શિવપુરાણમ્

અસ્યૈવ વિસ્તરં પ્રાહુઃ શાસ્ત્રજાતમશેષતઃ

આજ વિષયનું વિસ્તૃત વર્ણન શાસ્ત્રોમાં સંપૂર્ણ રીતે કરવામાં આવ્યું છે.

ચરિતાનિ વિચિત્રાણિ ગૃહ્યાણિ ગહનાનિ ચ દુર્વિજ્ઞેયાનિ દેવૈશ્ચ મોહયંતિ મનાંસિ નઃ

શિવના અદ્ભુત અને ગૂઢ ચરિત્રો, જે દેવતાઓ માટે પણ સમજવા અઘરા છે, આપણા મનને મોહિત કરી દે છે.

શિવયોસ્તત્ત્વસમ્બન્ધે ન દોષ ઉપલભ્યતે ચરિતૈઃ પ્રાકૃતો ભાવસ્તયોરપિ વિભાવ્યતે

શિવ અને શક્તિના તત્ત્વમય મિલનમાં કોઈ દોષ નથી; એમના ચરિત્રો દ્વારા સામાન્ય અવસ્થાઓ પણ પ્રગટ થાય છે.

બ્રહ્માદયો ઽપિ લોકાનાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તહેતવઃ નિગ્રહાનુગ્રહૌ પ્રાપ્ય શિવસ્ય વશવર્તિનઃ

બ્રહ્મા અને બીજા, જે લોકોના સર્જન, પાલન અને લયના કારણ છે, તેઓ પણ શિવની ઇચ્છા અનુસાર નિયંત્રિત થાય છે, બંધન અને કૃપામાં.

શિવઃ પુનર્ન કસ્યાપિ નિગ્રહાનુગ્રહાસ્પદમ્ અતો ઽનાયત્તમૈશ્વર્યં તસ્યૈવેતિ વિનિશ્ચિતમ્

પણ શિવ પોતે કોઈના માટે બંધન કે કૃપાનું સ્થાન નથી; તેથી, એનું સ્વામિત્વ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે—આ નિશ્ચિત છે.

યદ્યેવમીદૃશૈશ્વર્યં તત્તુ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણમ્ સ્વભાવસિદ્ધં ચૈતસ્ય મૂર્તિમત્તાસ્પદં ભવેત્

જો એનું સ્વામિત્વ આવું છે, તો એ સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાથી ભરેલું છે; અને એ સ્વભાવથી પ્રાપ્ત થયેલું, સ્વરૂપમાં પણ રહેલું હોઈ શકે છે.

ન મૂર્તિશ્ચ સ્વતંત્રસ્ય ઘટતે મૂલહેતુના મૂર્તેરપિ ચ કાર્યત્વાત્તત્સિદ્ધિઃ સ્યાદહૈતુકી

પણ સ્વતંત્રને સ્વરૂપ લાગુ પડતું નથી, કારણ કે સ્વરૂપ મૂળ કારણથી ઉત્પન્ન થાય છે; અને સ્વરૂપ પોતે પરિણામ હોવાથી, એનું અસ્તિત્વ કારણ વિના થઈ શકે નહીં.

સર્વત્ર પરમો ભાવો ઽપરમશ્ચાન્ય ઉચ્યતે પરમાપરમૌ ભાવૌ કથમેકત્ર સંગતૌ

સર્વત્ર પરમ અવસ્થા અને બીજી, અપરમ અવસ્થા કહેવામાં આવે છે; તો પરમ અને અપરમ બંને એક જ જગ્યાએ કેવી રીતે મળી શકે?

નિષ્ફલો હિ સ્વભાવો ઽસ્ય પરમઃ પરમાત્મનઃ સ એવ સકલઃ કસ્માત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

પરમાત્માનો પરમ સ્વભાવ તો ફળરહિત છે; તો પછી સમગ્ર જગતનું સ્વરૂપ કેમ છે? કારણ કે એનું સ્વરૂપ ક્યારેય બદલાતું નથી.

સ્વભાવો વિપરીતશ્ચેત્સ્વતંત્રઃ સ્વેચ્છયા યદિ ન કરોતિ કિમીશાનો નિત્યાનિત્યવિપર્યયમ્

જો સ્વભાવ વિરુદ્ધ હોય અને ભગવાન સ્વતંત્ર હોય, તો એ પોતાની ઇચ્છાથી શાશ્વત અને અશાશ્વત વચ્ચે ભ્રમ કેમ ઊપજાવતો નથી?

મૂર્તાત્મા સકલઃ કશ્ચિત્સ ચાન્યો નિષ્ફલઃ શિવઃ શિવેનાધિષ્ઠિતશ્ચેતિ સર્વત્ર લઘુ કથ્યતે

દરેક જગ્યાએ એવું કહેવાય છે કે એક જ જીવદેહી છે, સર્વે ગુણોથી યુક્ત છે, અને બીજો શિવ છે, જે ફળથી રહિત છે અને પોતે જ શિવ દ્વારા સ્થાપિત છે.

મૂર્ત્યાત્મૈવ તદા મૂર્તિઃ શિવસ્યાસ્ય ભવેદિતિ તસ્ય મૂર્તૌ મૂર્તિમતોઃ પારતંત્ર્યં હિ નિશ્ચિતમ્

એ સમયે દેહધારી જ એ શિવનું સ્વરૂપ બની જાય છે; એટલે દેહ અને સ્વરૂપ વચ્ચે નિર્ભરતા નિશ્ચિત છે.

અન્યથા નિરપેક્ષેણ મૂર્તિઃ સ્વીક્રિયતે કથમ્ મૂર્તિસ્વીકરણં તસ્માન્મૂર્તૌ સાધ્યફલેપ્સયા

નહીંતર, કોઈ પણ વિચાર વિના સ્વરૂપ કેવી રીતે સ્વીકારી શકાય? એટલે સ્વરૂપ સ્વીકારવાનું કારણ ઇચ્છિત ફળ મેળવવા માટે જ છે.

ન હિ સ્વેચ્છાશરીરત્વં સ્વાતંત્ર્યાયોપપદ્યતે સ્વેચ્છૈવ તાદૃશી પુંસાં યસ્માત્કર્માનુસારિણી

પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ કરવું સ્વતંત્રતા સાથે બંધાયતું નથી, કારણ કે મનુષ્યોની એવી ઇચ્છા હંમેશા કર્મને અનુસરે છે.

સ્વીકર્તું સ્વેચ્છયા દેહં હાતું ચ પ્રભવન્ત્યુત બ્રહ્માદયઃ પિશાચાંતાઃ કિં તે કર્માતિવર્તિનઃ

બ્રહ્માદિક દેવો થી લઈને પિશાચ સુધી બધા પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ અને ત્યાગ કરી શકે છે; પણ શું તેઓ કર્મથી ઉપર છે?

ઇચ્છયા દેહનિર્માણમિન્દ્રજાલોપમં વિદુઃ અણિમાદિગુણૈશ્વર્યવશીકારાનતિક્રમાત્

તેઓ જાણે છે કે ઇચ્છાથી દેહની રચના જાદુ જેવી છે, કારણ કે અણિમાદિ શક્તિઓ પર તેમનો કાબૂ હોય છતાં પણ તે કાબૂથી બહાર નથી.

વિશ્વરૂપં દધદ્વિષ્ણુર્દધીચેન મહર્ષિણા યુધ્યતા સમુપાલબ્ધસ્તદ્રૂપં દધતા સ્વયમ્

વિષ્ણુએ જ્યારે સમગ્ર વિશ્વનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે મહર્ષિ દધીચિએ પણ યુદ્ધ દરમિયાન એ જ સ્વરૂપ ધારણ કરીને તેને જોયો.

સર્વસ્માદધિકસ્યાપિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ શરીરવત્તયાન્યાત્મસાધર્મ્યં પ્રતિભાતિ નઃ

શિવ, જે સર્વથી શ્રેષ્ઠ અને પરમાત્મા છે, તેના માટે પણ દેહધારણ અમને બીજા આત્માઓ જેવી સમાનતા લાગે છે.

સર્વાનુગ્રાહકં પ્રાહુશ્શિવં પરમકારણમ્ સ નિર્ગૃહ્ણાતિ દેવાનાં સર્વાનુગ્રાહકઃ કથમ્

શિવને સર્વોપરી કારણ અને સર્વેને અનુગ્રહ આપનાર કહેવાય છે; તો પછી, જે સર્વેને અનુગ્રહ આપે છે, એ દેવતાઓને કેવી રીતે રોકે છે?

ચિચ્છેદ બહુશો દેવો બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમં શિરઃ શિવનિન્દાં પ્રકુર્વંતં પુત્રેતિ કુમતેર્હઠાત્

દેવતાએ અનેકવાર બ્રહ્માનું પાંચમું માથું કાપી નાખ્યું, કારણ કે તે દુરાગ્રહથી શિવની નિંદા કરીને તેને 'પુત્ર' કહેતો હતો.

વિષ્ણોરપિ નૃસિંહસ્ય રભસા શરભાકૃતિઃ બિભેદ પદ્ભ્યામાક્રમ્ય હૃદયં નખરૈઃ ખરૈઃ

વિષ્ણુ જ્યારે નરસિંહ સ્વરૂપે હતા, ત્યારે ક્રોધી શરભ સ્વરૂપે આવી, તેના પગથી દબાવી અને તીખા નખોથી તેનું હૃદય ફાડી નાખ્યું.

દેવસ્ત્રીષુ ચ દેવેષુ દક્ષસ્યાધ્વરકારણાત્ વીરેણ વીરભદ્રેણ ન હિ કશ્ચિદદણ્ડિતઃ

દક્ષના યજ્ઞના કારણે દેવીઓ અને દેવતાઓમાં કોઈ પણ વીરભદ્રના દંડથી બચી શક્યો નહોતો.

પુરત્રયં ચ સસ્ત્રીકં સદૈત્યં સહ બાલકૈઃ ક્ષણેનૈકેન દેવેન નેત્રાગ્નેરિંધનીકૃતમ્

ત્રિપુરા શહેર, તેની સ્ત્રીઓ, દૈત્ય અને બાળકો સહિત, એક પળમાં ભગવાનના તૃતીય નેત્રની અગ્નિમાં બળીને રાખ થઈ ગયું.

પ્રજાનાં રતિહેતુશ્ચ કામો રતિપતિસ્સ્વયમ્ ક્રોશતામેવ દેવાનાં હુતો નેત્રહુતાશને

કામદેવ, જે પ્રજાઓમાં આનંદ અને રતિનો કારણ છે, તેને ભગવાનના નેત્રમાંથી નીકળેલી અગ્નિમાં હોમવામાં આવ્યો, ત્યારે દેવતાઓ રડતા હતા.

ગાવશ્ચ કશ્ચિદ્દુગ્ધૌઘં સ્રવન્ત્યો મૂર્ધ્નિ ખેચરાઃ સરુષા પ્રેક્ષ્ય દેવેન તત્ક્ષણે ભસ્મસાત્કૃતઃ

કેટલીક ગાયોએ આકાશમાં ઉડીને પોતાના માથા પર દુધની ધારા વહાવી, પણ ભગવાનના ક્રોધી નજર કરતા જ તરત જ રાખ બની ગઈ.

જલંધરાસુરો દીર્ણશ્ચક્રીકૃત્ય જલં પદા બદ્ધ્વાનંતેન યો વિષ્ણું ચિક્ષેપ શતયોજનમ્

જલંધર નામનો દૈત્ય, જળને ચક્ર બનાવી, વિષ્ણુને બાંધીને શતયોજન દૂર ફેંકી દીધો અને પોતે વિખંડિત થયો.

તમેવ જલસંધાયી શૂલેનૈવ જઘાન સઃ તચ્ચક્રં તપસા લબ્ધ્વા લબ્ધવીર્યો હરિસ્સદા

એ જ જલંધરને, જળને જોડીને, ત્રિશૂલથી મારી નાખ્યો; અને વિષ્ણુએ તપ દ્વારા એ ચક્ર પ્રાપ્ત કર્યું અને હંમેશા શક્તિશાળી રહ્યો.

જિઘાંસતાં સુરારીણાં કુલં નિર્ઘૃણચેતસામ્ ત્રિશૂલેનાન્ધકસ્યોરઃ શિખિનૈવોપતાપિતમ્

દેવતાઓના દુશ્મનોના નિર્દય કુળને, જે મારવાના ઇરાદે હતા, શિખીના સ્વામી જેવી તીવ્ર ત્રિશૂલે અંધકના છાતી પર પ્રહાર કરીને નાશ કરી દીધા.

કણ્ઠાત્કાલાંગનાં સૃષ્ટ્વા દારકો ઽપિ નિપાતિતઃ કૌશિકીં જનયિત્વા તુ ગૌર્યાસ્ત્વક્કોશગોચરામ્

પછી પોતાના ગળેથી કાળદેવીને ઉત્પન્ન કરી, એ બાળકને પણ પાડી દીધો; અને ગૌરીના ચામડીના આવરણમાંથી કૌશિકીને જન્મ આપી.