શિવપુરાણમ્

તથા વિગતસન્દેહાન્કૃત્વાપિ પવનો મુનીન્ નૈતે પ્રતિષ્ઠિતજ્ઞાના ઇતિ મત્વૈવમબ્રવીત્

ઋષિઓના સંદેહ દૂર કર્યા પછી પણ પવનદેવે વિચાર્યું કે, એ લોકો હજી સ્થિર જ્ઞાન પર સ્થિત થયા નથી, અને એમ કહીને બોલ્યા.

પરોક્ષમપરોક્ષં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાનમિષ્યતે પરોક્ષમસ્થિરં પ્રાહુરપરોક્ષં તુ સુસ્થિરમ્

જ્ઞાન બે પ્રકારનું માનવામાં આવે છે: પરોક્ષ અને અપરોક્ષ. પરોક્ષ જ્ઞાન અસ્થિર હોય છે, જ્યારે અપરોક્ષ જ્ઞાન સાચું સ્થિર હોય છે.

હેતૂપદેશગમ્યં યત્તત્પરોક્ષં પ્રચક્ષતે અપરોક્ષં પુનઃ શ્રેષ્ઠાદનુષ્ઠાનાદ્ભવિષ્યતિ

કારણ અને ઉપદેશથી મળતું જ્ઞાન પરોક્ષ કહેવાય છે; પણ શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાનથી અપરોક્ષ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

નાપરોક્ષાદૃતે મોક્ષ ઇતિ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનસિદ્ધ્યર્થં પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ

મોક્ષ સીધી અનુભૂતિ વિના મળતો નથી એવું નક્કી કરીને, શ્રેષ્ઠ સાધના પ્રાપ્ત કરવા માટે તમે બધા ઉદ્યત અને અવિરત પ્રયત્ન કરો.

કિં તચ્છ્રેષ્ટમનુષ્ઠાનં મોક્ષો યેનપરોક્ષિતઃ તત્તસ્ય સાધનં ચાદ્ય વક્તુમર્હસિ મારુત

એવું કયું શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન છે, જેના દ્વારા મોક્ષ સીધો અનુભવાય છે? હે મારુત, આજે એનું સાધન પણ તમે જણાવો.

શૈવો હિ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ યત્રાપરોક્ષો લક્ષ્યેત સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદઃ શિવઃ

શૈવ ધર્મ સર્વોત્તમ છે, જેને શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન કહે છે. તેમાં સીધી અનુભૂતિ થાય છે અને શિવ પોતે મોક્ષ આપે છે.

સ તુ પઞ્ચવિધો જ્ઞેયઃ પઞ્ચભિઃ પર્વભિઃ ક્રમાત્ ક્રિયાતપોજપધ્યાનજ્ઞાનાત્મભિરનુત્તરૈઃ

એ પાંચ પ્રકારનો સમજવો જોઈએ, જે ક્રમશઃ કર્મ, તપ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન — આ સર્વોચ્ચ રૂપે છે.

તૈરેવ સોત્તરૈસ્સિદ્ધો ધર્મસ્તુ પરમો મતઃ પરોક્ષમપરોક્ષં ચ જ્ઞાનં યત્ર ચ મોક્ષદમ્

આ બધાં અને તેમના ઉત્તમ રૂપોથી સર્વોત્તમ ધર્મ સિદ્ધ થાય છે; જ્યાં પરોક્ષ અને અપરોક્ષ બંને જ્ઞાન મળે છે, એ મોક્ષદાયક છે.

પરમો ઽપરમશ્ચોભૌ ધર્મૌ હિ શ્રુતિચોદિતૌ ધર્મશબ્દાભિધેયેર્થે પ્રમાણં શ્રુતિરેવ નઃ

સર્વોત્તમ અને અસર્વોત્તમ ધર્મ બંને શાસ્ત્રોમાં જણાવેલા છે; 'ધર્મ' શબ્દનો અર્થ સમજવા માટે અમારે માટે શાસ્ત્ર જ પ્રમાણ છે.

પરમો યોગપર્યન્તો ધર્મઃ શ્રુતિશિરોગતઃ ધર્મસ્ત્વપરમસ્તદ્વદધઃ શ્રુતિમુખોત્થિતઃ

શ્રુતિના શિખરે જે ધર્મ છે, તે યોગ સુધી પહોંચે છે અને સર્વોત્તમ છે; અને જે ધર્મ નીચે ઉદ્ભવે છે, તે પણ શ્રુતિમાંથી આવે છે.

અપશ્વાત્માધિકારત્વાદ્યો ધરમઃ પરમો મતઃ સાધારણસ્તતો ઽન્યસ્તુ સર્વેષામધિકારતઃ

જે ધર્મ આત્માની યોગ્યતા પર આધારિત છે, એ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે; બીજો સામાન્ય ધર્મ છે, જે સૌને પ્રાપ્ત છે.

સ ચાયં પરમો ધર્મઃ પરધર્મસ્ય સાધનમ્ ધર્મશાસ્ત્રાદિભિસ્સમ્યક્ સાંગ એવોપબૃંહિતઃ

આ સર્વોત્તમ ધર્મ પણ બીજા ધર્મ માટે સાધનરૂપ છે અને ધર્મશાસ્ત્ર વગેરે દ્વારા તેની તમામ અંગો સાથે યોગ્ય રીતે સમર્થિત છે.

શૈવો યઃ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં કથંચિદુપબૃંહિતઃ

શૈવ સર્વોત્તમ ધર્મ, જેને શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન કહે છે, એ ઇતિહાસ અને પુરાણોથી પણ થોડીક હદે સમર્થિત છે.

શૈવાગમૈસ્તુ સંપન્નઃ સહાંગોપાંવિસ્તરઃ તત્સંસ્કારાધિકારૈશ્ચ સમ્યગેવોપબૃંહિતઃ

એ શૈવાગમો અને તેમના વિસ્તૃત અંગો દ્વારા પૂર્ણ થાય છે અને એમાં જણાવેલા સંસ્કારો અને યોગ્યતાઓથી યોગ્ય રીતે સમર્થિત છે.

શૈવાગમો હિ દ્વિવિધઃ શ્રૌતો ઽશ્રૌતશ્ચ સંસ્કૃતઃ શ્રુતિસારમયઃ શ્રૌતસ્સ્વતંત્ર ઇતરો મતઃ

શૈવાગમ બે પ્રકારના છે: શ્રૌત અને અશ્રૌત, બંને શુદ્ધ છે; શ્રૌતાગમ શ્રુતિના સારથી બનેલો છે, જ્યારે બીજો સ્વતંત્ર માનવામાં આવે છે.

સ્વતંત્રો દશધા પૂર્વં તથાષ્ટાદશધા પુનઃ કામિકાદિસમાખ્યાભિસ્સિદ્ધઃ સિદ્ધાન્તસંજ્ઞિતઃ

સ્વતંત્ર આગમ પહેલાં દસ પ્રકારનો છે, પછી ફરી અઢાર પ્રકારનો થાય છે, જેમા કામિક વગેરે નામે જાણીતા છે અને સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાય છે.

શ્રુતિસારમયો યસ્તુ શતકોટિપ્રવિસ્તરઃ પરં પાશુપતં યત્ર વ્રતં જ્ઞાનં ચ કથ્યતે

શ્રુતિના સારથી બનેલો જે આગમ છે, એ લાખો સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં સર્વોચ્ચ પાશુપત વ્રત અને જ્ઞાન શીખવાય છે.

યુગાવર્તેષુ શિષ્યેત યોગાચાર્યસ્વરૂપિણા તત્રતત્રાવતીર્ણેન શિવેનૈવ પ્રવર્ત્યતે

યુગોના ફેરફારમાં, યોગાચાર્ય સ્વરૂપ ધરાવનાર શિષ્યો દ્વારા એ સંપ્રદાયે પાથરાય છે અને શિવ પોતે વિવિધ સ્થળે અવતર્યા છે.

સંક્ષિપ્યાસ્ય પ્રવક્તારશ્ચત્વારઃ પરમર્ષય રુરુર્દધીચો ઽગસ્ત્યશ્ચ ઉપમન્યુર્મહાયશાઃ

સાંક્ષિપ્તમાં, એના ચાર મુખ્ય પ્રવક્તા મહર્ષિ રુરુ, દધીચિ, અગસ્ત્ય અને પ્રસિદ્ધ ઉપમન્યુ છે.

તે ચ પાશુપતા જ્ઞેયાસ્સંહિતાનાં પ્રવર્તકાઃ તત્સંતતીયા ગુરવઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

આ મહર્ષિઓ પાશુપતાચાર્ય તરીકે ઓળખાય છે, જે સંહિતાઓના પ્રચારક છે; તેમના ગુરુઓની પરંપરા સૈંકડો અને હજારો સુધી વિસ્તરે છે.

તત્રોક્તઃ પરમો ધર્મશ્ચર્યાદ્યાત્મા ચતુર્વિધઃ તેષુ પાશુપતો યોગઃ શિવં પ્રત્યક્ષયેદ્દૃઢમ્

ત્યાં વર્ણવેલો સર્વોત્તમ ધર્મ ચાર પ્રકારની આચરણ વગેરેથી બનેલો છે; તેમાં પાશુપત યોગ દ્વારા શિવનું દૃઢ અને સીધું અનુભવ થાય છે.

તસ્માચ્છ્રેષ્ઠમનુષ્ઠાનં યોગઃ પાશુપતો મતઃ તત્રાપ્યુપાયકો યુક્તો બ્રહ્મણા સ તુ કથ્યતે

આથી, સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધના પાશુપત યોગ માનવામાં આવે છે. તેમાં પણ, જે સાધન બ્રહ્મ સાથે જોડાય છે, તેનું હવે વર્ણન થાય છે.

નામાષ્ટકમયો યોગશ્શિવેન પરિકલ્પિતઃ તેન યોગેન સહસા શૈવી પ્રજ્ઞા પ્રજાયતે

આ યોગ, જે આઠ નામોથી બનેલો છે, તે શિવે સ્થાપ્યો છે. એ યોગ દ્વારા, શૈવ જ્ઞાન ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રજ્ઞયા પરમં જ્ઞાનમચિરાલ્લભતે સ્થિરમ્ પ્રસીદતિ શિવસ્તસ્ય યસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્

જ્ઞાનથી મનુષ્ય વહેલી તકે સર્વોચ્ચ અને અડગ જ્ઞાન મેળવે છે. જેના જ્ઞાનમાં સ્થિરતા આવે છે, એ પર શિવ પ્રસન્ન થાય છે.

પ્રસાદાત્પરમો યોગો યઃ શિવં ચાપરોક્ષયેત્ શિવાપરોક્ષાત્સંસારકારણેન વિયુજ્યતે

શિવની કૃપાથી, જે યોગે શિવનું સીધું દર્શન થાય છે, તે સર્વોત્તમ યોગ છે. શિવના પ્રત્યક્ષ અનુભવથી મનુષ્ય સંસારના કારણથી છૂટકો પામે છે.

તતઃ સ્યાન્મુક્તસંસારો મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્ બ્રહ્મપ્રોક્ત ઇત્યુપાયઃ સ એવ પૃથગુચ્યતે

પછી મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થાય છે અને મુક્ત થઈને શિવ સમાન બને છે. બ્રહ્માએ જે ઉપાય કહ્યો છે, તે અલગથી જણાવી દેવામાં આવ્યો છે.

શિવો મહેશ્વરશ્ચૈવ રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ સંસારવૈદ્યઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ મુખ્યતઃ

શિવ, મહેશ્વર, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ—એ સંસારના મહાન વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને પરમાત્મા—મુખ્ય નામો છે.

નામાષ્ટકમિદં મુખ્યં શિવસ્ય પ્રતિપાદકમ્ આદ્યન્તુ પઞ્ચકં જ્ઞેયં શાન્ત્યતીતાદ્યનુક્રમાત્

આ આઠ નામોનું સમૂહ શિવના મુખ્ય સ્વરૂપને દર્શાવે છે. તેમાંના પ્રથમ પાંચ નામો 'શાંત્યતીત'થી શરૂ કરીને ક્રમશઃ જાણવા યોગ્ય છે.

સંજ્ઞા સદાશિવાદીનાં પઞ્ચોપાધિપરિગ્રહાત્ ઉપાધિવિનિવૃત્તૌ તુ યથાસ્વં વિનિવર્તતે

સદાશિવ અને અન્ય નામો પાંચ પ્રકારના ઉપાધિથી જોડાયેલા છે. જ્યારે એ ઉપાધિઓ દૂર થાય છે, ત્યારે દરેક નામ પણ પોતપોતાના ક્રમથી અદૃશ્ય થાય છે.