શિવપુરાણમ્

શક્તિપાતસમાયોગાદૃતે તત્ત્વાનિ તત્ત્વતઃ તદ્વ્યાપ્તિસ્તદ્વિવૃદ્ધિશ્ચ જ્ઞાતુમેવં ન શક્યતે

શક્તિપાતના સંયોગ વિના, તત્ત્વોને તેમનાં સાચા સ્વરૂપમાં, તેમનાં વ્યાપ અને વૃદ્ધિ જાણવી શક્ય નથી.

શક્તિરાજ્ઞા પરા શૈવી ચિદ્રૂપા મરમેશ્વરી શિવો ઽધિતિષ્ઠત્યખિલં યયા કારણભૂતયા

શક્તિ એ સર્વશક્તિમાન રાણી છે, જે ચેતન સ્વરૂપ અને હૃદયની સ્વામિની છે; એ જ કારણરૂપે, શિવ સર્વત્ર વ્યાપી છે.

નાત્મનો નૈવ માયૈષા ન વિકારો વિચારતઃ ન બંધો નાપિ મુક્તિશ્ચ બંધમુક્તિવિધાયિની

આ સ્વયં આત્મા નથી, માયા પણ નથી, અને વિચાર કરતાં કોઈ પરિવર્તન પણ નથી; એ બંધન કે મુક્તિ નથી, છતાં એજ બંધન અને મુક્તિનું કારણ બને છે.

સર્વૈશ્વર્યપરાકાષ્ટા શિવસ્ય વ્યભિચારિણી સમાનધર્મિણી તસ્ય તૈસ્તૈર્ભાવૈર્વિશેષતઃ

એ સર્વશક્તિના શિખરે પહોંચેલી, શિવની સાથી અને એના સ્વરૂપની છે, છતાં વિવિધ અવસ્થાઓથી વિશિષ્ટ છે.

સ તયૈવ ગૃહી સાપિ તેનૈવ ગૃહિણી સદા તયોરપત્યં યત્કાર્યં પરપ્રકૃતિજં જગત્

શિવ એ માત્ર એના દ્વારા જ પકડાય છે, અને એ હંમેશા શિવ દ્વારા જ પકડાય છે; એમના મિલનથી જન્મેલું કાર્ય એટલે જગત એમનું સંતાન છે.

સ કર્તા કારણં સેતિ તયોર્ભેદો વ્યવસ્થિતઃ એક એવ શિવઃ સાક્ષાદ્દ્વિધા ઽસૌ સમવસ્થિતઃ

શિવ કર્તા છે અને એ કારણ છે—એ રીતે એમની ભિન્નતા સ્થિર છે; છતાં, સ્પષ્ટ રીતે, શિવ જ બંને સ્વરૂપે એકરૂપ છે.

સ્ત્રીપુંસભાવેન તયોર્ભેદ ઇત્યપિ કેચન અપરે તુ પરા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની

કેટલાંક કહે છે કે એમની ભિન્નતા સ્ત્રી અને પુરૂષ રૂપે છે; જ્યારે બીજા કહે છે કે પરાશક્તિ શિવમાં જ રહેલી છે.

પ્રભેવ ભાનોશ્ચિદ્રૂપા ભિન્નૈવેતિ વ્યવસ્થિતઃ તસ્માચ્છિવઃ પરો હેતુસ્તસ્યાજ્ઞા પરમેશ્વરી

જેમ સૂર્યની કિરણો, એ ચેતન સ્વરૂપ છે પણ અલગ છે—એવી જ રીતે નિશ્ચય થયેલું છે; તેથી, શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે અને એનો આદેશ સર્વશક્તિમાન છે.

તયૈવ પ્રેરિતા શૈવી મૂલપ્રકૃતિરવ્યયા મહામાયા ચ માયા ચ પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણેતિ ચ

માત્ર એના પ્રેરણે, શૈવ મૂળપ્રકૃતિ, અવિનાશી, મહામાયામાં, માયામાં અને ત્રણ ગુણવાળી પ્રકૃતિમાં રૂપાંતર પામે છે.

ત્રિવિધા કાર્યવેધેન સા પ્રસૂતે ષડધ્વનઃ સ વાગર્થમયશ્ચાધ્વા ષડ્વિધો નિખિલં જગત્

ત્રણ પ્રકારના કાર્યથી એ છ માર્ગો ઉત્પન્ન કરે છે; અને આખું જગત, જે છ પ્રકારનું છે, શબ્દ અને અર્થથી બનેલું છે.

અસ્યૈવ વિસ્તરં પ્રાહુઃ શાસ્ત્રજાતમશેષતઃ

આજ વિષયનું વિસ્તૃત વર્ણન શાસ્ત્રોમાં સંપૂર્ણ રીતે કરવામાં આવ્યું છે.

ચરિતાનિ વિચિત્રાણિ ગૃહ્યાણિ ગહનાનિ ચ દુર્વિજ્ઞેયાનિ દેવૈશ્ચ મોહયંતિ મનાંસિ નઃ

શિવના અદ્ભુત અને ગૂઢ ચરિત્રો, જે દેવતાઓ માટે પણ સમજવા અઘરા છે, આપણા મનને મોહિત કરી દે છે.

શિવયોસ્તત્ત્વસમ્બન્ધે ન દોષ ઉપલભ્યતે ચરિતૈઃ પ્રાકૃતો ભાવસ્તયોરપિ વિભાવ્યતે

શિવ અને શક્તિના તત્ત્વમય મિલનમાં કોઈ દોષ નથી; એમના ચરિત્રો દ્વારા સામાન્ય અવસ્થાઓ પણ પ્રગટ થાય છે.

બ્રહ્માદયો ઽપિ લોકાનાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તહેતવઃ નિગ્રહાનુગ્રહૌ પ્રાપ્ય શિવસ્ય વશવર્તિનઃ

બ્રહ્મા અને બીજા, જે લોકોના સર્જન, પાલન અને લયના કારણ છે, તેઓ પણ શિવની ઇચ્છા અનુસાર નિયંત્રિત થાય છે, બંધન અને કૃપામાં.

શિવઃ પુનર્ન કસ્યાપિ નિગ્રહાનુગ્રહાસ્પદમ્ અતો ઽનાયત્તમૈશ્વર્યં તસ્યૈવેતિ વિનિશ્ચિતમ્

પણ શિવ પોતે કોઈના માટે બંધન કે કૃપાનું સ્થાન નથી; તેથી, એનું સ્વામિત્વ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે—આ નિશ્ચિત છે.

યદ્યેવમીદૃશૈશ્વર્યં તત્તુ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણમ્ સ્વભાવસિદ્ધં ચૈતસ્ય મૂર્તિમત્તાસ્પદં ભવેત્

જો એનું સ્વામિત્વ આવું છે, તો એ સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાથી ભરેલું છે; અને એ સ્વભાવથી પ્રાપ્ત થયેલું, સ્વરૂપમાં પણ રહેલું હોઈ શકે છે.

ન મૂર્તિશ્ચ સ્વતંત્રસ્ય ઘટતે મૂલહેતુના મૂર્તેરપિ ચ કાર્યત્વાત્તત્સિદ્ધિઃ સ્યાદહૈતુકી

પણ સ્વતંત્રને સ્વરૂપ લાગુ પડતું નથી, કારણ કે સ્વરૂપ મૂળ કારણથી ઉત્પન્ન થાય છે; અને સ્વરૂપ પોતે પરિણામ હોવાથી, એનું અસ્તિત્વ કારણ વિના થઈ શકે નહીં.

સર્વત્ર પરમો ભાવો ઽપરમશ્ચાન્ય ઉચ્યતે પરમાપરમૌ ભાવૌ કથમેકત્ર સંગતૌ

સર્વત્ર પરમ અવસ્થા અને બીજી, અપરમ અવસ્થા કહેવામાં આવે છે; તો પરમ અને અપરમ બંને એક જ જગ્યાએ કેવી રીતે મળી શકે?

નિષ્ફલો હિ સ્વભાવો ઽસ્ય પરમઃ પરમાત્મનઃ સ એવ સકલઃ કસ્માત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

પરમાત્માનો પરમ સ્વભાવ તો ફળરહિત છે; તો પછી સમગ્ર જગતનું સ્વરૂપ કેમ છે? કારણ કે એનું સ્વરૂપ ક્યારેય બદલાતું નથી.

સ્વભાવો વિપરીતશ્ચેત્સ્વતંત્રઃ સ્વેચ્છયા યદિ ન કરોતિ કિમીશાનો નિત્યાનિત્યવિપર્યયમ્

જો સ્વભાવ વિરુદ્ધ હોય અને ભગવાન સ્વતંત્ર હોય, તો એ પોતાની ઇચ્છાથી શાશ્વત અને અશાશ્વત વચ્ચે ભ્રમ કેમ ઊપજાવતો નથી?

મૂર્તાત્મા સકલઃ કશ્ચિત્સ ચાન્યો નિષ્ફલઃ શિવઃ શિવેનાધિષ્ઠિતશ્ચેતિ સર્વત્ર લઘુ કથ્યતે

દરેક જગ્યાએ એવું કહેવાય છે કે એક જ જીવદેહી છે, સર્વે ગુણોથી યુક્ત છે, અને બીજો શિવ છે, જે ફળથી રહિત છે અને પોતે જ શિવ દ્વારા સ્થાપિત છે.

મૂર્ત્યાત્મૈવ તદા મૂર્તિઃ શિવસ્યાસ્ય ભવેદિતિ તસ્ય મૂર્તૌ મૂર્તિમતોઃ પારતંત્ર્યં હિ નિશ્ચિતમ્

એ સમયે દેહધારી જ એ શિવનું સ્વરૂપ બની જાય છે; એટલે દેહ અને સ્વરૂપ વચ્ચે નિર્ભરતા નિશ્ચિત છે.

અન્યથા નિરપેક્ષેણ મૂર્તિઃ સ્વીક્રિયતે કથમ્ મૂર્તિસ્વીકરણં તસ્માન્મૂર્તૌ સાધ્યફલેપ્સયા

નહીંતર, કોઈ પણ વિચાર વિના સ્વરૂપ કેવી રીતે સ્વીકારી શકાય? એટલે સ્વરૂપ સ્વીકારવાનું કારણ ઇચ્છિત ફળ મેળવવા માટે જ છે.

ન હિ સ્વેચ્છાશરીરત્વં સ્વાતંત્ર્યાયોપપદ્યતે સ્વેચ્છૈવ તાદૃશી પુંસાં યસ્માત્કર્માનુસારિણી

પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ કરવું સ્વતંત્રતા સાથે બંધાયતું નથી, કારણ કે મનુષ્યોની એવી ઇચ્છા હંમેશા કર્મને અનુસરે છે.

સ્વીકર્તું સ્વેચ્છયા દેહં હાતું ચ પ્રભવન્ત્યુત બ્રહ્માદયઃ પિશાચાંતાઃ કિં તે કર્માતિવર્તિનઃ

બ્રહ્માદિક દેવો થી લઈને પિશાચ સુધી બધા પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ અને ત્યાગ કરી શકે છે; પણ શું તેઓ કર્મથી ઉપર છે?

ઇચ્છયા દેહનિર્માણમિન્દ્રજાલોપમં વિદુઃ અણિમાદિગુણૈશ્વર્યવશીકારાનતિક્રમાત્

તેઓ જાણે છે કે ઇચ્છાથી દેહની રચના જાદુ જેવી છે, કારણ કે અણિમાદિ શક્તિઓ પર તેમનો કાબૂ હોય છતાં પણ તે કાબૂથી બહાર નથી.

વિશ્વરૂપં દધદ્વિષ્ણુર્દધીચેન મહર્ષિણા યુધ્યતા સમુપાલબ્ધસ્તદ્રૂપં દધતા સ્વયમ્

વિષ્ણુએ જ્યારે સમગ્ર વિશ્વનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે મહર્ષિ દધીચિએ પણ યુદ્ધ દરમિયાન એ જ સ્વરૂપ ધારણ કરીને તેને જોયો.

સર્વસ્માદધિકસ્યાપિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ શરીરવત્તયાન્યાત્મસાધર્મ્યં પ્રતિભાતિ નઃ

શિવ, જે સર્વથી શ્રેષ્ઠ અને પરમાત્મા છે, તેના માટે પણ દેહધારણ અમને બીજા આત્માઓ જેવી સમાનતા લાગે છે.

સર્વાનુગ્રાહકં પ્રાહુશ્શિવં પરમકારણમ્ સ નિર્ગૃહ્ણાતિ દેવાનાં સર્વાનુગ્રાહકઃ કથમ્

શિવને સર્વોપરી કારણ અને સર્વેને અનુગ્રહ આપનાર કહેવાય છે; તો પછી, જે સર્વેને અનુગ્રહ આપે છે, એ દેવતાઓને કેવી રીતે રોકે છે?