શિવપુરાણમ્

મૂર્તાત્મન્યેવમૈશ્વર્યમીશ્વરસ્યૈવ નાત્મનામ્ ન હિ કાષ્ઠં જ્વલત્યૂર્ધ્વમગ્નિરેવ જ્વલત્યસૌ

દેહધારી આત્મામાં સત્તા માત્ર ભગવાનની જ હોય છે, વ્યક્તિગત આત્માઓની નહીં; જેમ કે લાકડું પોતે ઉપર બળતું નથી, બળવું તો અગ્નિનું જ છે.

કાષ્ઠસ્યાંગારતા નાગ્નેરેવમત્રાપિ યોજ્યતામ્ અત એવ જગત્યસ્મિન્કાષ્ઠપાષાણમૃત્સ્વપિ

અંગાર બનવું લાકડાનું ગુણ છે, અગ્નિનું નહીં; એ જ રીતે, આ જગતમાં લાકડું, પથ્થર કે માટી હોય—

શિવાવેશવશાદેવ શિવત્વમુપચર્યતે મૈત્ર્યાદયો ગુણા ગૌણાસ્તસ્માત્તે ભિન્નવૃત્તયઃ

શિવના પ્રભાવથી જ કોઈને શિવત્વ મળતું કહેવાય છે; મૈત્રી જેવા ગુણો ગૌણ છે, એટલે એમની ક્રિયાઓ અલગ છે.

તૈર્ગુણૈરુપરક્તાનાં દોષાય ચ ગુણાય ચ યત્તુ ગૌણમગૌણં ચ તત્સર્વમનુગૃહ્ણતઃ ન ગુણાય ન દોષાય શિવસ્ય ગુણવૃત્તયઃ

આ ગુણોથી યુક્ત લોકોને એ ગુણો ક્યારેક લાભ તો ક્યારેક દોષ આપે છે; પણ ગૌણ કે અગૌણ જે કંઈ હોય, બધું ભગવાન સ્વીકારી લે છે—શિવના ગુણો ન લાભ માટે છે, ન દોષ માટે.

ન ચાનુગ્રહશબ્દાર્થં ગૌણમાહુર્વિપશ્ચિતઃ સંસારમોચનં કિં તુ શૈવમાજ્ઞામયં હિતમ્

જ્ઞાની લોકો 'કૃપા' શબ્દને ગૌણ નથી માનતા; સાચું કલ્યાણ તો સંસારથી મુક્તિ છે, જે શિવની આજ્ઞા અને શુભતા છે.

હિતં તદાજ્ઞાકરણં યદ્ધિતં તદનુગ્રહઃ સર્વં હિતે નિયુઞ્જાવઃ સર્વાનુગ્રહકારકઃ

ભગવાનની આજ્ઞા પ્રમાણે જે થાય એ હિતરૂપ છે; એ જ હિત કૃપા છે. આપણે બધાને હિતમાં લગાડવા જોઈએ, કારણ કે એ સર્વકૃપાના કારણ છે.

યસ્તૂપકારશબ્દાર્થસ્તમપ્યાહુરનુગ્રહમ્ તસ્યાપિ હિતરૂપત્વાચ્છિવઃ સર્વોપકારકઃ

'ઉપકાર' શબ્દનો અર્થ પણ કૃપા કહેવાય છે, કારણ કે એ પણ હિતરૂપ છે; એટલે શિવ સર્વોપકારી છે.

હિતે સદા નિયુક્તં તુ સર્વં ચિદચિદાત્મકમ્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધં તત્સમં ન લભતે હિતમ્

જગતની દરેક ચેતન અને અચેતન વસ્તુ હમેશાં હિતમાં જ લાગેલી છે; પણ પોતાના સ્વભાવના અવરોધને કારણે બધાને સમાન હિત પ્રાપ્ત થતું નથી.

યથા વિકાસયત્યેવ રવિઃ પદ્માનિ ભાનુભિઃ સમં ન વિકસન્ત્યેવ સ્વસ્વભાવાનુરોધતઃ

જેમ સૂર્યની કિરણોથી કમળ ફૂલતાં જાય છે, પણ બધાં કમળ એકસરખાં નથી ફૂલતાં—દરેક પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે ફૂલતું જાય છે—

સ્વભાવો ઽપિ હિ ભાવાનાં ભાવિનો ઽર્થસ્ય કારણમ્ ન હિ સ્વભાવો નશ્યન્તમર્થં કર્તૃષુ સાધયેત્

કારણ કે દરેક વસ્તુનો સ્વભાવ એના ફલનું કારણ બને છે; પણ એ સ્વભાવ ક્યારેય નાશ પામતી વસ્તુનું સર્જન કરી શકતો નથી.

સુવર્ણમેવ નાંગારં દ્રાવયત્યગ્નિસંગમઃ એવં પક્વમલાનેવ મોચયેન્ન શિવપરાન્

જેમ અગ્નિમાં મુકવાથી સોનું તો પીગળી જાય છે, પણ અંગાર નહીં; એ જ રીતે, જેમના દોષ પક્વ થયા હોય એ જ મુક્ત થાય છે, માત્ર શિવભક્તો નહીં.

યદ્યથા ભવિતું યોગ્યં તત્તથા ન ભવેત્સ્વયમ્ વિના ભાવનયા કર્તા સ્વતન્ત્રસ્સન્તતો ભવેત્

જે વસ્તુ જે બનવા યોગ્ય હોય છે, એ પોતે જ એવી બની શકતી નથી; પણ સતત સ્વતંત્ર રહેતા કર્તા દ્વારા જ બને છે.

સ્વભાવવિમલો યદ્વત્સર્વાનુગ્રાહકશ્શિવઃ સ્વભાવમલિનાસ્તદ્વદાત્મનો જીવસંજ્ઞિતાઃ

જેમ શિવ સ્વભાવથી શુદ્ધ છે અને સર્વેને કૃપા આપે છે, તેમ જ જેમનો સ્વભાવ અશુદ્ધ છે, તેમને જિવાત્મા કહેવાય છે.

અન્યથા સંસરન્ત્યેતે નિયમાન્ન શિવઃ કથમ્ કર્મમાયાનુબન્ધોસ્ય સંસારઃ કથ્યતે બુધૈઃ

નહીંતર, આ જીવાત્માઓ નિયમ પ્રમાણે ફરે; પણ શિવે કર્મ અને માયાના બંધનથી સંસાર ભોગવે છે એવું જ્ઞાની લોકો કેમ કહી શકે?

અનુબન્ધો ઽયમસ્યૈવ ન શિવસ્યેતિ હેતુમાન્ સ હેતુરાત્મનામેવ નિજો નાગન્તુકો મલઃ

આ બંધન માત્ર આત્માનું છે, શિવનું નહીં; કારણ કે અશુદ્ધિ આત્માની પોતાની છે, બહારથી આવેલી નથી.

આગન્તુકત્વે કસ્યાપિ ભાવ્યં કેનાપિ હેતુના યો ઽયં હેતુરસાવેકસ્ત્વવિચિત્રસ્વભાવતઃ

જો એ બહારથી આવી હોય, તો કોઈ કારણથી જ આવે; પણ આ કારણ તો પોતાનાં વિશિષ્ટ સ્વભાવને લીધે અનોખું છે.

આત્મતાયાઃ સમત્વે ઽપિ બદ્ધા મુક્તાઃ પરે યતઃ બદ્ધેષ્વેવ પુનઃ કેચિલ્લયભોગાધિકારતઃ

જ્યાં કે આત્માની તત્વ એક જ છે, છતાં કોઈ બંધનગ્રસ્ત છે અને કોઈ મુક્ત છે; અને બંધાયેલા જીવોમાં પણ, કેટલાકને લય અથવા ભોગનો અધિકાર હોય છે.

જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિવૈષમ્યં ભજન્તે સોત્તરાધરાઃ કેચિન્મૂર્ત્યાત્મતાં યાન્તિ કેચિદાસન્નગોચરાઃ

કેટલાક જીવોમાં જ્ઞાન, શક્તિ વગેરેમાં ઊંચા-નીચા ભેદ જોવા મળે છે; કેટલાક શરીર ધારણ કરે છે, તો કેટલાક નજીક રહે છે.

મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાઃ કેચિદધ્વનાં મૂર્ધસુ સ્થિતાઃ મધ્યે મહેશ્વરા રુદ્રાસ્ત્વર્વાચીનપદે સ્થિતાઃ

શરીર ધરાવનારા પૈકી, કેટલાક માર્ગના શિખરે સ્થિત શિવ છે; મધ્યમાં મહેશ્વર અને રુદ્રો છે; અને નીચા સ્થાને રહેનારા નીચેના ગણાય છે.

આસન્ને ઽપિ ચ માયાયાઃ પરસ્માત્કારણાત્ત્રયમ્ તત્રાપ્યાત્મા સ્થિતો ઽધસ્તાદન્તરાત્મા ચ મધ્યતઃ

માયા નજીક હોવા છતાં, એક વિશિષ્ટ ત્રણ કારણોથી, ત્યાં પણ આત્મા નીચે રહે છે અને અંતરાત્મા મધ્યમાં રહે છે.

પરસ્તાત્પરમાત્મેતિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ વર્તન્તે વસવઃ કેચિત્પરમાત્મપદાશ્રયાઃ

તેના પરે પરમાત્મા છે, જેને સર્વોચ્ચ આત્મા કહે છે; ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર છે, અને કેટલાક વસુઓ પણ પરમાત્મા પદમાં સ્થિર છે.

અન્તરાત્મપદે કેચિત્કેચિદાત્મપદે તથા શાન્ત્યતીતપદે શૈવાઃ શાન્તે માહેશ્વરે તતઃ

કેટલાક અંતરાત્મા પદમાં, કેટલાક આત્મા પદમાં રહે છે; શૈવ લોકો શાંતિથી પરના પદમાં છે અને મહેશ્વરો પછી શાંતિ પદમાં છે.

વિદ્યાયાન્તુ યથા રૌદ્રાઃ પ્રતિષ્ઠાયાં તુ વૈષ્ણવાઃ નિવૃત્તૌ ચ તથાત્માનો બ્રહ્મા બ્રહ્માંગયોનયઃ

જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં રૌદ્રો છે; સ્થાપનાના ક્ષેત્રમાં વૈષ્ણવો છે; નિવૃત્તિના ક્ષેત્રમાં આત્માઓ, બ્રહ્મા અને બ્રહ્માના પિતૃઓ છે.

દેવયોન્યષ્ટકં મુખ્યં માનુષ્યમથ મધ્યમમ્ પક્ષ્યાદયો ઽધમાઃ પઞ્ચયોનયસ્તાશ્ચતુર્દશ

આઠ મુખ્ય દેવજાતિઓ સર્વોચ્ચ છે, માનવ જન્મ મધ્યમ છે, અને પક્ષીઓ વગેરે નીચા છે; આ પાંચ જાતિઓ મળીને ચૌદ થાય છે.

ઉત્તરાધરભાવો ઽપિ જ્ઞેયસ્સંસારિણો મલઃ યથામભાવો મુક્તસ્ય પૂર્વં પશ્ચાત્તુ પક્વતા

ઉચ્ચ-નીચ સ્થિતિ સંસારિ આત્માની અશુદ્ધિ છે, જેમ મુક્ત માટે અશુદ્ધિનો અભાવ છે; પહેલા કાચું, પછી પાકું થાય છે.

મલો ઽપ્યામશ્ચ પક્વશ્ચ ભવેત્સંસારકારણમ્ આમે ત્વધરતા પુંસાં પક્વે તૂત્તરતા ક્રમાત્

અશુદ્ધિ પણ કાચી કે પાકી હોય છે અને એ સંસારનું કારણ બને છે; કાચી અશુદ્ધિમાં મનુષ્યોની નીચી સ્થિતિ થાય છે, પાકી અશુદ્ધિમાં ધીમે ધીમે ઉન્નતિ થાય છે.

પશ્વાત્માનસ્ત્રિધાભિન્ના એકદ્વિત્રિમલાઃ ક્રમાત્ અત્રોત્તરા એકમલા દ્વિમલા મધ્યમા મતાઃ ત્રિમલાસ્ત્વધમા જ્ઞેયા યથોત્તરમધિષ્ઠિતાઃ

પશ્વાત્માઓ ત્રણ પ્રકારના છે: એક, બે કે ત્રણ અશુદ્ધિ ધરાવનારા; એક અશુદ્ધિ વાળા સર્વોચ્ચ, બે વાળા મધ્યમ અને ત્રણ વાળા નીચા ગણાય છે, દરેક પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે.

ત્રિમલાનધિતિષ્ઠંતિ દ્વિમલૈકમલાઃ ક્રમાત્ ઇત્થમૌપાધિકો ભેદો વિશ્વસ્ય પરિકલ્પિતઃ

ત્રણ અશુદ્ધિ વાળાઓને બે અને એક અશુદ્ધિ વાળાઓ ક્રમશઃ નિયંત્રિત કરે છે; આ રીતે ઉપાધિ આધારિત ભેદ વિશ્વમાં કલ્પાયેલો છે.

એકદ્વિત્રિમલાન્સર્વાઞ્છિવ એકો ઽધિતિષ્ઠતિ અશિવાત્મકમપ્યેતચ્છિવેનાધિષ્ઠિતં યથા

શિવ એકલાએ બધા એક, બે કે ત્રણ અશુદ્ધિ ધરાવનારા પર અધિપતિ કરે છે; અશિવ સ્વરૂપ પણ શિવના વશમાં છે, જેમ યોગ્ય છે તેમ.