શિવપુરાણમ્

અનુગ્રાહ્યનપેક્ષો ઽસ્તિ ન હિ કશ્ચિદનુગ્રહઃ અતઃ સ્વાતન્ત્ર્યશબ્દાર્થાનનપેક્ષત્વલક્ષણઃ

કૃપા કરવા માટે પાત્રની અપેક્ષા નથી; એટલે 'સ્વતંત્રતા' શબ્દનો અર્થ પણ અપેક્ષારહિતતા જ છે.

એતત્પુનરનુગ્રાહ્યં પરતંત્રં તદિષ્યતે અનુગ્રહાદૃતે તસ્ય ભુક્તિમુક્ત્યોરનન્વયાત્

પણ જો જે પર કૃપા થવી છે, એ બીજાની ઇચ્છા પર આધાર રાખે, તો એ સ્વીકારવું પડે; કૃપા વિના તેને સુખ કે મોક્ષ મળતું નથી.

મૂર્તાત્મનો ઽપ્યનુગ્રાહ્યા શિવાજ્ઞાનનિવર્તનાત્ અજ્ઞાનાધિષ્ઠિતં શમ્ભોર્ન કિંચિદિહ વિદ્યતે

મૂર્તિમાન જીવ પર પણ, શિવજીની આજ્ઞાથી કૃપા પાછી ખેંચાઈ જાય છે; આ જગતમાં શંભુના જ્ઞાન વિના કશું જ સ્થિર નથી.

યેનોપલભ્યતે ઽસ્માભિસ્સકલેનાપિ નિષ્કલઃ સ મૂર્ત્યાત્મા શિવઃ શૈવમૂર્તિરિત્યુપચર્યતે

જે દ્વારા આપણે નિષ્કળ શિવને સ્વરૂપમાં અનુભવી શકીએ છીએ, એ સ્વરૂપમય શિવને સામાન્ય રીતે 'શૈવ સ્વરૂપ' કહેવાય છે.

ન હ્યસૌ નિષ્કલઃ સાક્ષાચ્છિવઃ પરમકારણમ્ સાકારેણાનુભાવેન કેનાપ્યનુપલક્ષિતઃ

કારણ કે એ નિષ્કળ, સર્વોચ્ચ કારણરૂપ શિવ, કોઈને પણ સ્પષ્ટ સ્વરૂપથી સીધો અનુભવાતો નથી.

પ્રમાણગમ્યતામાત્રં તત્સ્વભાવોપપાદકમ્ ન તાવતાત્રોપેક્ષાધીરુપલક્ષણમંતરા

માત્ર જ્ઞાનના યોગ્ય સાધનથી સમજાય અને શિવના સ્વરૂપને સમજાવવા માટે જ આવું નામ આપવામાં આવ્યું છે; નહિંતર અહીં અવગણના કે મધ્યસ્થતા નથી.

આત્મોપમોલ્વણં સાક્ષાન્મૂર્તિરેવ હિ કાચન શિવસ્ય મૂર્તિર્મૂર્ત્યાત્મા પરસ્તસ્યોપલક્ષણમ્

જેમ પોતાને જેવું સ્વરૂપ સીધું સમજાય તે જ સાચું સ્વરૂપ કહેવાય, તેમ સ્વરૂપમય શિવનું સ્વરૂપ પણ તેમના પરમત્વનું ચિહ્ન છે.

યથા કાષ્ઠેષ્વનારૂઢો ન વહ્નિરુપલભ્યતે એવં શિવો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મન્યનારૂઢ ઇતિ સ્થિતિઃ

જેમ લાકડામાં અગ્નિ પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી દેખાતો નથી, તેમ સ્વરૂપમાં શિવ પણ પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી દેખાતા નથી—આવી સ્થિતિ છે.

યથાગ્નિમાનયેત્યુક્તે જ્વલત્કાષ્ઠાદૃતે સ્વયમ્ નાગ્નિરાનીયતે તદ્વત્પૂજ્યો મૂર્ત્યાત્મના શિવઃ

જેમ 'અગ્નિ લાવો' એવું કહીએ તો જલતા લાકડાવગર અગ્નિ લાવી શકાય નહીં, તેમ સ્વરૂપમય શિવની જ પૂજા કરવી.

અત એવ હિ પૂજાદૌ મૂર્ત્યાત્મપરિકલ્પનમ્ મૂર્ત્યાત્મનિ કૃતં સાક્ષાચ્છિવ એવ કૃતં યતઃ

માટે પૂજાની શરૂઆતમાં સ્વરૂપની કલ્પના કરવામાં આવે છે; સ્વરૂપમાં જે કંઈ કરવામાં આવે છે, એ સીધું શિવમાં જ થાય છે.

લિંગાદાવપિ તત્કૃત્યમર્ચાયાં ચ વિશેષતઃ તત્તન્મૂર્ત્યાત્મભાવેન શિવો ઽસ્માભિરુપાસ્યતે

લિંગ વગેરેમાં અને ખાસ કરીને પૂજામાં પણ, અમે શિવને એ જ વિશિષ્ટ સ્વરૂપમાં જ ઉપાસના કરીએ છીએ.

યથાનુગૃહ્યતે સો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મા પારમેષ્ઠિના તથા મૂર્ત્યાત્મનિષ્ઠેન શિવેન પશવો વયમ્

જેમ પરમેશ્વર સ્વરૂપમય શિવ પર કૃપા કરે છે, તેમ સ્વરૂપમય શિવ પણ આપણાં પર કૃપા કરે છે.

લોકાનુગ્રહણાયૈવ શિવેન પરમેષ્ઠિના સદાશિવાદયસ્સર્વે મૂર્ત્યાત્મનો ઽપ્યધિષ્ઠિતાઃ

લોકકલ્યાણ માટે જ સદા પરમેશ્વર શિવે સદાશિવથી લઈને સર્વેને સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કર્યા છે.

આત્મનામેવ ભોગાય મોક્ષાય ચ વિશેષતઃ તત્ત્વાતત્ત્વસ્વરૂપેષુ મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાન્વયઃ

આત્માઓના ભોગ અને ખાસ કરીને મુક્તિ માટે, તત્વ અને આતત્વ સ્વરૂપોમાં શિવનો સ્વરૂપ સાથેનો સંબંધ રહે છે.

ભોગઃ કર્મવિપાકાત્મા સુખદુઃખાત્મકો મતઃ ન ચ કર્મ શિવો ઽસ્તીતિ તસ્ય ભોગઃ કિમાત્મકઃ

ભોગ કર્મના ફળરૂપે સુખ-દુઃખથી ભરેલો છે એવું માનવામાં આવે છે; પણ શિવને કર્મ નથી, તો તેમને કયો ભોગ?

સર્વં શિવો ઽનુગૃહ્ણાતિ ન નિગૃહ્ણાતિ કિંચન નિગૃહ્ણતાં તુ યે દોષાશ્શિવે તેષામસંભવાત્

શિવ બધું આપે છે, કશું અટકાવતા નથી; જે અટકાવે છે તેમાં દોષ આવે, પણ એવા દોષ શિવમાં શક્ય જ નથી.

યે પુનર્નિગ્રહાઃ કેચિદ્બ્રહ્માદિષુ નિદર્શિતાઃ તે ઽપિ લોકહિતાયૈવ કૃતાઃ શ્રીકણ્ઠમૂર્તિના

અને બ્રહ્મા વગેરેમાં જે અટકાવાની ક્રિયા બતાવવામાં આવી છે, એ પણ શ્રીકંઠ સ્વરૂપે શિવે માત્ર લોકહિત માટે જ કરી છે.

બ્રહ્માણ્ડસ્યાધિપત્યં હિ શ્રીકણ્ઠસ્ય ન સંશયઃ શ્રીકણ્ઠાખ્યાં શિવો મૂર્તિં ક્રીડતીમધિતિષ્ઠતિ

બ્રહ્માંડના સ્વામિત્વમાં શ્રીકંઠનો કોઈ સંશય નથી; શ્રીકંઠ નામે જે રમણિય સ્વરૂપ છે, તેમાં શિવે સ્થાન લીધું છે.

સદોષા એવ દેવાદ્યા નિગૃહીતા યથોદિતમ્ તતસ્તેપિ વિપાપ્માનઃ પ્રજાશ્ચાપિ ગતજ્વરાઃ

દેવાદિ જે અટકાવાયા છે, તેઓ ખરેખર દોષયુક્ત હતા, જેમ જણાવાયું છે; તેથી તેઓ પાપમુક્ત થાય છે અને પ્રજાઓ પણ દુઃખથી મુક્ત થાય છે.

નિગ્રહો ઽપિ સ્વરૂપેણ વિદુષાં ન જુગુપ્સિતઃ અત એવ હિ દણ્ડ્યેષુ દણ્ડો રાજ્ઞાં પ્રશસ્યતે

અટકાવવું પણ તેના સ્વરૂપથી જ્ઞાની લોકો માટે નિંદનીય નથી; તેથી જ રાજાઓ દંડનીયોને દંડ આપે છે એ પ્રશંસનીય ગણાય છે.

યત્સિદ્ધિરીશ્વરત્વેન કાર્યવર્ગસ્ય કૃત્સ્નશઃ ન સ ચેદીશતાં કુર્યાજ્જગતઃ કથમીશ્વરઃ

ઈશ્વર તરીકે જે સિદ્ધિ સર્વ કાર્યને પૂર્ણ કરે છે—જો એ જગત પર ઈશ્વરત્વ ન કરે, તો એ કેવી રીતે જગતનો ઈશ્વર કહેવાય?

ઈશેચ્છા ચ વિધાતૃત્વં વિધેરાજ્ઞાપનં પરમ્ આજ્ઞાવશ્યમિદં કુર્યાન્ન કુર્યાદિતિ શાસનમ્

પ્રભુની ઈચ્છા એ સર્જનશક્તિ છે અને સર્જનહારની આજ્ઞા સર્વોપરી છે. ભગવાન કહે છે – 'આ કરવું જોઈએ, આ કરવું નહીં' – એ જ નિયમ છે.

તચ્છાસનાનુવર્તિત્વં સાધુભાવસ્ય લક્ષણમ્ વિપરીતસમાધોઃ સ્યાન્ન સર્વં તત્તુ દૃશ્યતે

એ નિયમનું પાલન કરવું એ સારા સ્વભાવની ઓળખ છે; અને જે વિરુદ્ધ કરે તે સારું નથી. છતાં, બધું વર્તન આવું જ હોય છે એવું દેખાતું નથી.

સાધુ સંરક્ષણીયં ચેદ્વિનિવર્ત્યમસાધુ યત્ નિવર્તતે ચ સામાદેરંતે દણ્ડો હિ સાધનમ્

જે સારું હોય તેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને જે સારું ન હોય તેને દૂર કરવું જોઈએ. સમજાવવાથી કામ ન ચાલે ત્યારે દંડ જ ઉપાય છે.

હિતાર્થલક્ષણં ચેદં દણ્ડાન્તમનુશાસનમ્ અતો યદ્વિપરીતં તદહિતં સંપ્રચક્ષતે

આ શિસ્તનું મુખ્ય લક્ષ્ય હિત છે અને અંતે દંડ સુધી જાય છે. તેથી, જે કંઈ એના વિરુદ્ધ છે તે અહિતકારક કહેવાય છે.

હિતે સદા નિષણ્ણાનામીશ્વરસ્ય નિદર્શનમ્ સ કથં દુષ્યતે સદ્ભિરસતામેવ નિગ્રહાત્

જે લોકો હંમેશાં હિતમાં સ્થિર રહે છે, તેઓ ભગવાનનું જ ઉદાહરણ છે. તો પછી, સારા લોકો જ્યારે માત્ર ખરાબોને રોકે છે ત્યારે તેમને દોષી કેમ ગણાય?

અયુક્તકારિણો લોકે ગર્હણીયાવિવેકિતા યદુદ્વેજયતે લોકન્તદયુક્તં પ્રચક્ષતે

દુનિયામાં જે લોકો યોગ્ય રીતે વર્તતા નથી અને સમજ વિના કામ કરે છે, તેઓને નિંદનીય ગણવામાં આવે છે; અને જે લોકોમાં ગડબડ ફેલાવે છે, તેને અયોગ્ય કહેવાય છે.

સર્વો ઽપિ નિગ્રહો લોકે ન ચ વિદ્વેષપૂર્વકઃ ન હિ દ્વેષ્ટિ પિતા પુત્રં યો નિગૃહ્યાતિ શિક્ષયેત્

દુનિયામાં જે પણ નિયંત્રણ છે તે દ્વેષથી થતું નથી; જેમ કે પિતા પુત્રને રોકે અને શીખવે ત્યારે તે દ્વેષથી નથી કરતો.

માધ્યસ્થેનાપિ નિગ્રાહ્યાન્યો નિગૃહ્ણાતિ માર્ગતઃ તસ્યાપ્યવશ્યં યત્કિંચિન્નૈર્ઘૃણ્યમનુવર્તતે

નિષ્પક્ષ માણસે પણ જરૂર પડે ત્યારે બીજાને રોકવું પડે છે; પણ આવું કરતાં થોડુંક કઠોરપણું આવતું જ રહે છે.