શિવપુરાણમ્

અલોકવિદિતૈસ્તૈસ્તૈર્વૃત્તૈરાનન્દસુન્દરૈઃ અંગહારસ્વસેનેદમસકૃચ્ચાલિતં જગત્

એ અજાણી અને આનંદદાયક લીલાઓથી, આખું જગત અને તેની સાથેની સેનાઓ વારંવાર હલાઈ ઉઠી.

શાન્ત એવ સદા સર્વમનુગૃહ્ણાતિ ચેચ્છિવઃ સર્વાણિ પૂરયેદેવ કથં શક્તેન મોચયેત્

જો શિવજી, જે સદા શાંત છે, બધાને બધું આપી દે તો પછી પોતાની શક્તિથી કોઈને મુક્ત કેવી રીતે કરે?

અનાદિકર્મ વૈચિત્ર્યમપિ નાત્ર નિયામકમ્ કારણં ખલુ કર્માપિ ભવેદીશ્વરકારિતમ્

આ જગતમાં અનાદિ કર્મોની વિવિધતા મુખ્ય કારણ નથી; ખરેખર, કર્મ પણ ભગવાનના ઇચ્છાથી જ કાર્ય કરે છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન નાસ્તિક્યં હેતુકારકમ્ યથા હ્યાશુ નિવર્તેત તથા કથય મારુત

અહીં વધુ બોલવાની શું જરૂર છે? નાસ્તિકતા તો કારણ નથી; હે પવનદેવ, કહો કે એ ઝડપથી કેવી રીતે દૂર થાય.

સ્થને સંશયિતં વિપ્રા ભવદ્ભિર્હેતુચોદિતૈઃ જિજ્ઞાસા હિ ન નાસ્તિક્યં સાધયેત્સાધુબુદ્ધિષુ

હે બ્રાહ્મણો, તમારો કારણથી ઉદ્ભવેલો સંશય યોગ્ય છે; કારણ કે સારા મનવાળા લોકોમાં જિજ્ઞાસા કદી નાસ્તિકતાને સ્થાપિત કરતી નથી.

પ્રમણમત્ર વક્ષ્યામિ સતામ્મોહનિવર્તકમ્ અસતાં ત્વન્યથાભાવઃ પ્રસાદેન વિના પ્રભોઃ

હું અહીં એ જ્ઞાનનો ઉપાય કહીશ, જે સજ્જનોની મોહને દૂર કરે છે; પણ દુર્જનો માટે તો ભગવાનની કૃપા વિના બીજું કંઈ થાય નહીં.

શિવસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય પરાનુગ્રહમન્તરા ન કિંચિદપિ કર્તવ્યમિતિ સાધુ વિનિશ્ચિતમ્

આ સાચું નિશ્ચય થયું છે કે સર્વે પરિપૂર્ણ શિવજીની પરમ કૃપા વિના કશુ પણ સિદ્ધ થતું નથી.

સ્વભાવ એવ પર્યાપ્તઃ પરાનુગ્રહકર્મણિ અન્યથા નિસ્સ્વભવેન ન કિમપ્યનુગૃહ્યતે

શિવજીની સ્વભાવજ પરમ કૃપા માટે પૂરતી છે; બીજું તો જેનું સ્વરૂપ જ નથી, તે કશું આપી શકે નહીં.

પરં સર્વમનુગ્રાહ્યં પશુપાશાત્મકં જગત્ પરસ્યાનુગ્રહાર્થં તુ પત્યુરાજ્ઞાસમન્વયઃ

આ આખું જગત, જે બંધાયેલા જીવોથી ભરેલું છે, એ પરમ કૃપા માટે પાત્ર છે; પણ એ માટે ભગવાનની આજ્ઞા અનુકૂળ રહે છે.

પતિરાજ્ઞાપકઃ સર્વમનુગૃહ્ણાતિ સર્વદા તદર્થમર્થસ્વીકારે પરતંત્રઃ કથં શિવઃ

ભગવાન સર્વેને હંમેશા કૃપા આપે છે, કારણ કે એ આજ્ઞા આપનાર છે; તો પછી શિવજી બીજાની ઇચ્છા પર કેવી રીતે આધાર રાખે?

અનુગ્રાહ્યનપેક્ષો ઽસ્તિ ન હિ કશ્ચિદનુગ્રહઃ અતઃ સ્વાતન્ત્ર્યશબ્દાર્થાનનપેક્ષત્વલક્ષણઃ

કૃપા કરવા માટે પાત્રની અપેક્ષા નથી; એટલે 'સ્વતંત્રતા' શબ્દનો અર્થ પણ અપેક્ષારહિતતા જ છે.

એતત્પુનરનુગ્રાહ્યં પરતંત્રં તદિષ્યતે અનુગ્રહાદૃતે તસ્ય ભુક્તિમુક્ત્યોરનન્વયાત્

પણ જો જે પર કૃપા થવી છે, એ બીજાની ઇચ્છા પર આધાર રાખે, તો એ સ્વીકારવું પડે; કૃપા વિના તેને સુખ કે મોક્ષ મળતું નથી.

મૂર્તાત્મનો ઽપ્યનુગ્રાહ્યા શિવાજ્ઞાનનિવર્તનાત્ અજ્ઞાનાધિષ્ઠિતં શમ્ભોર્ન કિંચિદિહ વિદ્યતે

મૂર્તિમાન જીવ પર પણ, શિવજીની આજ્ઞાથી કૃપા પાછી ખેંચાઈ જાય છે; આ જગતમાં શંભુના જ્ઞાન વિના કશું જ સ્થિર નથી.

યેનોપલભ્યતે ઽસ્માભિસ્સકલેનાપિ નિષ્કલઃ સ મૂર્ત્યાત્મા શિવઃ શૈવમૂર્તિરિત્યુપચર્યતે

જે દ્વારા આપણે નિષ્કળ શિવને સ્વરૂપમાં અનુભવી શકીએ છીએ, એ સ્વરૂપમય શિવને સામાન્ય રીતે 'શૈવ સ્વરૂપ' કહેવાય છે.

ન હ્યસૌ નિષ્કલઃ સાક્ષાચ્છિવઃ પરમકારણમ્ સાકારેણાનુભાવેન કેનાપ્યનુપલક્ષિતઃ

કારણ કે એ નિષ્કળ, સર્વોચ્ચ કારણરૂપ શિવ, કોઈને પણ સ્પષ્ટ સ્વરૂપથી સીધો અનુભવાતો નથી.

પ્રમાણગમ્યતામાત્રં તત્સ્વભાવોપપાદકમ્ ન તાવતાત્રોપેક્ષાધીરુપલક્ષણમંતરા

માત્ર જ્ઞાનના યોગ્ય સાધનથી સમજાય અને શિવના સ્વરૂપને સમજાવવા માટે જ આવું નામ આપવામાં આવ્યું છે; નહિંતર અહીં અવગણના કે મધ્યસ્થતા નથી.

આત્મોપમોલ્વણં સાક્ષાન્મૂર્તિરેવ હિ કાચન શિવસ્ય મૂર્તિર્મૂર્ત્યાત્મા પરસ્તસ્યોપલક્ષણમ્

જેમ પોતાને જેવું સ્વરૂપ સીધું સમજાય તે જ સાચું સ્વરૂપ કહેવાય, તેમ સ્વરૂપમય શિવનું સ્વરૂપ પણ તેમના પરમત્વનું ચિહ્ન છે.

યથા કાષ્ઠેષ્વનારૂઢો ન વહ્નિરુપલભ્યતે એવં શિવો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મન્યનારૂઢ ઇતિ સ્થિતિઃ

જેમ લાકડામાં અગ્નિ પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી દેખાતો નથી, તેમ સ્વરૂપમાં શિવ પણ પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી દેખાતા નથી—આવી સ્થિતિ છે.

યથાગ્નિમાનયેત્યુક્તે જ્વલત્કાષ્ઠાદૃતે સ્વયમ્ નાગ્નિરાનીયતે તદ્વત્પૂજ્યો મૂર્ત્યાત્મના શિવઃ

જેમ 'અગ્નિ લાવો' એવું કહીએ તો જલતા લાકડાવગર અગ્નિ લાવી શકાય નહીં, તેમ સ્વરૂપમય શિવની જ પૂજા કરવી.

અત એવ હિ પૂજાદૌ મૂર્ત્યાત્મપરિકલ્પનમ્ મૂર્ત્યાત્મનિ કૃતં સાક્ષાચ્છિવ એવ કૃતં યતઃ

માટે પૂજાની શરૂઆતમાં સ્વરૂપની કલ્પના કરવામાં આવે છે; સ્વરૂપમાં જે કંઈ કરવામાં આવે છે, એ સીધું શિવમાં જ થાય છે.

લિંગાદાવપિ તત્કૃત્યમર્ચાયાં ચ વિશેષતઃ તત્તન્મૂર્ત્યાત્મભાવેન શિવો ઽસ્માભિરુપાસ્યતે

લિંગ વગેરેમાં અને ખાસ કરીને પૂજામાં પણ, અમે શિવને એ જ વિશિષ્ટ સ્વરૂપમાં જ ઉપાસના કરીએ છીએ.

યથાનુગૃહ્યતે સો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મા પારમેષ્ઠિના તથા મૂર્ત્યાત્મનિષ્ઠેન શિવેન પશવો વયમ્

જેમ પરમેશ્વર સ્વરૂપમય શિવ પર કૃપા કરે છે, તેમ સ્વરૂપમય શિવ પણ આપણાં પર કૃપા કરે છે.

લોકાનુગ્રહણાયૈવ શિવેન પરમેષ્ઠિના સદાશિવાદયસ્સર્વે મૂર્ત્યાત્મનો ઽપ્યધિષ્ઠિતાઃ

લોકકલ્યાણ માટે જ સદા પરમેશ્વર શિવે સદાશિવથી લઈને સર્વેને સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કર્યા છે.

આત્મનામેવ ભોગાય મોક્ષાય ચ વિશેષતઃ તત્ત્વાતત્ત્વસ્વરૂપેષુ મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાન્વયઃ

આત્માઓના ભોગ અને ખાસ કરીને મુક્તિ માટે, તત્વ અને આતત્વ સ્વરૂપોમાં શિવનો સ્વરૂપ સાથેનો સંબંધ રહે છે.

ભોગઃ કર્મવિપાકાત્મા સુખદુઃખાત્મકો મતઃ ન ચ કર્મ શિવો ઽસ્તીતિ તસ્ય ભોગઃ કિમાત્મકઃ

ભોગ કર્મના ફળરૂપે સુખ-દુઃખથી ભરેલો છે એવું માનવામાં આવે છે; પણ શિવને કર્મ નથી, તો તેમને કયો ભોગ?

સર્વં શિવો ઽનુગૃહ્ણાતિ ન નિગૃહ્ણાતિ કિંચન નિગૃહ્ણતાં તુ યે દોષાશ્શિવે તેષામસંભવાત્

શિવ બધું આપે છે, કશું અટકાવતા નથી; જે અટકાવે છે તેમાં દોષ આવે, પણ એવા દોષ શિવમાં શક્ય જ નથી.

યે પુનર્નિગ્રહાઃ કેચિદ્બ્રહ્માદિષુ નિદર્શિતાઃ તે ઽપિ લોકહિતાયૈવ કૃતાઃ શ્રીકણ્ઠમૂર્તિના

અને બ્રહ્મા વગેરેમાં જે અટકાવાની ક્રિયા બતાવવામાં આવી છે, એ પણ શ્રીકંઠ સ્વરૂપે શિવે માત્ર લોકહિત માટે જ કરી છે.

બ્રહ્માણ્ડસ્યાધિપત્યં હિ શ્રીકણ્ઠસ્ય ન સંશયઃ શ્રીકણ્ઠાખ્યાં શિવો મૂર્તિં ક્રીડતીમધિતિષ્ઠતિ

બ્રહ્માંડના સ્વામિત્વમાં શ્રીકંઠનો કોઈ સંશય નથી; શ્રીકંઠ નામે જે રમણિય સ્વરૂપ છે, તેમાં શિવે સ્થાન લીધું છે.

સદોષા એવ દેવાદ્યા નિગૃહીતા યથોદિતમ્ તતસ્તેપિ વિપાપ્માનઃ પ્રજાશ્ચાપિ ગતજ્વરાઃ

દેવાદિ જે અટકાવાયા છે, તેઓ ખરેખર દોષયુક્ત હતા, જેમ જણાવાયું છે; તેથી તેઓ પાપમુક્ત થાય છે અને પ્રજાઓ પણ દુઃખથી મુક્ત થાય છે.