શિવપુરાણમ્

માયાન્તમન્તરિક્ષં તુ હ્યમરેશાદિભિઃ ક્રમાત્ અંગુષ્ઠમાત્રપર્યન્તૈસ્સમંતાત્સંતતં તતમ્

માયા સુધીનું પ્રદેશ અને મધ્યવર્તી આકાશ અમરેશ અને અન્ય દેવો દ્વારા ક્રમશઃ વ્યાપેલું છે, અંગૂઠા જેટલા કદથી લઈને અંત સુધી.

મહામાયાવસાના દ્યૌર્વાય્વાદ્યૈર્ભુવનાધિપૈઃ અનાશ્રિતાન્તૈરધ્વાન્તર્વર્તિભિસ્સમધિષ્ઠિતાઃ

મહામાયા સુધીના સ્વર્ગ વायु અને અન્ય લોકપતિઓ દ્વારા શાસિત છે; અનાશ્રિતના અંતે અને માર્ગમાં રહેનારા પણ તેમ જ સ્થિર છે.

તે હિ સાક્ષાદ્દિવિષદસ્ત્વન્તરિક્ષસદસ્તથા પૃથિવીપદ ઇત્યેવં દેવા દેવવ્રતૈઃ સ્તુતા

એ લોકો સીધા સ્વર્ગના દેવો છે, તેમ જ આકાશ અને પૃથ્વી પરના દેવો છે; આ રીતે દેવો દેવવ્રતોથી સ્તુતિ પામે છે.

એવન્ત્રિભિર્મલૈરામૈઃ પક્વૈરેવ પૃથક્પૃથક્ નિદાનભૂતૈસ્સંસારરોગઃ પુંસાં પ્રવર્તતે

આ રીતે ત્રણેય અશુદ્ધિ, કાચી અને પાકી, જુદી જુદી રીતે, મનુષ્યોમાં સંસારના રોગનું કારણ બને છે.

અસ્ય રોગસ્ય ભૈષજ્યં જ્ઞાનમેવ ન ચાપરમ્ ભિષગાજ્ઞાપકઃ શમ્ભુશ્શિવઃ પરમકારણમ્

આ રોગનું એકમાત્ર ઔષધ જ્ઞાન છે; બીજું કશું નથી. શંભુ, શિવ, સર્વોચ્ચ કારણ, એ જ દવા આપનાર છે.

અદુઃખેના ઽપિ શક્તો ઽસૌ પશૂન્મોચયિતું શિવઃ કથં દુઃખં કરોતીતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શિવ તો દુઃખ વિના પણ જીવોને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકે છે, તો એ દુઃખ કેમ આપશે? આ વિષયમાં કોઈ શંકા રાખવી જ નહીં.

દુઃખમેવ હિ સર્વો ઽપિ સંસાર ઇતિ નિશ્ચિતમ્ કથં દુઃખમદુઃખં સ્યાત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

આ આખું સંસાર તો ખરેખર દુઃખમય છે; દુઃખ ક્યારેય દુઃખરહિત કેવી રીતે બની શકે? કારણ કે જેવું સ્વભાવ છે, એ કદી બદલાતું નથી.

ન હિ રોગી હ્યરોગી સ્યાદ્ભિષગ્ભૈષજ્યકારણાત્ રોગાર્તં તુ ભિષગ્રોગાદ્ભૈષજૈસ્સુખમુદ્ધરેત્

બીમાર માણસ માત્ર વૈદ્ય કે દવા લીધાથી તરત તંદુરસ્ત થતો નથી; પણ વૈદ્ય યોગ્ય દવા વડે રોગીનું દુઃખ દૂર કરે છે.

એવં સ્વભાવમલિનાન્સ્વભાવાદ્દુઃખિનઃ પશૂન્ સ્વાજ્ઞૌષધવિધાનેન દુઃખાન્મોચયતે શિવઃ

એ જ રીતે, જે જીવ સ્વભાવથી જ અશુદ્ધ અને દુઃખી છે, એવા જીવોને શિવ પોતાની જ્ઞાન અને ઉપાયથી દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે.

ન ભિષક્કારણં રોગે શિવઃ સંસારકારણમ્ ઇત્યેતદપિ વૈષમ્યં ન દોષાયાસ્ય કલ્પતે

જેમ વૈદ્ય રોગનું કારણ નથી, એ જ રીતે શિવ પણ સંસારનું કારણ નથી; આવી અસમાનતા પણ શિવ માટે દોષરૂપ નથી.

દુઃખે સ્વભાવસંસિદ્ધે કથન્તત્કારણં શિવઃ સ્વાભાવિકો મલઃ પુંસાં સ હિ સંસારયત્યમૂન્

જ્યારે દુઃખ તો સ્વભાવથી જ છે, ત્યારે એનું કારણ શિવ કેમ બની શકે? જીવોમાં રહેલી સ્વાભાવિક અશુદ્ધિ જ તેમને સંસારમાં ભટકાવે છે.

સંસારકારણં યત્તુ મલં માયાદ્યચેતનમ્ તત્સ્વયં ન પ્રવર્તેત શિવસાન્નિધ્યમન્તરા

સંસારનું કારણ જે અશુદ્ધિ છે, એ તો માયા જેવી જડ છે; એ પોતે કંઈ કરી શકતી નથી, શિવની હાજરી સિવાય.

યથા મણિરયસ્કાંતસ્સાન્નિધ્યાદુપકારકઃ અયસશ્ચલતસ્તદ્વચ્છિવો ઽપ્યસ્યેતિ સૂરયઃ

જેમ ચુંબકની નજીકથી લોખંડ ખેંચાય છે, એ જ રીતે, શિવની હાજરીથી જ આ અશુદ્ધિ કાર્ય કરે છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

ન નિવર્તયિતું શક્યં સાન્નિધ્યં સદકારણમ્ અધિષ્ઠાતા તતો નિત્યમજ્ઞાતો જગતશ્શિવઃ

આ હાજરી, જે હંમેશા કાર્ય કરે છે, તેને દૂર કરી શકાય તેમ નથી; તેથી શિવ, જે સર્વનું અધિપતિ છે, એ જગત માટે અજાણ્યો જ રહે છે.

ન શિવેન વિના કિંચિત્પ્રવૃત્તમિહ વિદ્યતે તત્પ્રેરિતમિદં સર્વં તથાપિ ન સ મુહ્યતિ

શિવ વિના અહીં કંઈ પણ થતું નથી; આ બધું એના પ્રેરણાથી જ થાય છે, છતાં એ કદી મોહિત થતો નથી.

શક્તિરાજ્ઞાત્મિકા તસ્ય નિયન્ત્રી વિશ્વતોમુખી તયા તતમિદં શશ્વત્તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એની શક્તિ, જે આજ્ઞારૂપ અને સર્વને નિયંત્રિત કરતી છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે; છતાં પણ એ કદી દોષિત થતો નથી.

અનિદં પ્રથમં સર્વમીશિતવ્યં સ ઈશ્વરઃ ઈશનાચ્ચ તદીયાજ્ઞા તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એ જ સર્વનો સ્વામી છે, સૌપ્રથમ શાસક છે; એના શાસનથી આજ્ઞા આવે છે, છતાં પણ એ કદી દોષિત થતો નથી.

યો ઽન્યથા મન્યતે મોહાત્સ વિનષ્યતિ દુર્મતિઃ તચ્છક્તિવૈભવાદેવ તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

જે કોઈ મોહવશ ભિન્ન રીતે વિચારે છે, એ અવિચારી નષ્ટ થાય છે; છતાં પણ એ પોતાની મહાન શક્તિથી કદી દોષિત થતો નથી.

એતસ્મિન્નંતરે વ્યોમ્નઃ શ્રુતાઃ વાગરીરિણી સત્યમોમમૃતં સૌમ્યમિત્યાવિરભવત્સ્ફુટમ્

એ સમયે આકાશમાંથી 'સત્ય', 'ઑમ', 'અમૃત', 'શાંત' એવા શબ્દો સ્પષ્ટ રીતે સંભળાયા.

તતો હૃષ્ટતરાઃ સર્વે વિનષ્ટાશેષસંશયાઃ મુનયો વિસ્મયાવિષ્ટાઃ પ્રેણેમુઃ પવનં પ્રભુમ્

પછી બધા ઋષિઓ અત્યંત આનંદિત અને સર્વ શંકાથી મુક્ત થઈ, આશ્ચર્યથી ભરપૂર થઈ પવનના પ્રભુને વંદન કરવા લાગ્યા.

તથા વિગતસન્દેહાન્કૃત્વાપિ પવનો મુનીન્ નૈતે પ્રતિષ્ઠિતજ્ઞાના ઇતિ મત્વૈવમબ્રવીત્

ઋષિઓના સંદેહ દૂર કર્યા પછી પણ પવનદેવે વિચાર્યું કે, એ લોકો હજી સ્થિર જ્ઞાન પર સ્થિત થયા નથી, અને એમ કહીને બોલ્યા.

પરોક્ષમપરોક્ષં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાનમિષ્યતે પરોક્ષમસ્થિરં પ્રાહુરપરોક્ષં તુ સુસ્થિરમ્

જ્ઞાન બે પ્રકારનું માનવામાં આવે છે: પરોક્ષ અને અપરોક્ષ. પરોક્ષ જ્ઞાન અસ્થિર હોય છે, જ્યારે અપરોક્ષ જ્ઞાન સાચું સ્થિર હોય છે.

હેતૂપદેશગમ્યં યત્તત્પરોક્ષં પ્રચક્ષતે અપરોક્ષં પુનઃ શ્રેષ્ઠાદનુષ્ઠાનાદ્ભવિષ્યતિ

કારણ અને ઉપદેશથી મળતું જ્ઞાન પરોક્ષ કહેવાય છે; પણ શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાનથી અપરોક્ષ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

નાપરોક્ષાદૃતે મોક્ષ ઇતિ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનસિદ્ધ્યર્થં પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ

મોક્ષ સીધી અનુભૂતિ વિના મળતો નથી એવું નક્કી કરીને, શ્રેષ્ઠ સાધના પ્રાપ્ત કરવા માટે તમે બધા ઉદ્યત અને અવિરત પ્રયત્ન કરો.

કિં તચ્છ્રેષ્ટમનુષ્ઠાનં મોક્ષો યેનપરોક્ષિતઃ તત્તસ્ય સાધનં ચાદ્ય વક્તુમર્હસિ મારુત

એવું કયું શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન છે, જેના દ્વારા મોક્ષ સીધો અનુભવાય છે? હે મારુત, આજે એનું સાધન પણ તમે જણાવો.

શૈવો હિ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ યત્રાપરોક્ષો લક્ષ્યેત સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદઃ શિવઃ

શૈવ ધર્મ સર્વોત્તમ છે, જેને શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન કહે છે. તેમાં સીધી અનુભૂતિ થાય છે અને શિવ પોતે મોક્ષ આપે છે.

સ તુ પઞ્ચવિધો જ્ઞેયઃ પઞ્ચભિઃ પર્વભિઃ ક્રમાત્ ક્રિયાતપોજપધ્યાનજ્ઞાનાત્મભિરનુત્તરૈઃ

એ પાંચ પ્રકારનો સમજવો જોઈએ, જે ક્રમશઃ કર્મ, તપ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન — આ સર્વોચ્ચ રૂપે છે.

તૈરેવ સોત્તરૈસ્સિદ્ધો ધર્મસ્તુ પરમો મતઃ પરોક્ષમપરોક્ષં ચ જ્ઞાનં યત્ર ચ મોક્ષદમ્

આ બધાં અને તેમના ઉત્તમ રૂપોથી સર્વોત્તમ ધર્મ સિદ્ધ થાય છે; જ્યાં પરોક્ષ અને અપરોક્ષ બંને જ્ઞાન મળે છે, એ મોક્ષદાયક છે.

પરમો ઽપરમશ્ચોભૌ ધર્મૌ હિ શ્રુતિચોદિતૌ ધર્મશબ્દાભિધેયેર્થે પ્રમાણં શ્રુતિરેવ નઃ

સર્વોત્તમ અને અસર્વોત્તમ ધર્મ બંને શાસ્ત્રોમાં જણાવેલા છે; 'ધર્મ' શબ્દનો અર્થ સમજવા માટે અમારે માટે શાસ્ત્ર જ પ્રમાણ છે.