શિવપુરાણમ્

સ્વસ્ય વક્ષઃસ્થલે સ્વૈરં નર્તયિત્વા કુમારકમ્ અનુભૂય ચ તત્ક્રીડાં સંભાવ્ય ચ પરસ્પરમ્

પછી ભગવાને પોતાના વક્ષસ્થળ પર બાળકને આનંદથી નચાવ્યું, એની રમતમાં આનંદ માણ્યો અને પરસ્પર પ્રેમથી એકબીજાને નિહાળ્યા.

સ્તન્યમાજ્ઞાપયન્દેવ્યાઃ પાયયિત્વામૃતોપમમ્ તવાવતારો જગતાં હિતાયેત્યનુશાસ્ય ચ

પછી દેવીને આજ્ઞા આપી, બાળકને અમૃત સમાન દૂધ પીવડાવ્યું અને કહ્યું: 'તારો અવતાર જગતના કલ્યાણ માટે છે.'

સ્વયન્દેવશ્ચ દેવી ચ ન તૃપ્તિમુપજગ્મતુઃ તતઃ શક્રેણ સંધાય બિભ્યતા તારકાસુરાત્

છતાં ભગવાન અને દેવીને સંતોષ થયો નહીં; ત્યારે ઇન્દ્રે, તારકાસુરના ભયથી, વ્યવસ્થા કરી.

કારયિત્વાભિષેકં ચ સેનાપત્યે દિવૌકસામ્ પુત્રમન્તરતઃ કૃત્વા દેવેન ત્રિપુરદ્વિષા

પછી દેવતાઓના સેનાપતિપદ માટે અભિષેક કરાવ્યો, પુત્રને વચ્ચે રાખીને, ત્રિપુરાના શત્રુ એવા ભગવાને એ કાર્ય કર્યું.

સ્વયમંતર્હિતેનૈવ સ્કન્દમિન્દ્રાદિરક્ષિતમ્ તચ્છક્ત્યા ક્રૌઞ્ચભેદિન્યા યુધિ કાલાગ્નિકલ્પયા

પછી ભગવાને પોતે અજ્ઞાત રહીને, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે સ્કંદનું રક્ષણ કર્યું; અને એ શક્તિ, ક્રૌંચ પર્વતને ભેદનારી, યુદ્ધમાં વિનાશક અગ્નિ જેવી બની.

છેદિતં તારકસ્યાપિ શિરશ્શક્રભિયા સહ સ્તુતિં ચક્રુર્વિશેષેણ હરિધાતૃમુખાઃ સુરાઃ

જ્યારે તારકાસુરનું માથું ઇન્દ્રે ડરેને કપાઈ ગયું, ત્યારે હરિ અને ધાતૃ સહિત બધા દેવતાઓએ વિશેષ સ્તુતિ કરી.

તથા રક્ષોધિપઃ સાક્ષાદ્રાવણો બલગર્વિતઃ ઉદ્ધરન્સ્વભુજૈર્દીર્ઘૈઃ કૈલાસં ગિરિમાત્મનઃ

એ જ રીતે, રાક્ષસોના રાજા રાવણ પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરીને પોતાના લાંબા હાથોથી કૈલાસ પર્વત ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

તદાગો ઽસહમાનસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ પદાંગુષ્ઠપરિસ્પન્દાન્મમજ્જ મૃદિતો ભુવિ

તે સમયે દેવોના દેવ, ત્રિશૂળધારી ભગવાને એ સહન ન કરી અને માત્ર પોતાના પગના અંગૂઠાથી પર્વતને જમીનમાં દબાવી દીધો.

બટોઃ કેનચિદર્થેન સ્વાશ્રિતસ્ય ગતાયુષઃ ત્વરયાગત્ય દેવેન પાદાંતં ગમિતોન્તકઃ

કોઈ કારણસર, યમરાજે એક ભક્ત, જે ભગવાનના આશ્રયમાં હતો અને જેના આયુષ્ય પૂર્ણ થયું હતું, તેને ઝડપથી લઈ જઈ ભગવાનના પગ પાસે પહોંચાડ્યો.

સ્વવાહનમવિજ્ઞાય વૃષેન્દ્રં વડવાનલઃ સગલગ્રહમાનીતસ્તતો ઽસ્ત્યેકોદકં જગત્

પોતાના વાહન વૃષભને ઓળખ્યા વિના, અગ્નિએ બધા ગ્રહોને પકડી લીધા, તેથી દુનિયામાં એક જ પાણી રહ્યું.

અલોકવિદિતૈસ્તૈસ્તૈર્વૃત્તૈરાનન્દસુન્દરૈઃ અંગહારસ્વસેનેદમસકૃચ્ચાલિતં જગત્

એ અજાણી અને આનંદદાયક લીલાઓથી, આખું જગત અને તેની સાથેની સેનાઓ વારંવાર હલાઈ ઉઠી.

શાન્ત એવ સદા સર્વમનુગૃહ્ણાતિ ચેચ્છિવઃ સર્વાણિ પૂરયેદેવ કથં શક્તેન મોચયેત્

જો શિવજી, જે સદા શાંત છે, બધાને બધું આપી દે તો પછી પોતાની શક્તિથી કોઈને મુક્ત કેવી રીતે કરે?

અનાદિકર્મ વૈચિત્ર્યમપિ નાત્ર નિયામકમ્ કારણં ખલુ કર્માપિ ભવેદીશ્વરકારિતમ્

આ જગતમાં અનાદિ કર્મોની વિવિધતા મુખ્ય કારણ નથી; ખરેખર, કર્મ પણ ભગવાનના ઇચ્છાથી જ કાર્ય કરે છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન નાસ્તિક્યં હેતુકારકમ્ યથા હ્યાશુ નિવર્તેત તથા કથય મારુત

અહીં વધુ બોલવાની શું જરૂર છે? નાસ્તિકતા તો કારણ નથી; હે પવનદેવ, કહો કે એ ઝડપથી કેવી રીતે દૂર થાય.

સ્થને સંશયિતં વિપ્રા ભવદ્ભિર્હેતુચોદિતૈઃ જિજ્ઞાસા હિ ન નાસ્તિક્યં સાધયેત્સાધુબુદ્ધિષુ

હે બ્રાહ્મણો, તમારો કારણથી ઉદ્ભવેલો સંશય યોગ્ય છે; કારણ કે સારા મનવાળા લોકોમાં જિજ્ઞાસા કદી નાસ્તિકતાને સ્થાપિત કરતી નથી.

પ્રમણમત્ર વક્ષ્યામિ સતામ્મોહનિવર્તકમ્ અસતાં ત્વન્યથાભાવઃ પ્રસાદેન વિના પ્રભોઃ

હું અહીં એ જ્ઞાનનો ઉપાય કહીશ, જે સજ્જનોની મોહને દૂર કરે છે; પણ દુર્જનો માટે તો ભગવાનની કૃપા વિના બીજું કંઈ થાય નહીં.

શિવસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય પરાનુગ્રહમન્તરા ન કિંચિદપિ કર્તવ્યમિતિ સાધુ વિનિશ્ચિતમ્

આ સાચું નિશ્ચય થયું છે કે સર્વે પરિપૂર્ણ શિવજીની પરમ કૃપા વિના કશુ પણ સિદ્ધ થતું નથી.

સ્વભાવ એવ પર્યાપ્તઃ પરાનુગ્રહકર્મણિ અન્યથા નિસ્સ્વભવેન ન કિમપ્યનુગૃહ્યતે

શિવજીની સ્વભાવજ પરમ કૃપા માટે પૂરતી છે; બીજું તો જેનું સ્વરૂપ જ નથી, તે કશું આપી શકે નહીં.

પરં સર્વમનુગ્રાહ્યં પશુપાશાત્મકં જગત્ પરસ્યાનુગ્રહાર્થં તુ પત્યુરાજ્ઞાસમન્વયઃ

આ આખું જગત, જે બંધાયેલા જીવોથી ભરેલું છે, એ પરમ કૃપા માટે પાત્ર છે; પણ એ માટે ભગવાનની આજ્ઞા અનુકૂળ રહે છે.

પતિરાજ્ઞાપકઃ સર્વમનુગૃહ્ણાતિ સર્વદા તદર્થમર્થસ્વીકારે પરતંત્રઃ કથં શિવઃ

ભગવાન સર્વેને હંમેશા કૃપા આપે છે, કારણ કે એ આજ્ઞા આપનાર છે; તો પછી શિવજી બીજાની ઇચ્છા પર કેવી રીતે આધાર રાખે?

અનુગ્રાહ્યનપેક્ષો ઽસ્તિ ન હિ કશ્ચિદનુગ્રહઃ અતઃ સ્વાતન્ત્ર્યશબ્દાર્થાનનપેક્ષત્વલક્ષણઃ

કૃપા કરવા માટે પાત્રની અપેક્ષા નથી; એટલે 'સ્વતંત્રતા' શબ્દનો અર્થ પણ અપેક્ષારહિતતા જ છે.

એતત્પુનરનુગ્રાહ્યં પરતંત્રં તદિષ્યતે અનુગ્રહાદૃતે તસ્ય ભુક્તિમુક્ત્યોરનન્વયાત્

પણ જો જે પર કૃપા થવી છે, એ બીજાની ઇચ્છા પર આધાર રાખે, તો એ સ્વીકારવું પડે; કૃપા વિના તેને સુખ કે મોક્ષ મળતું નથી.

મૂર્તાત્મનો ઽપ્યનુગ્રાહ્યા શિવાજ્ઞાનનિવર્તનાત્ અજ્ઞાનાધિષ્ઠિતં શમ્ભોર્ન કિંચિદિહ વિદ્યતે

મૂર્તિમાન જીવ પર પણ, શિવજીની આજ્ઞાથી કૃપા પાછી ખેંચાઈ જાય છે; આ જગતમાં શંભુના જ્ઞાન વિના કશું જ સ્થિર નથી.

યેનોપલભ્યતે ઽસ્માભિસ્સકલેનાપિ નિષ્કલઃ સ મૂર્ત્યાત્મા શિવઃ શૈવમૂર્તિરિત્યુપચર્યતે

જે દ્વારા આપણે નિષ્કળ શિવને સ્વરૂપમાં અનુભવી શકીએ છીએ, એ સ્વરૂપમય શિવને સામાન્ય રીતે 'શૈવ સ્વરૂપ' કહેવાય છે.

ન હ્યસૌ નિષ્કલઃ સાક્ષાચ્છિવઃ પરમકારણમ્ સાકારેણાનુભાવેન કેનાપ્યનુપલક્ષિતઃ

કારણ કે એ નિષ્કળ, સર્વોચ્ચ કારણરૂપ શિવ, કોઈને પણ સ્પષ્ટ સ્વરૂપથી સીધો અનુભવાતો નથી.

પ્રમાણગમ્યતામાત્રં તત્સ્વભાવોપપાદકમ્ ન તાવતાત્રોપેક્ષાધીરુપલક્ષણમંતરા

માત્ર જ્ઞાનના યોગ્ય સાધનથી સમજાય અને શિવના સ્વરૂપને સમજાવવા માટે જ આવું નામ આપવામાં આવ્યું છે; નહિંતર અહીં અવગણના કે મધ્યસ્થતા નથી.

આત્મોપમોલ્વણં સાક્ષાન્મૂર્તિરેવ હિ કાચન શિવસ્ય મૂર્તિર્મૂર્ત્યાત્મા પરસ્તસ્યોપલક્ષણમ્

જેમ પોતાને જેવું સ્વરૂપ સીધું સમજાય તે જ સાચું સ્વરૂપ કહેવાય, તેમ સ્વરૂપમય શિવનું સ્વરૂપ પણ તેમના પરમત્વનું ચિહ્ન છે.

યથા કાષ્ઠેષ્વનારૂઢો ન વહ્નિરુપલભ્યતે એવં શિવો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મન્યનારૂઢ ઇતિ સ્થિતિઃ

જેમ લાકડામાં અગ્નિ પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી દેખાતો નથી, તેમ સ્વરૂપમાં શિવ પણ પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી દેખાતા નથી—આવી સ્થિતિ છે.

યથાગ્નિમાનયેત્યુક્તે જ્વલત્કાષ્ઠાદૃતે સ્વયમ્ નાગ્નિરાનીયતે તદ્વત્પૂજ્યો મૂર્ત્યાત્મના શિવઃ

જેમ 'અગ્નિ લાવો' એવું કહીએ તો જલતા લાકડાવગર અગ્નિ લાવી શકાય નહીં, તેમ સ્વરૂપમય શિવની જ પૂજા કરવી.