શિવપુરાણમ્

દુઃખે સ્વભાવસંસિદ્ધે કથન્તત્કારણં શિવઃ સ્વાભાવિકો મલઃ પુંસાં સ હિ સંસારયત્યમૂન્

જ્યારે દુઃખ તો સ્વભાવથી જ છે, ત્યારે એનું કારણ શિવ કેમ બની શકે? જીવોમાં રહેલી સ્વાભાવિક અશુદ્ધિ જ તેમને સંસારમાં ભટકાવે છે.

સંસારકારણં યત્તુ મલં માયાદ્યચેતનમ્ તત્સ્વયં ન પ્રવર્તેત શિવસાન્નિધ્યમન્તરા

સંસારનું કારણ જે અશુદ્ધિ છે, એ તો માયા જેવી જડ છે; એ પોતે કંઈ કરી શકતી નથી, શિવની હાજરી સિવાય.

યથા મણિરયસ્કાંતસ્સાન્નિધ્યાદુપકારકઃ અયસશ્ચલતસ્તદ્વચ્છિવો ઽપ્યસ્યેતિ સૂરયઃ

જેમ ચુંબકની નજીકથી લોખંડ ખેંચાય છે, એ જ રીતે, શિવની હાજરીથી જ આ અશુદ્ધિ કાર્ય કરે છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

ન નિવર્તયિતું શક્યં સાન્નિધ્યં સદકારણમ્ અધિષ્ઠાતા તતો નિત્યમજ્ઞાતો જગતશ્શિવઃ

આ હાજરી, જે હંમેશા કાર્ય કરે છે, તેને દૂર કરી શકાય તેમ નથી; તેથી શિવ, જે સર્વનું અધિપતિ છે, એ જગત માટે અજાણ્યો જ રહે છે.

ન શિવેન વિના કિંચિત્પ્રવૃત્તમિહ વિદ્યતે તત્પ્રેરિતમિદં સર્વં તથાપિ ન સ મુહ્યતિ

શિવ વિના અહીં કંઈ પણ થતું નથી; આ બધું એના પ્રેરણાથી જ થાય છે, છતાં એ કદી મોહિત થતો નથી.

શક્તિરાજ્ઞાત્મિકા તસ્ય નિયન્ત્રી વિશ્વતોમુખી તયા તતમિદં શશ્વત્તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એની શક્તિ, જે આજ્ઞારૂપ અને સર્વને નિયંત્રિત કરતી છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે; છતાં પણ એ કદી દોષિત થતો નથી.

અનિદં પ્રથમં સર્વમીશિતવ્યં સ ઈશ્વરઃ ઈશનાચ્ચ તદીયાજ્ઞા તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એ જ સર્વનો સ્વામી છે, સૌપ્રથમ શાસક છે; એના શાસનથી આજ્ઞા આવે છે, છતાં પણ એ કદી દોષિત થતો નથી.

યો ઽન્યથા મન્યતે મોહાત્સ વિનષ્યતિ દુર્મતિઃ તચ્છક્તિવૈભવાદેવ તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

જે કોઈ મોહવશ ભિન્ન રીતે વિચારે છે, એ અવિચારી નષ્ટ થાય છે; છતાં પણ એ પોતાની મહાન શક્તિથી કદી દોષિત થતો નથી.

એતસ્મિન્નંતરે વ્યોમ્નઃ શ્રુતાઃ વાગરીરિણી સત્યમોમમૃતં સૌમ્યમિત્યાવિરભવત્સ્ફુટમ્

એ સમયે આકાશમાંથી 'સત્ય', 'ઑમ', 'અમૃત', 'શાંત' એવા શબ્દો સ્પષ્ટ રીતે સંભળાયા.

તતો હૃષ્ટતરાઃ સર્વે વિનષ્ટાશેષસંશયાઃ મુનયો વિસ્મયાવિષ્ટાઃ પ્રેણેમુઃ પવનં પ્રભુમ્

પછી બધા ઋષિઓ અત્યંત આનંદિત અને સર્વ શંકાથી મુક્ત થઈ, આશ્ચર્યથી ભરપૂર થઈ પવનના પ્રભુને વંદન કરવા લાગ્યા.

તથા વિગતસન્દેહાન્કૃત્વાપિ પવનો મુનીન્ નૈતે પ્રતિષ્ઠિતજ્ઞાના ઇતિ મત્વૈવમબ્રવીત્

ઋષિઓના સંદેહ દૂર કર્યા પછી પણ પવનદેવે વિચાર્યું કે, એ લોકો હજી સ્થિર જ્ઞાન પર સ્થિત થયા નથી, અને એમ કહીને બોલ્યા.

પરોક્ષમપરોક્ષં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાનમિષ્યતે પરોક્ષમસ્થિરં પ્રાહુરપરોક્ષં તુ સુસ્થિરમ્

જ્ઞાન બે પ્રકારનું માનવામાં આવે છે: પરોક્ષ અને અપરોક્ષ. પરોક્ષ જ્ઞાન અસ્થિર હોય છે, જ્યારે અપરોક્ષ જ્ઞાન સાચું સ્થિર હોય છે.

હેતૂપદેશગમ્યં યત્તત્પરોક્ષં પ્રચક્ષતે અપરોક્ષં પુનઃ શ્રેષ્ઠાદનુષ્ઠાનાદ્ભવિષ્યતિ

કારણ અને ઉપદેશથી મળતું જ્ઞાન પરોક્ષ કહેવાય છે; પણ શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાનથી અપરોક્ષ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

નાપરોક્ષાદૃતે મોક્ષ ઇતિ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનસિદ્ધ્યર્થં પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ

મોક્ષ સીધી અનુભૂતિ વિના મળતો નથી એવું નક્કી કરીને, શ્રેષ્ઠ સાધના પ્રાપ્ત કરવા માટે તમે બધા ઉદ્યત અને અવિરત પ્રયત્ન કરો.

કિં તચ્છ્રેષ્ટમનુષ્ઠાનં મોક્ષો યેનપરોક્ષિતઃ તત્તસ્ય સાધનં ચાદ્ય વક્તુમર્હસિ મારુત

એવું કયું શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન છે, જેના દ્વારા મોક્ષ સીધો અનુભવાય છે? હે મારુત, આજે એનું સાધન પણ તમે જણાવો.

શૈવો હિ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ યત્રાપરોક્ષો લક્ષ્યેત સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદઃ શિવઃ

શૈવ ધર્મ સર્વોત્તમ છે, જેને શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન કહે છે. તેમાં સીધી અનુભૂતિ થાય છે અને શિવ પોતે મોક્ષ આપે છે.

સ તુ પઞ્ચવિધો જ્ઞેયઃ પઞ્ચભિઃ પર્વભિઃ ક્રમાત્ ક્રિયાતપોજપધ્યાનજ્ઞાનાત્મભિરનુત્તરૈઃ

એ પાંચ પ્રકારનો સમજવો જોઈએ, જે ક્રમશઃ કર્મ, તપ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન — આ સર્વોચ્ચ રૂપે છે.

તૈરેવ સોત્તરૈસ્સિદ્ધો ધર્મસ્તુ પરમો મતઃ પરોક્ષમપરોક્ષં ચ જ્ઞાનં યત્ર ચ મોક્ષદમ્

આ બધાં અને તેમના ઉત્તમ રૂપોથી સર્વોત્તમ ધર્મ સિદ્ધ થાય છે; જ્યાં પરોક્ષ અને અપરોક્ષ બંને જ્ઞાન મળે છે, એ મોક્ષદાયક છે.

પરમો ઽપરમશ્ચોભૌ ધર્મૌ હિ શ્રુતિચોદિતૌ ધર્મશબ્દાભિધેયેર્થે પ્રમાણં શ્રુતિરેવ નઃ

સર્વોત્તમ અને અસર્વોત્તમ ધર્મ બંને શાસ્ત્રોમાં જણાવેલા છે; 'ધર્મ' શબ્દનો અર્થ સમજવા માટે અમારે માટે શાસ્ત્ર જ પ્રમાણ છે.

પરમો યોગપર્યન્તો ધર્મઃ શ્રુતિશિરોગતઃ ધર્મસ્ત્વપરમસ્તદ્વદધઃ શ્રુતિમુખોત્થિતઃ

શ્રુતિના શિખરે જે ધર્મ છે, તે યોગ સુધી પહોંચે છે અને સર્વોત્તમ છે; અને જે ધર્મ નીચે ઉદ્ભવે છે, તે પણ શ્રુતિમાંથી આવે છે.

અપશ્વાત્માધિકારત્વાદ્યો ધરમઃ પરમો મતઃ સાધારણસ્તતો ઽન્યસ્તુ સર્વેષામધિકારતઃ

જે ધર્મ આત્માની યોગ્યતા પર આધારિત છે, એ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે; બીજો સામાન્ય ધર્મ છે, જે સૌને પ્રાપ્ત છે.

સ ચાયં પરમો ધર્મઃ પરધર્મસ્ય સાધનમ્ ધર્મશાસ્ત્રાદિભિસ્સમ્યક્ સાંગ એવોપબૃંહિતઃ

આ સર્વોત્તમ ધર્મ પણ બીજા ધર્મ માટે સાધનરૂપ છે અને ધર્મશાસ્ત્ર વગેરે દ્વારા તેની તમામ અંગો સાથે યોગ્ય રીતે સમર્થિત છે.

શૈવો યઃ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં કથંચિદુપબૃંહિતઃ

શૈવ સર્વોત્તમ ધર્મ, જેને શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન કહે છે, એ ઇતિહાસ અને પુરાણોથી પણ થોડીક હદે સમર્થિત છે.

શૈવાગમૈસ્તુ સંપન્નઃ સહાંગોપાંવિસ્તરઃ તત્સંસ્કારાધિકારૈશ્ચ સમ્યગેવોપબૃંહિતઃ

એ શૈવાગમો અને તેમના વિસ્તૃત અંગો દ્વારા પૂર્ણ થાય છે અને એમાં જણાવેલા સંસ્કારો અને યોગ્યતાઓથી યોગ્ય રીતે સમર્થિત છે.

શૈવાગમો હિ દ્વિવિધઃ શ્રૌતો ઽશ્રૌતશ્ચ સંસ્કૃતઃ શ્રુતિસારમયઃ શ્રૌતસ્સ્વતંત્ર ઇતરો મતઃ

શૈવાગમ બે પ્રકારના છે: શ્રૌત અને અશ્રૌત, બંને શુદ્ધ છે; શ્રૌતાગમ શ્રુતિના સારથી બનેલો છે, જ્યારે બીજો સ્વતંત્ર માનવામાં આવે છે.

સ્વતંત્રો દશધા પૂર્વં તથાષ્ટાદશધા પુનઃ કામિકાદિસમાખ્યાભિસ્સિદ્ધઃ સિદ્ધાન્તસંજ્ઞિતઃ

સ્વતંત્ર આગમ પહેલાં દસ પ્રકારનો છે, પછી ફરી અઢાર પ્રકારનો થાય છે, જેમા કામિક વગેરે નામે જાણીતા છે અને સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાય છે.

શ્રુતિસારમયો યસ્તુ શતકોટિપ્રવિસ્તરઃ પરં પાશુપતં યત્ર વ્રતં જ્ઞાનં ચ કથ્યતે

શ્રુતિના સારથી બનેલો જે આગમ છે, એ લાખો સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં સર્વોચ્ચ પાશુપત વ્રત અને જ્ઞાન શીખવાય છે.

યુગાવર્તેષુ શિષ્યેત યોગાચાર્યસ્વરૂપિણા તત્રતત્રાવતીર્ણેન શિવેનૈવ પ્રવર્ત્યતે

યુગોના ફેરફારમાં, યોગાચાર્ય સ્વરૂપ ધરાવનાર શિષ્યો દ્વારા એ સંપ્રદાયે પાથરાય છે અને શિવ પોતે વિવિધ સ્થળે અવતર્યા છે.

સંક્ષિપ્યાસ્ય પ્રવક્તારશ્ચત્વારઃ પરમર્ષય રુરુર્દધીચો ઽગસ્ત્યશ્ચ ઉપમન્યુર્મહાયશાઃ

સાંક્ષિપ્તમાં, એના ચાર મુખ્ય પ્રવક્તા મહર્ષિ રુરુ, દધીચિ, અગસ્ત્ય અને પ્રસિદ્ધ ઉપમન્યુ છે.