શિવપુરાણમ્

પરસ્તાત્પરમાત્મેતિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ વર્તન્તે વસવઃ કેચિત્પરમાત્મપદાશ્રયાઃ

તેના પરે પરમાત્મા છે, જેને સર્વોચ્ચ આત્મા કહે છે; ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર છે, અને કેટલાક વસુઓ પણ પરમાત્મા પદમાં સ્થિર છે.

અન્તરાત્મપદે કેચિત્કેચિદાત્મપદે તથા શાન્ત્યતીતપદે શૈવાઃ શાન્તે માહેશ્વરે તતઃ

કેટલાક અંતરાત્મા પદમાં, કેટલાક આત્મા પદમાં રહે છે; શૈવ લોકો શાંતિથી પરના પદમાં છે અને મહેશ્વરો પછી શાંતિ પદમાં છે.

વિદ્યાયાન્તુ યથા રૌદ્રાઃ પ્રતિષ્ઠાયાં તુ વૈષ્ણવાઃ નિવૃત્તૌ ચ તથાત્માનો બ્રહ્મા બ્રહ્માંગયોનયઃ

જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં રૌદ્રો છે; સ્થાપનાના ક્ષેત્રમાં વૈષ્ણવો છે; નિવૃત્તિના ક્ષેત્રમાં આત્માઓ, બ્રહ્મા અને બ્રહ્માના પિતૃઓ છે.

દેવયોન્યષ્ટકં મુખ્યં માનુષ્યમથ મધ્યમમ્ પક્ષ્યાદયો ઽધમાઃ પઞ્ચયોનયસ્તાશ્ચતુર્દશ

આઠ મુખ્ય દેવજાતિઓ સર્વોચ્ચ છે, માનવ જન્મ મધ્યમ છે, અને પક્ષીઓ વગેરે નીચા છે; આ પાંચ જાતિઓ મળીને ચૌદ થાય છે.

ઉત્તરાધરભાવો ઽપિ જ્ઞેયસ્સંસારિણો મલઃ યથામભાવો મુક્તસ્ય પૂર્વં પશ્ચાત્તુ પક્વતા

ઉચ્ચ-નીચ સ્થિતિ સંસારિ આત્માની અશુદ્ધિ છે, જેમ મુક્ત માટે અશુદ્ધિનો અભાવ છે; પહેલા કાચું, પછી પાકું થાય છે.

મલો ઽપ્યામશ્ચ પક્વશ્ચ ભવેત્સંસારકારણમ્ આમે ત્વધરતા પુંસાં પક્વે તૂત્તરતા ક્રમાત્

અશુદ્ધિ પણ કાચી કે પાકી હોય છે અને એ સંસારનું કારણ બને છે; કાચી અશુદ્ધિમાં મનુષ્યોની નીચી સ્થિતિ થાય છે, પાકી અશુદ્ધિમાં ધીમે ધીમે ઉન્નતિ થાય છે.

પશ્વાત્માનસ્ત્રિધાભિન્ના એકદ્વિત્રિમલાઃ ક્રમાત્ અત્રોત્તરા એકમલા દ્વિમલા મધ્યમા મતાઃ ત્રિમલાસ્ત્વધમા જ્ઞેયા યથોત્તરમધિષ્ઠિતાઃ

પશ્વાત્માઓ ત્રણ પ્રકારના છે: એક, બે કે ત્રણ અશુદ્ધિ ધરાવનારા; એક અશુદ્ધિ વાળા સર્વોચ્ચ, બે વાળા મધ્યમ અને ત્રણ વાળા નીચા ગણાય છે, દરેક પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે.

ત્રિમલાનધિતિષ્ઠંતિ દ્વિમલૈકમલાઃ ક્રમાત્ ઇત્થમૌપાધિકો ભેદો વિશ્વસ્ય પરિકલ્પિતઃ

ત્રણ અશુદ્ધિ વાળાઓને બે અને એક અશુદ્ધિ વાળાઓ ક્રમશઃ નિયંત્રિત કરે છે; આ રીતે ઉપાધિ આધારિત ભેદ વિશ્વમાં કલ્પાયેલો છે.

એકદ્વિત્રિમલાન્સર્વાઞ્છિવ એકો ઽધિતિષ્ઠતિ અશિવાત્મકમપ્યેતચ્છિવેનાધિષ્ઠિતં યથા

શિવ એકલાએ બધા એક, બે કે ત્રણ અશુદ્ધિ ધરાવનારા પર અધિપતિ કરે છે; અશિવ સ્વરૂપ પણ શિવના વશમાં છે, જેમ યોગ્ય છે તેમ.

અરુદ્રાત્મકમિત્યેવં રુદ્રૈર્જગદધિષ્ઠિતમ્ અણ્ડાન્તા હિ મહાભૂમિશ્શતરુદ્રાદ્યધિષ્ઠિતા

જગત પણ રુદ્રો દ્વારા શાસિત છે, ભલે તે અરુદ્ર સ્વરૂપ હોય; અંડથી માંડી મહાભૂમિ સુધી, દરેક સ્થળે શતરુદ્રો અને અન્ય દેવો રાજ કરે છે.

માયાન્તમન્તરિક્ષં તુ હ્યમરેશાદિભિઃ ક્રમાત્ અંગુષ્ઠમાત્રપર્યન્તૈસ્સમંતાત્સંતતં તતમ્

માયા સુધીનું પ્રદેશ અને મધ્યવર્તી આકાશ અમરેશ અને અન્ય દેવો દ્વારા ક્રમશઃ વ્યાપેલું છે, અંગૂઠા જેટલા કદથી લઈને અંત સુધી.

મહામાયાવસાના દ્યૌર્વાય્વાદ્યૈર્ભુવનાધિપૈઃ અનાશ્રિતાન્તૈરધ્વાન્તર્વર્તિભિસ્સમધિષ્ઠિતાઃ

મહામાયા સુધીના સ્વર્ગ વायु અને અન્ય લોકપતિઓ દ્વારા શાસિત છે; અનાશ્રિતના અંતે અને માર્ગમાં રહેનારા પણ તેમ જ સ્થિર છે.

તે હિ સાક્ષાદ્દિવિષદસ્ત્વન્તરિક્ષસદસ્તથા પૃથિવીપદ ઇત્યેવં દેવા દેવવ્રતૈઃ સ્તુતા

એ લોકો સીધા સ્વર્ગના દેવો છે, તેમ જ આકાશ અને પૃથ્વી પરના દેવો છે; આ રીતે દેવો દેવવ્રતોથી સ્તુતિ પામે છે.

એવન્ત્રિભિર્મલૈરામૈઃ પક્વૈરેવ પૃથક્પૃથક્ નિદાનભૂતૈસ્સંસારરોગઃ પુંસાં પ્રવર્તતે

આ રીતે ત્રણેય અશુદ્ધિ, કાચી અને પાકી, જુદી જુદી રીતે, મનુષ્યોમાં સંસારના રોગનું કારણ બને છે.

અસ્ય રોગસ્ય ભૈષજ્યં જ્ઞાનમેવ ન ચાપરમ્ ભિષગાજ્ઞાપકઃ શમ્ભુશ્શિવઃ પરમકારણમ્

આ રોગનું એકમાત્ર ઔષધ જ્ઞાન છે; બીજું કશું નથી. શંભુ, શિવ, સર્વોચ્ચ કારણ, એ જ દવા આપનાર છે.

અદુઃખેના ઽપિ શક્તો ઽસૌ પશૂન્મોચયિતું શિવઃ કથં દુઃખં કરોતીતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શિવ તો દુઃખ વિના પણ જીવોને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકે છે, તો એ દુઃખ કેમ આપશે? આ વિષયમાં કોઈ શંકા રાખવી જ નહીં.

દુઃખમેવ હિ સર્વો ઽપિ સંસાર ઇતિ નિશ્ચિતમ્ કથં દુઃખમદુઃખં સ્યાત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

આ આખું સંસાર તો ખરેખર દુઃખમય છે; દુઃખ ક્યારેય દુઃખરહિત કેવી રીતે બની શકે? કારણ કે જેવું સ્વભાવ છે, એ કદી બદલાતું નથી.

ન હિ રોગી હ્યરોગી સ્યાદ્ભિષગ્ભૈષજ્યકારણાત્ રોગાર્તં તુ ભિષગ્રોગાદ્ભૈષજૈસ્સુખમુદ્ધરેત્

બીમાર માણસ માત્ર વૈદ્ય કે દવા લીધાથી તરત તંદુરસ્ત થતો નથી; પણ વૈદ્ય યોગ્ય દવા વડે રોગીનું દુઃખ દૂર કરે છે.

એવં સ્વભાવમલિનાન્સ્વભાવાદ્દુઃખિનઃ પશૂન્ સ્વાજ્ઞૌષધવિધાનેન દુઃખાન્મોચયતે શિવઃ

એ જ રીતે, જે જીવ સ્વભાવથી જ અશુદ્ધ અને દુઃખી છે, એવા જીવોને શિવ પોતાની જ્ઞાન અને ઉપાયથી દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે.

ન ભિષક્કારણં રોગે શિવઃ સંસારકારણમ્ ઇત્યેતદપિ વૈષમ્યં ન દોષાયાસ્ય કલ્પતે

જેમ વૈદ્ય રોગનું કારણ નથી, એ જ રીતે શિવ પણ સંસારનું કારણ નથી; આવી અસમાનતા પણ શિવ માટે દોષરૂપ નથી.

દુઃખે સ્વભાવસંસિદ્ધે કથન્તત્કારણં શિવઃ સ્વાભાવિકો મલઃ પુંસાં સ હિ સંસારયત્યમૂન્

જ્યારે દુઃખ તો સ્વભાવથી જ છે, ત્યારે એનું કારણ શિવ કેમ બની શકે? જીવોમાં રહેલી સ્વાભાવિક અશુદ્ધિ જ તેમને સંસારમાં ભટકાવે છે.

સંસારકારણં યત્તુ મલં માયાદ્યચેતનમ્ તત્સ્વયં ન પ્રવર્તેત શિવસાન્નિધ્યમન્તરા

સંસારનું કારણ જે અશુદ્ધિ છે, એ તો માયા જેવી જડ છે; એ પોતે કંઈ કરી શકતી નથી, શિવની હાજરી સિવાય.

યથા મણિરયસ્કાંતસ્સાન્નિધ્યાદુપકારકઃ અયસશ્ચલતસ્તદ્વચ્છિવો ઽપ્યસ્યેતિ સૂરયઃ

જેમ ચુંબકની નજીકથી લોખંડ ખેંચાય છે, એ જ રીતે, શિવની હાજરીથી જ આ અશુદ્ધિ કાર્ય કરે છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

ન નિવર્તયિતું શક્યં સાન્નિધ્યં સદકારણમ્ અધિષ્ઠાતા તતો નિત્યમજ્ઞાતો જગતશ્શિવઃ

આ હાજરી, જે હંમેશા કાર્ય કરે છે, તેને દૂર કરી શકાય તેમ નથી; તેથી શિવ, જે સર્વનું અધિપતિ છે, એ જગત માટે અજાણ્યો જ રહે છે.

ન શિવેન વિના કિંચિત્પ્રવૃત્તમિહ વિદ્યતે તત્પ્રેરિતમિદં સર્વં તથાપિ ન સ મુહ્યતિ

શિવ વિના અહીં કંઈ પણ થતું નથી; આ બધું એના પ્રેરણાથી જ થાય છે, છતાં એ કદી મોહિત થતો નથી.

શક્તિરાજ્ઞાત્મિકા તસ્ય નિયન્ત્રી વિશ્વતોમુખી તયા તતમિદં શશ્વત્તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એની શક્તિ, જે આજ્ઞારૂપ અને સર્વને નિયંત્રિત કરતી છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે; છતાં પણ એ કદી દોષિત થતો નથી.

અનિદં પ્રથમં સર્વમીશિતવ્યં સ ઈશ્વરઃ ઈશનાચ્ચ તદીયાજ્ઞા તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એ જ સર્વનો સ્વામી છે, સૌપ્રથમ શાસક છે; એના શાસનથી આજ્ઞા આવે છે, છતાં પણ એ કદી દોષિત થતો નથી.

યો ઽન્યથા મન્યતે મોહાત્સ વિનષ્યતિ દુર્મતિઃ તચ્છક્તિવૈભવાદેવ તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

જે કોઈ મોહવશ ભિન્ન રીતે વિચારે છે, એ અવિચારી નષ્ટ થાય છે; છતાં પણ એ પોતાની મહાન શક્તિથી કદી દોષિત થતો નથી.

એતસ્મિન્નંતરે વ્યોમ્નઃ શ્રુતાઃ વાગરીરિણી સત્યમોમમૃતં સૌમ્યમિત્યાવિરભવત્સ્ફુટમ્

એ સમયે આકાશમાંથી 'સત્ય', 'ઑમ', 'અમૃત', 'શાંત' એવા શબ્દો સ્પષ્ટ રીતે સંભળાયા.