શિવપુરાણમ્

યત્સિદ્ધિરીશ્વરત્વેન કાર્યવર્ગસ્ય કૃત્સ્નશઃ ન સ ચેદીશતાં કુર્યાજ્જગતઃ કથમીશ્વરઃ

ઈશ્વર તરીકે જે સિદ્ધિ સર્વ કાર્યને પૂર્ણ કરે છે—જો એ જગત પર ઈશ્વરત્વ ન કરે, તો એ કેવી રીતે જગતનો ઈશ્વર કહેવાય?

ઈશેચ્છા ચ વિધાતૃત્વં વિધેરાજ્ઞાપનં પરમ્ આજ્ઞાવશ્યમિદં કુર્યાન્ન કુર્યાદિતિ શાસનમ્

પ્રભુની ઈચ્છા એ સર્જનશક્તિ છે અને સર્જનહારની આજ્ઞા સર્વોપરી છે. ભગવાન કહે છે – 'આ કરવું જોઈએ, આ કરવું નહીં' – એ જ નિયમ છે.

તચ્છાસનાનુવર્તિત્વં સાધુભાવસ્ય લક્ષણમ્ વિપરીતસમાધોઃ સ્યાન્ન સર્વં તત્તુ દૃશ્યતે

એ નિયમનું પાલન કરવું એ સારા સ્વભાવની ઓળખ છે; અને જે વિરુદ્ધ કરે તે સારું નથી. છતાં, બધું વર્તન આવું જ હોય છે એવું દેખાતું નથી.

સાધુ સંરક્ષણીયં ચેદ્વિનિવર્ત્યમસાધુ યત્ નિવર્તતે ચ સામાદેરંતે દણ્ડો હિ સાધનમ્

જે સારું હોય તેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને જે સારું ન હોય તેને દૂર કરવું જોઈએ. સમજાવવાથી કામ ન ચાલે ત્યારે દંડ જ ઉપાય છે.

હિતાર્થલક્ષણં ચેદં દણ્ડાન્તમનુશાસનમ્ અતો યદ્વિપરીતં તદહિતં સંપ્રચક્ષતે

આ શિસ્તનું મુખ્ય લક્ષ્ય હિત છે અને અંતે દંડ સુધી જાય છે. તેથી, જે કંઈ એના વિરુદ્ધ છે તે અહિતકારક કહેવાય છે.

હિતે સદા નિષણ્ણાનામીશ્વરસ્ય નિદર્શનમ્ સ કથં દુષ્યતે સદ્ભિરસતામેવ નિગ્રહાત્

જે લોકો હંમેશાં હિતમાં સ્થિર રહે છે, તેઓ ભગવાનનું જ ઉદાહરણ છે. તો પછી, સારા લોકો જ્યારે માત્ર ખરાબોને રોકે છે ત્યારે તેમને દોષી કેમ ગણાય?

અયુક્તકારિણો લોકે ગર્હણીયાવિવેકિતા યદુદ્વેજયતે લોકન્તદયુક્તં પ્રચક્ષતે

દુનિયામાં જે લોકો યોગ્ય રીતે વર્તતા નથી અને સમજ વિના કામ કરે છે, તેઓને નિંદનીય ગણવામાં આવે છે; અને જે લોકોમાં ગડબડ ફેલાવે છે, તેને અયોગ્ય કહેવાય છે.

સર્વો ઽપિ નિગ્રહો લોકે ન ચ વિદ્વેષપૂર્વકઃ ન હિ દ્વેષ્ટિ પિતા પુત્રં યો નિગૃહ્યાતિ શિક્ષયેત્

દુનિયામાં જે પણ નિયંત્રણ છે તે દ્વેષથી થતું નથી; જેમ કે પિતા પુત્રને રોકે અને શીખવે ત્યારે તે દ્વેષથી નથી કરતો.

માધ્યસ્થેનાપિ નિગ્રાહ્યાન્યો નિગૃહ્ણાતિ માર્ગતઃ તસ્યાપ્યવશ્યં યત્કિંચિન્નૈર્ઘૃણ્યમનુવર્તતે

નિષ્પક્ષ માણસે પણ જરૂર પડે ત્યારે બીજાને રોકવું પડે છે; પણ આવું કરતાં થોડુંક કઠોરપણું આવતું જ રહે છે.

અન્યથા ન હિનસ્ત્યેવ સદોષાનપ્યસૌ પરાન્ હિનસ્તિ ચાયમપ્યજ્ઞાન્પરં માધ્યસ્થ્યમાચરન્

નહીંતર, તે બીજાને નુકસાન પહોંચાડતો નથી, ભલે તેઓમાં ખોટ હોય; પણ જો અજ્ઞાનવશે નિષ્પક્ષ રહે તો નુકસાન થાય છે.

તસ્માદ્દુઃખાત્મિકાં હિંસાં કુર્વાણો યઃ સનિર્ઘૃણઃ ઇતિ નિર્બંધયંત્યેકે નિયમો નેતિ ચાપરે

માટે, જે વ્યક્તિ દયાવિહોણી બની દુઃખ આપે છે – કેટલાક કહે છે કે એ હંમેશાં નિષિદ્ધ છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ આવશ્યક નથી.

નિદાનજ્ઞસ્ય ભિષજો રુગ્ણો હિંસાં પ્રયુંજતઃ ન કિંચિદપિ નૈર્ઘૃણ્યં ઘૃણૈવાત્ર પ્રયોજિકા

જ્યારે કોઈ વૈદ્ય રોગનું કારણ જાણીને દર્દીને ઉપચારમાં દુઃખ આપે છે, ત્યારે તેમાં કોઈ નિર્દયતા નથી; એમાં તો દયા જ છે.

ઘૃણાપિ ન ગુણાયૈવ હિંસ્રેષુ પ્રતિયોગિષુ તાદૃશેષુ ઘૃણી ભ્રાન્ત્યા ઘૃણાન્તરિતનિર્ઘૃણઃ

હાનિકારક લોકો સામે દયા રાખવી હંમેશાં ગુણ નથી; આવી સ્થિતિમાં, ભૂલથી દયા રાખનાર વ્યક્તિ પણ અંતે નિર્દય બની જાય છે.

ઉપેક્ષાપીહ દોષાહ રક્ષ્યેષુ પ્રતિયોગિષુ શક્તૌ સત્યામુપેક્ષાતો રક્ષ્યસ્સદ્યો વિપદ્યતે

અહીં, જેની રક્ષા કરવી જોઈએ એવા સામે અવગણના પણ દોષ છે; અને શક્તિ હોવા છતાં અવગણના કરવામાં આવે તો રક્ષ્ય વ્યક્તિ તરત જ સંકટમાં પડે છે.

સર્પસ્યા ઽ ઽસ્યગતમ્પશ્યન્યસ્તુ રક્ષ્યમુપેક્ષતે દોષાભાસાન્સમુત્પ્રેક્ષ્ય ફલતઃ સો ઽપિ નિર્ઘૃણઃ

જો કોઈ સાપ આવે છે એ જોઈને પણ રક્ષ્યની અવગણના કરે, ફક્ત દોષ દેખાડે, તો પરિણામે એ પણ નિર્દય ગણાય છે.

તસ્માદ્ ઘૃણા ગુણાયૈવ સર્વથેતિ ન સંમતમ્ સંમતં પ્રાપ્તકામિત્વં સર્વં ત્વન્યદસમ્મતમ્

માટે, દયા હંમેશાં ગુણ છે એવું માન્ય નથી; જે ઈચ્છિત ફળ આપે એ જ માન્ય છે, બાકીની બધું અમાન્ય છે.

મૂર્ત્યાત્મસ્વપિ રાગાદ્યા દોષાઃ સન્ત્યેવ વસ્તુતઃ તથાપિ તેષામેવૈતે ન શિવસ્ય તુ સર્વથા અગ્નાવપિ સમાવિષ્ટં તામ્રં ખલુ સકાલિકમ્

દેહધારી જીવોમાં રાગ વગેરે દોષો ખરેખર હોય છે; પણ એ દોષો માત્ર તેમને જ લાગુ પડે છે, શિવને ક્યારેય નહીં – જેમ કે તાંબું અગ્નિમાં હોવા છતાં થોડો સમય અલગ રહે છે.

ઇતિ નાગ્નિરસૌ દુષ્યેત્તામ્રસંસર્ગકારણાત્ નાગ્નેરશુચિસંસર્ગાદશુચિત્વમપેક્ષતે

આથી, અગ્નિ તાંબાની સાથે રહેતાં પણ દુષિત થતો નથી; દુષિત વસ્તુ સાથે સંપર્કથી દુષિતપણું તાંબુમાં આવે છે, અગ્નિમાં નહીં.

અશુચેસ્ત્વગ્નિસંયોગાચ્છુચિત્વમપિ જાયતે એવં શોધ્યાત્મસંસર્ગાન્ન હ્યશુદ્ધઃ શિવો ભવેત્

પણ, અગ્નિ સાથે જોડાઈને દુષિત પણ શુદ્ધ બની જાય છે; એ જ રીતે, શુદ્ધ આત્માના સંપર્કથી શિવ ક્યારેય અશુદ્ધ નથી થતો.

શિવસંસર્ગતસ્ત્વેષ શોધ્યાત્મૈવ હિ શુધ્યતિ અયસ્યગ્નૌ સમાવિષ્ટે દાહો ઽગ્નેરેવ નાયસઃ

શિવના સંપર્કથી જ અશુદ્ધ આત્મા શુદ્ધ બને છે, જેમ કે લોખંડને અગ્નિમાં મૂકીએ ત્યારે બળવું અગ્નિનું જ હોય છે, લોખંડનું નહીં.

મૂર્તાત્મન્યેવમૈશ્વર્યમીશ્વરસ્યૈવ નાત્મનામ્ ન હિ કાષ્ઠં જ્વલત્યૂર્ધ્વમગ્નિરેવ જ્વલત્યસૌ

દેહધારી આત્મામાં સત્તા માત્ર ભગવાનની જ હોય છે, વ્યક્તિગત આત્માઓની નહીં; જેમ કે લાકડું પોતે ઉપર બળતું નથી, બળવું તો અગ્નિનું જ છે.

કાષ્ઠસ્યાંગારતા નાગ્નેરેવમત્રાપિ યોજ્યતામ્ અત એવ જગત્યસ્મિન્કાષ્ઠપાષાણમૃત્સ્વપિ

અંગાર બનવું લાકડાનું ગુણ છે, અગ્નિનું નહીં; એ જ રીતે, આ જગતમાં લાકડું, પથ્થર કે માટી હોય—

શિવાવેશવશાદેવ શિવત્વમુપચર્યતે મૈત્ર્યાદયો ગુણા ગૌણાસ્તસ્માત્તે ભિન્નવૃત્તયઃ

શિવના પ્રભાવથી જ કોઈને શિવત્વ મળતું કહેવાય છે; મૈત્રી જેવા ગુણો ગૌણ છે, એટલે એમની ક્રિયાઓ અલગ છે.

તૈર્ગુણૈરુપરક્તાનાં દોષાય ચ ગુણાય ચ યત્તુ ગૌણમગૌણં ચ તત્સર્વમનુગૃહ્ણતઃ ન ગુણાય ન દોષાય શિવસ્ય ગુણવૃત્તયઃ

આ ગુણોથી યુક્ત લોકોને એ ગુણો ક્યારેક લાભ તો ક્યારેક દોષ આપે છે; પણ ગૌણ કે અગૌણ જે કંઈ હોય, બધું ભગવાન સ્વીકારી લે છે—શિવના ગુણો ન લાભ માટે છે, ન દોષ માટે.

ન ચાનુગ્રહશબ્દાર્થં ગૌણમાહુર્વિપશ્ચિતઃ સંસારમોચનં કિં તુ શૈવમાજ્ઞામયં હિતમ્

જ્ઞાની લોકો 'કૃપા' શબ્દને ગૌણ નથી માનતા; સાચું કલ્યાણ તો સંસારથી મુક્તિ છે, જે શિવની આજ્ઞા અને શુભતા છે.

હિતં તદાજ્ઞાકરણં યદ્ધિતં તદનુગ્રહઃ સર્વં હિતે નિયુઞ્જાવઃ સર્વાનુગ્રહકારકઃ

ભગવાનની આજ્ઞા પ્રમાણે જે થાય એ હિતરૂપ છે; એ જ હિત કૃપા છે. આપણે બધાને હિતમાં લગાડવા જોઈએ, કારણ કે એ સર્વકૃપાના કારણ છે.

યસ્તૂપકારશબ્દાર્થસ્તમપ્યાહુરનુગ્રહમ્ તસ્યાપિ હિતરૂપત્વાચ્છિવઃ સર્વોપકારકઃ

'ઉપકાર' શબ્દનો અર્થ પણ કૃપા કહેવાય છે, કારણ કે એ પણ હિતરૂપ છે; એટલે શિવ સર્વોપકારી છે.

હિતે સદા નિયુક્તં તુ સર્વં ચિદચિદાત્મકમ્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધં તત્સમં ન લભતે હિતમ્

જગતની દરેક ચેતન અને અચેતન વસ્તુ હમેશાં હિતમાં જ લાગેલી છે; પણ પોતાના સ્વભાવના અવરોધને કારણે બધાને સમાન હિત પ્રાપ્ત થતું નથી.

યથા વિકાસયત્યેવ રવિઃ પદ્માનિ ભાનુભિઃ સમં ન વિકસન્ત્યેવ સ્વસ્વભાવાનુરોધતઃ

જેમ સૂર્યની કિરણોથી કમળ ફૂલતાં જાય છે, પણ બધાં કમળ એકસરખાં નથી ફૂલતાં—દરેક પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે ફૂલતું જાય છે—