શિવપુરાણમ્

તસ્માદ્દુઃખાત્મિકાં હિંસાં કુર્વાણો યઃ સનિર્ઘૃણઃ ઇતિ નિર્બંધયંત્યેકે નિયમો નેતિ ચાપરે

માટે, જે વ્યક્તિ દયાવિહોણી બની દુઃખ આપે છે – કેટલાક કહે છે કે એ હંમેશાં નિષિદ્ધ છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ આવશ્યક નથી.

નિદાનજ્ઞસ્ય ભિષજો રુગ્ણો હિંસાં પ્રયુંજતઃ ન કિંચિદપિ નૈર્ઘૃણ્યં ઘૃણૈવાત્ર પ્રયોજિકા

જ્યારે કોઈ વૈદ્ય રોગનું કારણ જાણીને દર્દીને ઉપચારમાં દુઃખ આપે છે, ત્યારે તેમાં કોઈ નિર્દયતા નથી; એમાં તો દયા જ છે.

ઘૃણાપિ ન ગુણાયૈવ હિંસ્રેષુ પ્રતિયોગિષુ તાદૃશેષુ ઘૃણી ભ્રાન્ત્યા ઘૃણાન્તરિતનિર્ઘૃણઃ

હાનિકારક લોકો સામે દયા રાખવી હંમેશાં ગુણ નથી; આવી સ્થિતિમાં, ભૂલથી દયા રાખનાર વ્યક્તિ પણ અંતે નિર્દય બની જાય છે.

ઉપેક્ષાપીહ દોષાહ રક્ષ્યેષુ પ્રતિયોગિષુ શક્તૌ સત્યામુપેક્ષાતો રક્ષ્યસ્સદ્યો વિપદ્યતે

અહીં, જેની રક્ષા કરવી જોઈએ એવા સામે અવગણના પણ દોષ છે; અને શક્તિ હોવા છતાં અવગણના કરવામાં આવે તો રક્ષ્ય વ્યક્તિ તરત જ સંકટમાં પડે છે.

સર્પસ્યા ઽ ઽસ્યગતમ્પશ્યન્યસ્તુ રક્ષ્યમુપેક્ષતે દોષાભાસાન્સમુત્પ્રેક્ષ્ય ફલતઃ સો ઽપિ નિર્ઘૃણઃ

જો કોઈ સાપ આવે છે એ જોઈને પણ રક્ષ્યની અવગણના કરે, ફક્ત દોષ દેખાડે, તો પરિણામે એ પણ નિર્દય ગણાય છે.

તસ્માદ્ ઘૃણા ગુણાયૈવ સર્વથેતિ ન સંમતમ્ સંમતં પ્રાપ્તકામિત્વં સર્વં ત્વન્યદસમ્મતમ્

માટે, દયા હંમેશાં ગુણ છે એવું માન્ય નથી; જે ઈચ્છિત ફળ આપે એ જ માન્ય છે, બાકીની બધું અમાન્ય છે.

મૂર્ત્યાત્મસ્વપિ રાગાદ્યા દોષાઃ સન્ત્યેવ વસ્તુતઃ તથાપિ તેષામેવૈતે ન શિવસ્ય તુ સર્વથા અગ્નાવપિ સમાવિષ્ટં તામ્રં ખલુ સકાલિકમ્

દેહધારી જીવોમાં રાગ વગેરે દોષો ખરેખર હોય છે; પણ એ દોષો માત્ર તેમને જ લાગુ પડે છે, શિવને ક્યારેય નહીં – જેમ કે તાંબું અગ્નિમાં હોવા છતાં થોડો સમય અલગ રહે છે.

ઇતિ નાગ્નિરસૌ દુષ્યેત્તામ્રસંસર્ગકારણાત્ નાગ્નેરશુચિસંસર્ગાદશુચિત્વમપેક્ષતે

આથી, અગ્નિ તાંબાની સાથે રહેતાં પણ દુષિત થતો નથી; દુષિત વસ્તુ સાથે સંપર્કથી દુષિતપણું તાંબુમાં આવે છે, અગ્નિમાં નહીં.

અશુચેસ્ત્વગ્નિસંયોગાચ્છુચિત્વમપિ જાયતે એવં શોધ્યાત્મસંસર્ગાન્ન હ્યશુદ્ધઃ શિવો ભવેત્

પણ, અગ્નિ સાથે જોડાઈને દુષિત પણ શુદ્ધ બની જાય છે; એ જ રીતે, શુદ્ધ આત્માના સંપર્કથી શિવ ક્યારેય અશુદ્ધ નથી થતો.

શિવસંસર્ગતસ્ત્વેષ શોધ્યાત્મૈવ હિ શુધ્યતિ અયસ્યગ્નૌ સમાવિષ્ટે દાહો ઽગ્નેરેવ નાયસઃ

શિવના સંપર્કથી જ અશુદ્ધ આત્મા શુદ્ધ બને છે, જેમ કે લોખંડને અગ્નિમાં મૂકીએ ત્યારે બળવું અગ્નિનું જ હોય છે, લોખંડનું નહીં.

મૂર્તાત્મન્યેવમૈશ્વર્યમીશ્વરસ્યૈવ નાત્મનામ્ ન હિ કાષ્ઠં જ્વલત્યૂર્ધ્વમગ્નિરેવ જ્વલત્યસૌ

દેહધારી આત્મામાં સત્તા માત્ર ભગવાનની જ હોય છે, વ્યક્તિગત આત્માઓની નહીં; જેમ કે લાકડું પોતે ઉપર બળતું નથી, બળવું તો અગ્નિનું જ છે.

કાષ્ઠસ્યાંગારતા નાગ્નેરેવમત્રાપિ યોજ્યતામ્ અત એવ જગત્યસ્મિન્કાષ્ઠપાષાણમૃત્સ્વપિ

અંગાર બનવું લાકડાનું ગુણ છે, અગ્નિનું નહીં; એ જ રીતે, આ જગતમાં લાકડું, પથ્થર કે માટી હોય—

શિવાવેશવશાદેવ શિવત્વમુપચર્યતે મૈત્ર્યાદયો ગુણા ગૌણાસ્તસ્માત્તે ભિન્નવૃત્તયઃ

શિવના પ્રભાવથી જ કોઈને શિવત્વ મળતું કહેવાય છે; મૈત્રી જેવા ગુણો ગૌણ છે, એટલે એમની ક્રિયાઓ અલગ છે.

તૈર્ગુણૈરુપરક્તાનાં દોષાય ચ ગુણાય ચ યત્તુ ગૌણમગૌણં ચ તત્સર્વમનુગૃહ્ણતઃ ન ગુણાય ન દોષાય શિવસ્ય ગુણવૃત્તયઃ

આ ગુણોથી યુક્ત લોકોને એ ગુણો ક્યારેક લાભ તો ક્યારેક દોષ આપે છે; પણ ગૌણ કે અગૌણ જે કંઈ હોય, બધું ભગવાન સ્વીકારી લે છે—શિવના ગુણો ન લાભ માટે છે, ન દોષ માટે.

ન ચાનુગ્રહશબ્દાર્થં ગૌણમાહુર્વિપશ્ચિતઃ સંસારમોચનં કિં તુ શૈવમાજ્ઞામયં હિતમ્

જ્ઞાની લોકો 'કૃપા' શબ્દને ગૌણ નથી માનતા; સાચું કલ્યાણ તો સંસારથી મુક્તિ છે, જે શિવની આજ્ઞા અને શુભતા છે.

હિતં તદાજ્ઞાકરણં યદ્ધિતં તદનુગ્રહઃ સર્વં હિતે નિયુઞ્જાવઃ સર્વાનુગ્રહકારકઃ

ભગવાનની આજ્ઞા પ્રમાણે જે થાય એ હિતરૂપ છે; એ જ હિત કૃપા છે. આપણે બધાને હિતમાં લગાડવા જોઈએ, કારણ કે એ સર્વકૃપાના કારણ છે.

યસ્તૂપકારશબ્દાર્થસ્તમપ્યાહુરનુગ્રહમ્ તસ્યાપિ હિતરૂપત્વાચ્છિવઃ સર્વોપકારકઃ

'ઉપકાર' શબ્દનો અર્થ પણ કૃપા કહેવાય છે, કારણ કે એ પણ હિતરૂપ છે; એટલે શિવ સર્વોપકારી છે.

હિતે સદા નિયુક્તં તુ સર્વં ચિદચિદાત્મકમ્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધં તત્સમં ન લભતે હિતમ્

જગતની દરેક ચેતન અને અચેતન વસ્તુ હમેશાં હિતમાં જ લાગેલી છે; પણ પોતાના સ્વભાવના અવરોધને કારણે બધાને સમાન હિત પ્રાપ્ત થતું નથી.

યથા વિકાસયત્યેવ રવિઃ પદ્માનિ ભાનુભિઃ સમં ન વિકસન્ત્યેવ સ્વસ્વભાવાનુરોધતઃ

જેમ સૂર્યની કિરણોથી કમળ ફૂલતાં જાય છે, પણ બધાં કમળ એકસરખાં નથી ફૂલતાં—દરેક પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે ફૂલતું જાય છે—

સ્વભાવો ઽપિ હિ ભાવાનાં ભાવિનો ઽર્થસ્ય કારણમ્ ન હિ સ્વભાવો નશ્યન્તમર્થં કર્તૃષુ સાધયેત્

કારણ કે દરેક વસ્તુનો સ્વભાવ એના ફલનું કારણ બને છે; પણ એ સ્વભાવ ક્યારેય નાશ પામતી વસ્તુનું સર્જન કરી શકતો નથી.

સુવર્ણમેવ નાંગારં દ્રાવયત્યગ્નિસંગમઃ એવં પક્વમલાનેવ મોચયેન્ન શિવપરાન્

જેમ અગ્નિમાં મુકવાથી સોનું તો પીગળી જાય છે, પણ અંગાર નહીં; એ જ રીતે, જેમના દોષ પક્વ થયા હોય એ જ મુક્ત થાય છે, માત્ર શિવભક્તો નહીં.

યદ્યથા ભવિતું યોગ્યં તત્તથા ન ભવેત્સ્વયમ્ વિના ભાવનયા કર્તા સ્વતન્ત્રસ્સન્તતો ભવેત્

જે વસ્તુ જે બનવા યોગ્ય હોય છે, એ પોતે જ એવી બની શકતી નથી; પણ સતત સ્વતંત્ર રહેતા કર્તા દ્વારા જ બને છે.

સ્વભાવવિમલો યદ્વત્સર્વાનુગ્રાહકશ્શિવઃ સ્વભાવમલિનાસ્તદ્વદાત્મનો જીવસંજ્ઞિતાઃ

જેમ શિવ સ્વભાવથી શુદ્ધ છે અને સર્વેને કૃપા આપે છે, તેમ જ જેમનો સ્વભાવ અશુદ્ધ છે, તેમને જિવાત્મા કહેવાય છે.

અન્યથા સંસરન્ત્યેતે નિયમાન્ન શિવઃ કથમ્ કર્મમાયાનુબન્ધોસ્ય સંસારઃ કથ્યતે બુધૈઃ

નહીંતર, આ જીવાત્માઓ નિયમ પ્રમાણે ફરે; પણ શિવે કર્મ અને માયાના બંધનથી સંસાર ભોગવે છે એવું જ્ઞાની લોકો કેમ કહી શકે?

અનુબન્ધો ઽયમસ્યૈવ ન શિવસ્યેતિ હેતુમાન્ સ હેતુરાત્મનામેવ નિજો નાગન્તુકો મલઃ

આ બંધન માત્ર આત્માનું છે, શિવનું નહીં; કારણ કે અશુદ્ધિ આત્માની પોતાની છે, બહારથી આવેલી નથી.

આગન્તુકત્વે કસ્યાપિ ભાવ્યં કેનાપિ હેતુના યો ઽયં હેતુરસાવેકસ્ત્વવિચિત્રસ્વભાવતઃ

જો એ બહારથી આવી હોય, તો કોઈ કારણથી જ આવે; પણ આ કારણ તો પોતાનાં વિશિષ્ટ સ્વભાવને લીધે અનોખું છે.

આત્મતાયાઃ સમત્વે ઽપિ બદ્ધા મુક્તાઃ પરે યતઃ બદ્ધેષ્વેવ પુનઃ કેચિલ્લયભોગાધિકારતઃ

જ્યાં કે આત્માની તત્વ એક જ છે, છતાં કોઈ બંધનગ્રસ્ત છે અને કોઈ મુક્ત છે; અને બંધાયેલા જીવોમાં પણ, કેટલાકને લય અથવા ભોગનો અધિકાર હોય છે.

જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિવૈષમ્યં ભજન્તે સોત્તરાધરાઃ કેચિન્મૂર્ત્યાત્મતાં યાન્તિ કેચિદાસન્નગોચરાઃ

કેટલાક જીવોમાં જ્ઞાન, શક્તિ વગેરેમાં ઊંચા-નીચા ભેદ જોવા મળે છે; કેટલાક શરીર ધારણ કરે છે, તો કેટલાક નજીક રહે છે.

મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાઃ કેચિદધ્વનાં મૂર્ધસુ સ્થિતાઃ મધ્યે મહેશ્વરા રુદ્રાસ્ત્વર્વાચીનપદે સ્થિતાઃ

શરીર ધરાવનારા પૈકી, કેટલાક માર્ગના શિખરે સ્થિત શિવ છે; મધ્યમાં મહેશ્વર અને રુદ્રો છે; અને નીચા સ્થાને રહેનારા નીચેના ગણાય છે.