શિવપુરાણમ્

અપશ્વાત્માધિકારત્વાદ્યો ધરમઃ પરમો મતઃ સાધારણસ્તતો ઽન્યસ્તુ સર્વેષામધિકારતઃ

જે ધર્મ આત્માની યોગ્યતા પર આધારિત છે, એ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે; બીજો સામાન્ય ધર્મ છે, જે સૌને પ્રાપ્ત છે.

સ ચાયં પરમો ધર્મઃ પરધર્મસ્ય સાધનમ્ ધર્મશાસ્ત્રાદિભિસ્સમ્યક્ સાંગ એવોપબૃંહિતઃ

આ સર્વોત્તમ ધર્મ પણ બીજા ધર્મ માટે સાધનરૂપ છે અને ધર્મશાસ્ત્ર વગેરે દ્વારા તેની તમામ અંગો સાથે યોગ્ય રીતે સમર્થિત છે.

શૈવો યઃ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં કથંચિદુપબૃંહિતઃ

શૈવ સર્વોત્તમ ધર્મ, જેને શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન કહે છે, એ ઇતિહાસ અને પુરાણોથી પણ થોડીક હદે સમર્થિત છે.

શૈવાગમૈસ્તુ સંપન્નઃ સહાંગોપાંવિસ્તરઃ તત્સંસ્કારાધિકારૈશ્ચ સમ્યગેવોપબૃંહિતઃ

એ શૈવાગમો અને તેમના વિસ્તૃત અંગો દ્વારા પૂર્ણ થાય છે અને એમાં જણાવેલા સંસ્કારો અને યોગ્યતાઓથી યોગ્ય રીતે સમર્થિત છે.

શૈવાગમો હિ દ્વિવિધઃ શ્રૌતો ઽશ્રૌતશ્ચ સંસ્કૃતઃ શ્રુતિસારમયઃ શ્રૌતસ્સ્વતંત્ર ઇતરો મતઃ

શૈવાગમ બે પ્રકારના છે: શ્રૌત અને અશ્રૌત, બંને શુદ્ધ છે; શ્રૌતાગમ શ્રુતિના સારથી બનેલો છે, જ્યારે બીજો સ્વતંત્ર માનવામાં આવે છે.

સ્વતંત્રો દશધા પૂર્વં તથાષ્ટાદશધા પુનઃ કામિકાદિસમાખ્યાભિસ્સિદ્ધઃ સિદ્ધાન્તસંજ્ઞિતઃ

સ્વતંત્ર આગમ પહેલાં દસ પ્રકારનો છે, પછી ફરી અઢાર પ્રકારનો થાય છે, જેમા કામિક વગેરે નામે જાણીતા છે અને સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાય છે.

શ્રુતિસારમયો યસ્તુ શતકોટિપ્રવિસ્તરઃ પરં પાશુપતં યત્ર વ્રતં જ્ઞાનં ચ કથ્યતે

શ્રુતિના સારથી બનેલો જે આગમ છે, એ લાખો સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં સર્વોચ્ચ પાશુપત વ્રત અને જ્ઞાન શીખવાય છે.

યુગાવર્તેષુ શિષ્યેત યોગાચાર્યસ્વરૂપિણા તત્રતત્રાવતીર્ણેન શિવેનૈવ પ્રવર્ત્યતે

યુગોના ફેરફારમાં, યોગાચાર્ય સ્વરૂપ ધરાવનાર શિષ્યો દ્વારા એ સંપ્રદાયે પાથરાય છે અને શિવ પોતે વિવિધ સ્થળે અવતર્યા છે.

સંક્ષિપ્યાસ્ય પ્રવક્તારશ્ચત્વારઃ પરમર્ષય રુરુર્દધીચો ઽગસ્ત્યશ્ચ ઉપમન્યુર્મહાયશાઃ

સાંક્ષિપ્તમાં, એના ચાર મુખ્ય પ્રવક્તા મહર્ષિ રુરુ, દધીચિ, અગસ્ત્ય અને પ્રસિદ્ધ ઉપમન્યુ છે.

તે ચ પાશુપતા જ્ઞેયાસ્સંહિતાનાં પ્રવર્તકાઃ તત્સંતતીયા ગુરવઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

આ મહર્ષિઓ પાશુપતાચાર્ય તરીકે ઓળખાય છે, જે સંહિતાઓના પ્રચારક છે; તેમના ગુરુઓની પરંપરા સૈંકડો અને હજારો સુધી વિસ્તરે છે.

તત્રોક્તઃ પરમો ધર્મશ્ચર્યાદ્યાત્મા ચતુર્વિધઃ તેષુ પાશુપતો યોગઃ શિવં પ્રત્યક્ષયેદ્દૃઢમ્

ત્યાં વર્ણવેલો સર્વોત્તમ ધર્મ ચાર પ્રકારની આચરણ વગેરેથી બનેલો છે; તેમાં પાશુપત યોગ દ્વારા શિવનું દૃઢ અને સીધું અનુભવ થાય છે.

તસ્માચ્છ્રેષ્ઠમનુષ્ઠાનં યોગઃ પાશુપતો મતઃ તત્રાપ્યુપાયકો યુક્તો બ્રહ્મણા સ તુ કથ્યતે

આથી, સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધના પાશુપત યોગ માનવામાં આવે છે. તેમાં પણ, જે સાધન બ્રહ્મ સાથે જોડાય છે, તેનું હવે વર્ણન થાય છે.

નામાષ્ટકમયો યોગશ્શિવેન પરિકલ્પિતઃ તેન યોગેન સહસા શૈવી પ્રજ્ઞા પ્રજાયતે

આ યોગ, જે આઠ નામોથી બનેલો છે, તે શિવે સ્થાપ્યો છે. એ યોગ દ્વારા, શૈવ જ્ઞાન ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રજ્ઞયા પરમં જ્ઞાનમચિરાલ્લભતે સ્થિરમ્ પ્રસીદતિ શિવસ્તસ્ય યસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્

જ્ઞાનથી મનુષ્ય વહેલી તકે સર્વોચ્ચ અને અડગ જ્ઞાન મેળવે છે. જેના જ્ઞાનમાં સ્થિરતા આવે છે, એ પર શિવ પ્રસન્ન થાય છે.

પ્રસાદાત્પરમો યોગો યઃ શિવં ચાપરોક્ષયેત્ શિવાપરોક્ષાત્સંસારકારણેન વિયુજ્યતે

શિવની કૃપાથી, જે યોગે શિવનું સીધું દર્શન થાય છે, તે સર્વોત્તમ યોગ છે. શિવના પ્રત્યક્ષ અનુભવથી મનુષ્ય સંસારના કારણથી છૂટકો પામે છે.

તતઃ સ્યાન્મુક્તસંસારો મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્ બ્રહ્મપ્રોક્ત ઇત્યુપાયઃ સ એવ પૃથગુચ્યતે

પછી મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થાય છે અને મુક્ત થઈને શિવ સમાન બને છે. બ્રહ્માએ જે ઉપાય કહ્યો છે, તે અલગથી જણાવી દેવામાં આવ્યો છે.

શિવો મહેશ્વરશ્ચૈવ રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ સંસારવૈદ્યઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ મુખ્યતઃ

શિવ, મહેશ્વર, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ—એ સંસારના મહાન વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને પરમાત્મા—મુખ્ય નામો છે.

નામાષ્ટકમિદં મુખ્યં શિવસ્ય પ્રતિપાદકમ્ આદ્યન્તુ પઞ્ચકં જ્ઞેયં શાન્ત્યતીતાદ્યનુક્રમાત્

આ આઠ નામોનું સમૂહ શિવના મુખ્ય સ્વરૂપને દર્શાવે છે. તેમાંના પ્રથમ પાંચ નામો 'શાંત્યતીત'થી શરૂ કરીને ક્રમશઃ જાણવા યોગ્ય છે.

સંજ્ઞા સદાશિવાદીનાં પઞ્ચોપાધિપરિગ્રહાત્ ઉપાધિવિનિવૃત્તૌ તુ યથાસ્વં વિનિવર્તતે

સદાશિવ અને અન્ય નામો પાંચ પ્રકારના ઉપાધિથી જોડાયેલા છે. જ્યારે એ ઉપાધિઓ દૂર થાય છે, ત્યારે દરેક નામ પણ પોતપોતાના ક્રમથી અદૃશ્ય થાય છે.

પદમેવ હિ તન્નિત્યમનિત્યાઃ પદિનઃ સ્મૃતાઃ પદાનાં પ્રતિકૃત્તૌ તુ મુચ્યન્તે પદિનો યતઃ

માત્ર તે અવસ્થા સદાકાળ રહે છે; જે અવસ્થાવાળા છે, તેઓ અસ્થિર ગણાય છે. જ્યારે એ અવસ્થાઓ દૂર થાય છે, ત્યારે એ અવસ્થાવાળા પણ મુક્ત થઈ જાય છે.

પરિવૃત્ત્યન્તરે ભૂયસ્તત્પદપ્રાપ્તિરુચ્યતે આત્માન્તરાભિધાનં સ્યાદ્યદાદ્યં નામ પઞ્ચકમ્

બીજી પરિવર્તન સાથે, તે અવસ્થાની પ્રાપ્તિને વર્ણવવામાં આવે છે. પ્રથમ પાંચ નામો આત્માના અન્ય નામો તરીકે કહેવાય છે.

અન્યત્તુ ત્રિતયં નામ્નામુપાદાનાદિયોગતઃ ત્રિવિધોપાધિવચનાચ્છિવ એવાનુવર્તતે

પણ બાકી ત્રણ નામો, કારણ અને ત્રણ પ્રકારના ઉપાધિ સાથે જોડાયેલા હોવાથી, તે પણ શિવને જ દર્શાવે છે.

અનાદિમલસંશ્લેષઃ પ્રાગભાવાત્સ્વભાવતઃ અત્યંતં પરિશુદ્ધાત્મેત્યતો ઽયં શિવ ઉચ્યતે

પ્રાચીન અશુદ્ધિનો અભાવ અને સ્વભાવથી સર્વે સમયે શુદ્ધ હોવાથી, તેમને 'શિવ' કહેવામાં આવે છે.

અથવાશેષકલ્યાણગુણૈકધન ઈશ્વરઃ શિવ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિશ્શિવતત્ત્વાર્થવાદિભિઃ

અથવા, સર્વ કલ્યાણ ગુણોના એકમાત્ર ધારક હોવાથી, ભગવાનને જ્ઞાનીઓ 'શિવ' કહે છે, જે શિવતત્વના સાચા અર્થને સમજાવે છે.

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વેભ્યઃ પ્રકૃતિર્હિ પરા મતા પ્રકૃતેસ્તુ પરં પ્રાહુઃ પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

ત્રેવીસ તત્ત્વોમાંથી, પ્રકૃતિ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે. પ્રકૃતિથી પર, પાંચમો પુરુષ છે, જેને વધુ મહાન ગણાય છે.

યં વેદાદૌ સ્વરં પ્રાહુર્વાચ્યવાચકભાવતઃ વેદૈકવેદ્યયાથાત્મ્યાદ્વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ

જેને વેદના આરંભે શબ્દ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તે શબ્દ અને અર્થના સંબંધથી છે, અને વેદના અંતે એ જ એકમાત્ર સાચું જાણવાનું છે, એવું સ્થાપિત થયેલું છે.

તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરસ્સ મહેશ્વરઃ તદધીનપ્રવૃત્તિત્વાત્પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

જે પ્રકૃતિમાં લીન થયેલા છે, તેના પર જે મહેશ્વર છે, એ સર્વોચ્ચ છે; કારણ કે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેની ક્રિયા તેના આધાર પર ચાલે છે.

અથવા ત્રિગુણં તત્ત્વમુપેયમિદમવ્યયમ્ માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

અથવા, ત્રણ ગુણોથી બનેલું આ અવિનાશી તત્ત્વ સમજવું જોઈએ. પ્રકૃતિને માયા જાણવી અને મહેશ્વરને માયાના સ્વામી તરીકે ઓળખવો.

માયાવિક્ષોભકો ઽનંતો મહેશ્વરસમન્વયાત્ કાલાત્મા પરમાત્માદિઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રકીર્તિતઃ

જે અનંત છે અને માયાને ઉથલાવે છે, તે મહેશ્વર સાથે જોડાયેલી છે. તેને સમયરૂપ આત્મા, પરમાત્મા, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ એમ અનેક નામે ઓળખવામાં આવે છે.