શિવપુરાણમ્

સમસ્તકાર્યજાતસ્ય મૂલપ્રકૃતિતાં ગતા સૈવ કુણ્ડલિની માયા શુદ્ધાધ્વપરમા સતી

સર્વ કાર્યના મૂળ સ્વરૂપ બની, એ કુંડલિની, માયા અને શુદ્ધ માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.

સા વિભાગસ્વરૂપૈવ ષડધ્વાત્મા વિજૃંભતે તત્ર શબ્દાસ્ત્રયો ઽધ્વાનસ્ત્રયશ્ચાર્થાઃ સમીરિતાઃ

એ વિભાજન સ્વરૂપે, છ માર્ગોમાં વિસ્તરે છે; તેમાં ત્રણ અવાજના અને ત્રણ અર્થના માર્ગો છે, જેમ જણાવવામાં આવ્યું છે.

સર્વેષામપિ વૈ પુંસાં નૈજશુદ્ધ્યનુરૂપતઃ લયભોગાધિકારાસ્સ્યુસ્સર્વતત્ત્વવિભાગતઃ

સર્વ લોકો માટે, પોતાની શુદ્ધતા પ્રમાણે, સર્વ તત્વોની વિભાજનથી લય કે ભોગનો અધિકાર મળે છે.

કલાભિસ્તાનિ તત્ત્વાનિ વ્યાપ્તાન્યેવ યથાતથમ્ પરસ્યાઃ પ્રકૃતેરાદૌ પઞ્ચધા પરિણામતઃ

કલા દ્વારા તે તત્ત્વો, પરમ પ્રકૃતિની શરૂઆતમાં, પાંચ પ્રકારની પરિવર્તનથી, જેમ છે તેમ, વ્યાપી જાય છે.

કલાશ્ચ તા નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ પર્યાપ્તા ઇતિ નિશ્ચયઃ મંત્રાધ્વા ચ પદાધ્વા ચ વર્ણાધ્વા ચેતિ શબ્દતઃ

કલા, નિવૃત્તિથી શરૂ થઈને, પૂરતી માનવામાં આવે છે; મંત્ર, પદ અને વર્ણના માર્ગો તેમના નામ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

ભુવનાધ્વા ચ તત્ત્વાધ્વા કલાધ્વા ચાર્થતઃ ક્રમાત્ અત્રાન્યોન્યં ચ સર્વેષાં વ્યાપ્યવ્યાપકતોચ્યતે

ભુવન, તત્ત્વ અને કલા માર્ગો અર્થ પ્રમાણે ક્રમથી સ્થાપિત થાય છે; અહીં બધાની પરસ્પર વ્યાપ્તિ અને અવ્યાપ્તિ સમજાવવામાં આવે છે.

મંત્રાઃ સર્વૈઃ પદૈર્વ્યાપ્તા વાક્યભાવાત્પદાનિ ચ વર્ણૈર્વર્ણસમૂહં હિ પદમાહુર્વિપશ્ચિતઃ

મંત્રો બધા પદો દ્વારા વ્યાપી છે, કારણ કે વાક્ય પદોથી બને છે; અને પદો વર્ણોથી, કારણ કે જ્ઞાની લોકો કહે છે કે વર્ણોનો સમૂહ પદ કહેવાય છે.

વર્ણાસ્તુ ભુવનૈર્વ્યાપ્તાસ્તેષાં તેષૂપલંભનાત્ ભુવનાન્યપિ તત્ત્વૌઘૈરુત્પત્ત્યાંતર્બહિષ્ક્રમાત્

વર્ણો ભુવનોથી વ્યાપી છે, કારણ કે તે તેમાં જોવા મળે છે; અને ભુવનો તત્ત્વોના સમૂહથી, તેમના ઉત્પન્ન અને બહાર ફેલાવાથી.

વ્યાપ્તાનિ કારણૈસ્તત્ત્વૈરારબ્ધત્વાદનેકશઃ અંતરાદુત્થિતાનીહ ભુવનાનિ તુ કાનિચિત્

તત્ત્વો, કારણરૂપે, અનેક રીતે વ્યાપી છે, કારણ કે તેમાંથી સ્થાપિત થાય છે; અને અહીં કેટલાંક ભુવનો અંદરથી ઉત્પન્ન થાય છે.

પૌરાણિકાનિ ચાન્યાનિ વિજ્ઞેયાનિ શિવાગમે સાંખ્યયોગપ્રસિદ્ધાનિ તત્ત્વાન્યપિ ચ કાનિચિત્

અન્ય ભુવનો, પુરાણોમાં જાણીતા, શિવાગમમાં સમજવા જેવા છે; અને કેટલાંક તત્ત્વો સાંખ્ય અને યોગમાં પણ સ્થાપિત થાય છે.

શિવશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાનિ તતોન્યાન્યપિ કૃત્સ્નશઃ કલાભિસ્તાનિ તત્ત્વાનિ વ્યાપ્તાન્યેવ યથાતથમ્

શિવશાસ્ત્રોમાં પ્રસિદ્ધ અન્ય તત્ત્વો પણ સંપૂર્ણ રીતે માનવામાં આવે છે; કલા દ્વારા તે તત્ત્વો, જેમ છે તેમ, વ્યાપી જાય છે.

પરસ્યાઃ પ્રકૃતેરાદૌ પઞ્ચધા પરિણામતઃ કલાશ્ચ તા નિવૃત્ત્યાદ્યા વ્યાપ્તાઃ પઞ્ચ યથોત્તરમ્

પરમ પ્રકૃતિની શરૂઆતમાં, પાંચ પ્રકારની પરિવર્તનથી, નિવૃત્તિથી શરૂ થતી કલા, ક્રમશઃ પાંચને વ્યાપે છે.

વ્યાપિકાતઃ પરા શક્તિરવિભક્તા ષડધ્વનામ્ પરપ્રકૃતિભાવસ્ય તત્સત્ત્વાચ્છિવતત્ત્વતઃ

વ્યાપ્તિના દૃષ્ટિકોણથી, પરમ શક્તિ છ માર્ગોમાં અવિભાજિત છે, કારણ કે પરમ પ્રકૃતિનું અસ્તિત્વ શિવતત્ત્વથી સ્થાપિત થાય છે.

શક્ત્યાદિ ચ પૃથિવ્યન્તં શિવતત્ત્વસમુદ્ભવમ્ વ્યાપ્તમેકેન તેનૈવ મૃદા કુંભાદિકં યથા

શક્તિથી પૃથ્વી સુધી, જે બધું શિવતત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તે એક જ દ્વારા વ્યાપી છે, જેમ માટીથી કુંભ વગેરે વ્યાપી હોય છે.

શૈવં તત્પરમં ધામ યત્પ્રાપ્યં ષડ્ભિરધ્વભિઃ વ્યાપિકા ઽવ્યાપિકા શક્તિઃ પઞ્ચતત્ત્વવિશોધનાત્

શિવનું તે પરમ ધામ, જે છ માર્ગોથી પ્રાપ્ત થાય છે, તે વ્યાપક અને અવ્યાપક શક્તિથી, પાંચ તત્ત્વોની શુદ્ધિ દ્વારા વ્યાપી છે.

નિવૃત્ત્યા રુદ્રપર્યન્તં સ્થિતિરણ્ડસ્ય શોધ્યતે પ્રતિષ્ઠયા તદૂર્ધ્વં તુ યાવદવ્યક્તગોચરમ્

નિવૃત્તિથી રુદ્ર સુધી, અંડની શુદ્ધિ સ્થિતિ દ્વારા થાય છે; અને તેનાથી ઉપર, અવ્યક્ત ક્ષેત્ર સુધી, પ્રતિષ્ઠા દ્વારા થાય છે.

તદૂર્ધ્વં વિદ્યયા મધ્યે યાવદ્વિશ્વેશ્વરાવધિ શાન્ત્યા તદૂર્ધ્વં મધ્વાન્તે વિશુદ્ધિઃ શાન્ત્યતીતયા

તેના ઉપર, મધ્યમાં, વિદ્યા દ્વારા, વિશ્વેશ્વર સુધી, શાંતિ દ્વારા; અને તેનાથી ઉપર, મધ્યના અંતે, વિશ્વુદ્ધિ શાંત્યતીતા દ્વારા થાય છે.

યામાહુઃ પરમં વ્યોમ પરપ્રકૃતિયોગતઃ એતાનિ પઞ્ચતત્ત્વાનિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્

જેને પરમ આકાશ કહેવામાં આવે છે, પરમ પ્રકૃતિના સંયોગથી—આ પાંચ તત્ત્વો છે, જેના દ્વારા આખું જગત વ્યાપી છે.

તત્રૈવ સર્વમેવેદં દ્રષ્ટવ્યં ખલુ સાધકૈઃ અધ્વવ્યાપ્તિમવિજ્ઞાય શુદ્ધિં યઃ કર્તુમિચ્છતિ

ત્યાં, સાધકોએ આ બધું જ જોઈ લેવું જોઈએ; કારણ કે જે માર્ગોની વ્યાપ્તિ જાણ્યા વિના શુદ્ધિ કરવા ઈચ્છે છે,

સ વિપ્રલમ્ભકઃ શુદ્ધેર્નાલમ્પ્રાપયિતું ફલમ્ વૃથા પરિશ્રમસ્તસ્ય નિરયાયૈવ કેવલમ્

તે ભ્રમિત છે અને શુદ્ધિનું ફળ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; તેનો પ્રયત્ન વ્યર્થ છે અને માત્ર નરક તરફ જાય છે.

શક્તિપાતસમાયોગાદૃતે તત્ત્વાનિ તત્ત્વતઃ તદ્વ્યાપ્તિસ્તદ્વિવૃદ્ધિશ્ચ જ્ઞાતુમેવં ન શક્યતે

શક્તિપાતના સંયોગ વિના, તત્ત્વોને તેમનાં સાચા સ્વરૂપમાં, તેમનાં વ્યાપ અને વૃદ્ધિ જાણવી શક્ય નથી.

શક્તિરાજ્ઞા પરા શૈવી ચિદ્રૂપા મરમેશ્વરી શિવો ઽધિતિષ્ઠત્યખિલં યયા કારણભૂતયા

શક્તિ એ સર્વશક્તિમાન રાણી છે, જે ચેતન સ્વરૂપ અને હૃદયની સ્વામિની છે; એ જ કારણરૂપે, શિવ સર્વત્ર વ્યાપી છે.

નાત્મનો નૈવ માયૈષા ન વિકારો વિચારતઃ ન બંધો નાપિ મુક્તિશ્ચ બંધમુક્તિવિધાયિની

આ સ્વયં આત્મા નથી, માયા પણ નથી, અને વિચાર કરતાં કોઈ પરિવર્તન પણ નથી; એ બંધન કે મુક્તિ નથી, છતાં એજ બંધન અને મુક્તિનું કારણ બને છે.

સર્વૈશ્વર્યપરાકાષ્ટા શિવસ્ય વ્યભિચારિણી સમાનધર્મિણી તસ્ય તૈસ્તૈર્ભાવૈર્વિશેષતઃ

એ સર્વશક્તિના શિખરે પહોંચેલી, શિવની સાથી અને એના સ્વરૂપની છે, છતાં વિવિધ અવસ્થાઓથી વિશિષ્ટ છે.

સ તયૈવ ગૃહી સાપિ તેનૈવ ગૃહિણી સદા તયોરપત્યં યત્કાર્યં પરપ્રકૃતિજં જગત્

શિવ એ માત્ર એના દ્વારા જ પકડાય છે, અને એ હંમેશા શિવ દ્વારા જ પકડાય છે; એમના મિલનથી જન્મેલું કાર્ય એટલે જગત એમનું સંતાન છે.

સ કર્તા કારણં સેતિ તયોર્ભેદો વ્યવસ્થિતઃ એક એવ શિવઃ સાક્ષાદ્દ્વિધા ઽસૌ સમવસ્થિતઃ

શિવ કર્તા છે અને એ કારણ છે—એ રીતે એમની ભિન્નતા સ્થિર છે; છતાં, સ્પષ્ટ રીતે, શિવ જ બંને સ્વરૂપે એકરૂપ છે.

સ્ત્રીપુંસભાવેન તયોર્ભેદ ઇત્યપિ કેચન અપરે તુ પરા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની

કેટલાંક કહે છે કે એમની ભિન્નતા સ્ત્રી અને પુરૂષ રૂપે છે; જ્યારે બીજા કહે છે કે પરાશક્તિ શિવમાં જ રહેલી છે.

પ્રભેવ ભાનોશ્ચિદ્રૂપા ભિન્નૈવેતિ વ્યવસ્થિતઃ તસ્માચ્છિવઃ પરો હેતુસ્તસ્યાજ્ઞા પરમેશ્વરી

જેમ સૂર્યની કિરણો, એ ચેતન સ્વરૂપ છે પણ અલગ છે—એવી જ રીતે નિશ્ચય થયેલું છે; તેથી, શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે અને એનો આદેશ સર્વશક્તિમાન છે.

તયૈવ પ્રેરિતા શૈવી મૂલપ્રકૃતિરવ્યયા મહામાયા ચ માયા ચ પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણેતિ ચ

માત્ર એના પ્રેરણે, શૈવ મૂળપ્રકૃતિ, અવિનાશી, મહામાયામાં, માયામાં અને ત્રણ ગુણવાળી પ્રકૃતિમાં રૂપાંતર પામે છે.