યયમ્ માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

અથવા, ત્રણ ગુણોથી બનેલું આ અવિનાશી તત્ત્વ સમજવું જોઈએ. પ્રકૃતિને માયા જાણવી અને મહેશ્વરને માયાના સ્વામી તરીકે ઓળખવો.

માયાવિક્ષોભકો ઽનંતો મહેશ્વરસમન્વયાત્ કાલાત્મા પરમાત્માદિઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રકીર્તિતઃ

જે અનંત છે અને માયાને ઉથલાવે છે, તે મહેશ્વર સાથે જોડાયેલી છે. તેને સમયરૂપ આત્મા, પરમાત્મા, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ એમ અનેક નામે ઓળખવામાં આવે છે.

રુદ્દુઃખં દુઃખહેતુર્વા તદ્રાવયતિ નઃ પ્રભુઃ રુદ્ર ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ શિવઃ પરમકારણમ્

જે દુઃખને દૂર કરે છે અથવા તેનું કારણ બને છે, જે દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે, તેને વિદ્વાનો રુદ્ર કહે છે; શિવ સર્વથી શ્રેષ્ઠ કારણ છે.

તત્ત્વાદિભૂતપર્યન્તં શરીરાદિષ્વતન્દ્રિતઃ વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ શિવસ્તતો રુદ્ર ઇતસ્તતઃ

તત્વથી લઈને ભૂત સુધી તથા શરીર વગેરેમાં શિવ સતત વ્યાપક અને અવિરત રીતે નિવાસ કરે છે; તેથી અહીં અને ત્યાં તેને રુદ્ર કહેવામાં આવે છે.

જગતઃ પિતૃભૂતાનાં શિવો મૂર્ત્યાત્મનામપિ પિતૃભાવેન સર્વેષાં પિતામહ ઉદીરિતઃ

શિવ જગતના તથા સર્વ રૂપ ધારણ કરનારાઓના પિતા છે; પિતૃત્વના કારણે તેમને સર્વના પિતામહ કહેવામાં આવે છે.

નિદાનજ્ઞો યથા વૈદ્યો રોગસ્ય વિનિવર્તકઃ ઉપાયૈર્ભેષજૈસ્તદ્વલ્લયભોગાધિકારતઃ

જેમ વૈદ્ય રોગનું કારણ જાણે છે અને ઔષધિથી તેનું નિવારણ કરે છે, તેમ ભોગ પર પૂર્ણ અધિકાર રાખીને શિવ પણ એ રીતે કાર્ય કરે છે.

સંસારસ્યેશ્વરો નિત્યં સમૂલસ્ય નિવર્તકઃ સંસારવૈદ્ય ઇત્યુક્તઃ સર્વતત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

શિવ સંસારના સદા ઈશ્વર છે અને તેને મૂળથી દૂર કરનાર છે; સર્વ તત્વોને જાણનારા તેમને સંસારના વૈદ્ય કહે છે.

દશાર્થજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમિન્દ્રિયેષ્વેષુ સત્સ્વપિ ત્રિકાલભાવિનો ભાવાન્સ્થૂલાન્સૂક્ષ્માનશેષતઃ

દસ અર્થોના જ્ઞાન માટે, ઇન્દ્રિયો હોવા છતાં, શિવ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બધા ભાવોને સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે.

અણવો નૈવ જાનન્તિ માયયૈવ મલાવૃતાઃ અસત્સ્વપિ ચ સર્વેષુ સર્વાર્થજ્ઞાનહેતુષુ

અતિ સૂક્ષ્મ આત્માઓ માયાથી મલથી ઢંકાયેલા હોવાથી જાણતા નથી; સર્વ વસ્તુઓ અસત્ય હોવા છતાં, જે સર્વ જ્ઞાનનું કારણ છે, તેઓ અજ્ઞાન જ રહે છે.

યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ તત્તથૈવ સદાશિવઃ અયત્નેનૈવ જાનાતિ તસ્માત્સર્વજ્ઞ ઉચ્યતે

સદાશિવ જેવું જેવું વસ્તુ છે, એ જ રીતે સહજ રીતે જાણે છે; તેથી તેમને સર્વજ્ઞ કહેવામાં આવે છે.

સર્વાત્મા પરમૈરેભિર્ગુણૈર્નિત્યસમન્વયાત્ સ્વસ્માત્પરાત્મવિરહાત્પરમાત્મા શિવઃ સ્વયમ્

શિવ સર્વનો આત્મા છે અને સર્વોત્તમ ગુણોથી હંમેશા યુક્ત છે; પોતાથી ઉપર બીજું કશું નથી, તેથી શિવ પોતે પરમાત્મા છે.

નામાષ્ટકમિદં ચૈવ લબ્ધ્વાચાર્યપ્રસાદતઃ નિવૃત્ત્યાદિકલાગ્રન્થિં શિવાદ્યૈઃ પઞ્ચનામભિઃ

આ અષ્ટનામ ગુરુની કૃપાથી પ્રાપ્ત કરીને, નિવૃત્તિથી શરૂ થતા શક્તિના ગ્રંથિને, શિવથી આરંભ થતા પાંચ નામોથી કાપવો જોઈએ.