શિવપુરાણમ્

સુવર્ણમેવ નાંગારં દ્રાવયત્યગ્નિસંગમઃ એવં પક્વમલાનેવ મોચયેન્ન શિવપરાન્

જેમ અગ્નિમાં મુકવાથી સોનું તો પીગળી જાય છે, પણ અંગાર નહીં; એ જ રીતે, જેમના દોષ પક્વ થયા હોય એ જ મુક્ત થાય છે, માત્ર શિવભક્તો નહીં.

યદ્યથા ભવિતું યોગ્યં તત્તથા ન ભવેત્સ્વયમ્ વિના ભાવનયા કર્તા સ્વતન્ત્રસ્સન્તતો ભવેત્

જે વસ્તુ જે બનવા યોગ્ય હોય છે, એ પોતે જ એવી બની શકતી નથી; પણ સતત સ્વતંત્ર રહેતા કર્તા દ્વારા જ બને છે.

સ્વભાવવિમલો યદ્વત્સર્વાનુગ્રાહકશ્શિવઃ સ્વભાવમલિનાસ્તદ્વદાત્મનો જીવસંજ્ઞિતાઃ

જેમ શિવ સ્વભાવથી શુદ્ધ છે અને સર્વેને કૃપા આપે છે, તેમ જ જેમનો સ્વભાવ અશુદ્ધ છે, તેમને જિવાત્મા કહેવાય છે.

અન્યથા સંસરન્ત્યેતે નિયમાન્ન શિવઃ કથમ્ કર્મમાયાનુબન્ધોસ્ય સંસારઃ કથ્યતે બુધૈઃ

નહીંતર, આ જીવાત્માઓ નિયમ પ્રમાણે ફરે; પણ શિવે કર્મ અને માયાના બંધનથી સંસાર ભોગવે છે એવું જ્ઞાની લોકો કેમ કહી શકે?

અનુબન્ધો ઽયમસ્યૈવ ન શિવસ્યેતિ હેતુમાન્ સ હેતુરાત્મનામેવ નિજો નાગન્તુકો મલઃ

આ બંધન માત્ર આત્માનું છે, શિવનું નહીં; કારણ કે અશુદ્ધિ આત્માની પોતાની છે, બહારથી આવેલી નથી.

આગન્તુકત્વે કસ્યાપિ ભાવ્યં કેનાપિ હેતુના યો ઽયં હેતુરસાવેકસ્ત્વવિચિત્રસ્વભાવતઃ

જો એ બહારથી આવી હોય, તો કોઈ કારણથી જ આવે; પણ આ કારણ તો પોતાનાં વિશિષ્ટ સ્વભાવને લીધે અનોખું છે.

આત્મતાયાઃ સમત્વે ઽપિ બદ્ધા મુક્તાઃ પરે યતઃ બદ્ધેષ્વેવ પુનઃ કેચિલ્લયભોગાધિકારતઃ

જ્યાં કે આત્માની તત્વ એક જ છે, છતાં કોઈ બંધનગ્રસ્ત છે અને કોઈ મુક્ત છે; અને બંધાયેલા જીવોમાં પણ, કેટલાકને લય અથવા ભોગનો અધિકાર હોય છે.

જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિવૈષમ્યં ભજન્તે સોત્તરાધરાઃ કેચિન્મૂર્ત્યાત્મતાં યાન્તિ કેચિદાસન્નગોચરાઃ

કેટલાક જીવોમાં જ્ઞાન, શક્તિ વગેરેમાં ઊંચા-નીચા ભેદ જોવા મળે છે; કેટલાક શરીર ધારણ કરે છે, તો કેટલાક નજીક રહે છે.

મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાઃ કેચિદધ્વનાં મૂર્ધસુ સ્થિતાઃ મધ્યે મહેશ્વરા રુદ્રાસ્ત્વર્વાચીનપદે સ્થિતાઃ

શરીર ધરાવનારા પૈકી, કેટલાક માર્ગના શિખરે સ્થિત શિવ છે; મધ્યમાં મહેશ્વર અને રુદ્રો છે; અને નીચા સ્થાને રહેનારા નીચેના ગણાય છે.

આસન્ને ઽપિ ચ માયાયાઃ પરસ્માત્કારણાત્ત્રયમ્ તત્રાપ્યાત્મા સ્થિતો ઽધસ્તાદન્તરાત્મા ચ મધ્યતઃ

માયા નજીક હોવા છતાં, એક વિશિષ્ટ ત્રણ કારણોથી, ત્યાં પણ આત્મા નીચે રહે છે અને અંતરાત્મા મધ્યમાં રહે છે.

પરસ્તાત્પરમાત્મેતિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ વર્તન્તે વસવઃ કેચિત્પરમાત્મપદાશ્રયાઃ

તેના પરે પરમાત્મા છે, જેને સર્વોચ્ચ આત્મા કહે છે; ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર છે, અને કેટલાક વસુઓ પણ પરમાત્મા પદમાં સ્થિર છે.

અન્તરાત્મપદે કેચિત્કેચિદાત્મપદે તથા શાન્ત્યતીતપદે શૈવાઃ શાન્તે માહેશ્વરે તતઃ

કેટલાક અંતરાત્મા પદમાં, કેટલાક આત્મા પદમાં રહે છે; શૈવ લોકો શાંતિથી પરના પદમાં છે અને મહેશ્વરો પછી શાંતિ પદમાં છે.

વિદ્યાયાન્તુ યથા રૌદ્રાઃ પ્રતિષ્ઠાયાં તુ વૈષ્ણવાઃ નિવૃત્તૌ ચ તથાત્માનો બ્રહ્મા બ્રહ્માંગયોનયઃ

જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં રૌદ્રો છે; સ્થાપનાના ક્ષેત્રમાં વૈષ્ણવો છે; નિવૃત્તિના ક્ષેત્રમાં આત્માઓ, બ્રહ્મા અને બ્રહ્માના પિતૃઓ છે.

દેવયોન્યષ્ટકં મુખ્યં માનુષ્યમથ મધ્યમમ્ પક્ષ્યાદયો ઽધમાઃ પઞ્ચયોનયસ્તાશ્ચતુર્દશ

આઠ મુખ્ય દેવજાતિઓ સર્વોચ્ચ છે, માનવ જન્મ મધ્યમ છે, અને પક્ષીઓ વગેરે નીચા છે; આ પાંચ જાતિઓ મળીને ચૌદ થાય છે.

ઉત્તરાધરભાવો ઽપિ જ્ઞેયસ્સંસારિણો મલઃ યથામભાવો મુક્તસ્ય પૂર્વં પશ્ચાત્તુ પક્વતા

ઉચ્ચ-નીચ સ્થિતિ સંસારિ આત્માની અશુદ્ધિ છે, જેમ મુક્ત માટે અશુદ્ધિનો અભાવ છે; પહેલા કાચું, પછી પાકું થાય છે.

મલો ઽપ્યામશ્ચ પક્વશ્ચ ભવેત્સંસારકારણમ્ આમે ત્વધરતા પુંસાં પક્વે તૂત્તરતા ક્રમાત્

અશુદ્ધિ પણ કાચી કે પાકી હોય છે અને એ સંસારનું કારણ બને છે; કાચી અશુદ્ધિમાં મનુષ્યોની નીચી સ્થિતિ થાય છે, પાકી અશુદ્ધિમાં ધીમે ધીમે ઉન્નતિ થાય છે.

પશ્વાત્માનસ્ત્રિધાભિન્ના એકદ્વિત્રિમલાઃ ક્રમાત્ અત્રોત્તરા એકમલા દ્વિમલા મધ્યમા મતાઃ ત્રિમલાસ્ત્વધમા જ્ઞેયા યથોત્તરમધિષ્ઠિતાઃ

પશ્વાત્માઓ ત્રણ પ્રકારના છે: એક, બે કે ત્રણ અશુદ્ધિ ધરાવનારા; એક અશુદ્ધિ વાળા સર્વોચ્ચ, બે વાળા મધ્યમ અને ત્રણ વાળા નીચા ગણાય છે, દરેક પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે.

ત્રિમલાનધિતિષ્ઠંતિ દ્વિમલૈકમલાઃ ક્રમાત્ ઇત્થમૌપાધિકો ભેદો વિશ્વસ્ય પરિકલ્પિતઃ

ત્રણ અશુદ્ધિ વાળાઓને બે અને એક અશુદ્ધિ વાળાઓ ક્રમશઃ નિયંત્રિત કરે છે; આ રીતે ઉપાધિ આધારિત ભેદ વિશ્વમાં કલ્પાયેલો છે.

એકદ્વિત્રિમલાન્સર્વાઞ્છિવ એકો ઽધિતિષ્ઠતિ અશિવાત્મકમપ્યેતચ્છિવેનાધિષ્ઠિતં યથા

શિવ એકલાએ બધા એક, બે કે ત્રણ અશુદ્ધિ ધરાવનારા પર અધિપતિ કરે છે; અશિવ સ્વરૂપ પણ શિવના વશમાં છે, જેમ યોગ્ય છે તેમ.

અરુદ્રાત્મકમિત્યેવં રુદ્રૈર્જગદધિષ્ઠિતમ્ અણ્ડાન્તા હિ મહાભૂમિશ્શતરુદ્રાદ્યધિષ્ઠિતા

જગત પણ રુદ્રો દ્વારા શાસિત છે, ભલે તે અરુદ્ર સ્વરૂપ હોય; અંડથી માંડી મહાભૂમિ સુધી, દરેક સ્થળે શતરુદ્રો અને અન્ય દેવો રાજ કરે છે.

માયાન્તમન્તરિક્ષં તુ હ્યમરેશાદિભિઃ ક્રમાત્ અંગુષ્ઠમાત્રપર્યન્તૈસ્સમંતાત્સંતતં તતમ્

માયા સુધીનું પ્રદેશ અને મધ્યવર્તી આકાશ અમરેશ અને અન્ય દેવો દ્વારા ક્રમશઃ વ્યાપેલું છે, અંગૂઠા જેટલા કદથી લઈને અંત સુધી.

મહામાયાવસાના દ્યૌર્વાય્વાદ્યૈર્ભુવનાધિપૈઃ અનાશ્રિતાન્તૈરધ્વાન્તર્વર્તિભિસ્સમધિષ્ઠિતાઃ

મહામાયા સુધીના સ્વર્ગ વायु અને અન્ય લોકપતિઓ દ્વારા શાસિત છે; અનાશ્રિતના અંતે અને માર્ગમાં રહેનારા પણ તેમ જ સ્થિર છે.

તે હિ સાક્ષાદ્દિવિષદસ્ત્વન્તરિક્ષસદસ્તથા પૃથિવીપદ ઇત્યેવં દેવા દેવવ્રતૈઃ સ્તુતા

એ લોકો સીધા સ્વર્ગના દેવો છે, તેમ જ આકાશ અને પૃથ્વી પરના દેવો છે; આ રીતે દેવો દેવવ્રતોથી સ્તુતિ પામે છે.

એવન્ત્રિભિર્મલૈરામૈઃ પક્વૈરેવ પૃથક્પૃથક્ નિદાનભૂતૈસ્સંસારરોગઃ પુંસાં પ્રવર્તતે

આ રીતે ત્રણેય અશુદ્ધિ, કાચી અને પાકી, જુદી જુદી રીતે, મનુષ્યોમાં સંસારના રોગનું કારણ બને છે.

અસ્ય રોગસ્ય ભૈષજ્યં જ્ઞાનમેવ ન ચાપરમ્ ભિષગાજ્ઞાપકઃ શમ્ભુશ્શિવઃ પરમકારણમ્

આ રોગનું એકમાત્ર ઔષધ જ્ઞાન છે; બીજું કશું નથી. શંભુ, શિવ, સર્વોચ્ચ કારણ, એ જ દવા આપનાર છે.

અદુઃખેના ઽપિ શક્તો ઽસૌ પશૂન્મોચયિતું શિવઃ કથં દુઃખં કરોતીતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શિવ તો દુઃખ વિના પણ જીવોને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકે છે, તો એ દુઃખ કેમ આપશે? આ વિષયમાં કોઈ શંકા રાખવી જ નહીં.

દુઃખમેવ હિ સર્વો ઽપિ સંસાર ઇતિ નિશ્ચિતમ્ કથં દુઃખમદુઃખં સ્યાત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

આ આખું સંસાર તો ખરેખર દુઃખમય છે; દુઃખ ક્યારેય દુઃખરહિત કેવી રીતે બની શકે? કારણ કે જેવું સ્વભાવ છે, એ કદી બદલાતું નથી.

ન હિ રોગી હ્યરોગી સ્યાદ્ભિષગ્ભૈષજ્યકારણાત્ રોગાર્તં તુ ભિષગ્રોગાદ્ભૈષજૈસ્સુખમુદ્ધરેત્

બીમાર માણસ માત્ર વૈદ્ય કે દવા લીધાથી તરત તંદુરસ્ત થતો નથી; પણ વૈદ્ય યોગ્ય દવા વડે રોગીનું દુઃખ દૂર કરે છે.

એવં સ્વભાવમલિનાન્સ્વભાવાદ્દુઃખિનઃ પશૂન્ સ્વાજ્ઞૌષધવિધાનેન દુઃખાન્મોચયતે શિવઃ

એ જ રીતે, જે જીવ સ્વભાવથી જ અશુદ્ધ અને દુઃખી છે, એવા જીવોને શિવ પોતાની જ્ઞાન અને ઉપાયથી દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે.