શિવપુરાણમ્

અગ્નેરમૃતનિષ્પત્તિરમૃતેનાગ્નિરેધતે અત એવ હિ વિક્રાન્તમગ્નીષોમં જગદ્ધિતમ્

અગ્નિમાંથી અમૃત ઉત્પન્ન થાય છે; અમૃતથી અગ્નિ વધુ શક્તિશાળી બને છે. આ રીતે અગ્નિ-સોમ તત્વ જગતનું કલ્યાણ કરે છે.

હવિષે સસ્યસમ્પત્તિર્વૃષ્ટિઃ સસ્યાભિવૃદ્ધયે વૃષ્ટેરેવ હવિસ્તસ્માદગ્નીષોમધૃતં જગત્

હવનથી પાકની સમૃદ્ધિ થાય છે; વરસાદ પાકની વૃદ્ધિ માટે છે. વરસાદ માટે હવન થાય છે; તેથી જગત અગ્નિ અને સોમથી ટકેલું છે.

અગ્નિરૂર્ધ્વં જ્વલત્યેષ યાવત્સૌમ્યં પરામૃતમ્ યાવદગ્ન્યાસ્પદં સૌમ્યમમૃતં ચ સ્રવત્યધઃ

અગ્નિ ઉપર તરફ ચમકે છે, જ્યાં સુધી ચંદ્રમાનો અમૃત છે; જ્યાં સુધી અગ્નિનું સ્થાન છે, ત્યાં સુધી ચંદ્રમાનો અમૃત નીચે વહે છે.

અત એવ હિ કાલાગ્નિરધસ્તાચ્છક્તિરૂર્ધ્વતઃ યાવદાદહનં ચોર્ધ્વમધશ્ચાપ્લાવનં ભવેત્

આથી, સમયનો અગ્નિ નીચે છે અને શક્તિ ઉપર છે; જ્યાં સુધી ઉપર દહન અને નીચે વહાવટ રહે છે.

આધારશક્ત્યૈવ ધૃતઃ કાલાગ્નિરયમૂર્ધ્વગઃ તથૈવ નિમ્નગઃ સોમશ્શિવશક્તિપદાસ્પદઃ

આ ઉપર જતો સમય અગ્નિ આધાર શક્તિથી ટકેલો છે; એ જ રીતે, નીચે જતો સોમ, શિવ-શક્તિનું સ્થાન છે.

શિવશ્ચોર્ધ્વમધશ્શક્તિરૂર્ધ્વં શક્તિરધઃ શિવઃ તદિત્થં શિવશક્તિભ્યાન્નાવ્યાપ્તમિહ કિઞ્ચન

શિવ ઉપર છે, શક્તિ નીચે છે; શક્તિ ઉપર છે, શિવ નીચે છે. આ રીતે, અહીં શિવ અને શક્તિથી વ્યાપિત ન હોય એવું કશું નથી.

અસકૃચ્ચાગ્નિના દગ્ધં જગદ્યદ્ભસ્મસાત્કૃતમ્ અગ્નેર્વીર્યમિદં ચાહુસ્તદ્વીર્યં ભસ્મ યત્તતઃ

કહેવામાં આવે છે કે અગ્નિની શક્તિ એવી છે કે, જગતને વારંવાર બળી ને ભસ્મમાં ફેરવી દીધું છે; એટલે, અગ્નિની શક્તિ એ ભસ્મમાં જ છે.

યશ્ચેત્થં ભસ્મસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા સ્નાતિ ચ ભસ્મના અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્બદ્ધઃ પાશાત્પ્રમુચ્યતે

જે વ્યક્તિ ભસ્મનું સાચું સ્વરૂપ જાણીને, 'અગ્નિ'થી શરૂ થતા મંત્રો સાથે ભસ્મથી સ્નાન કરે છે, તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નેર્વીર્યં તુ યદ્ભસ્મ સોમેનાપ્લાવિતમ્પુનઃ અયોગયુક્ત્યા પ્રકૃતેરધિકારાય કલ્પતે

અગ્નિની શક્તિરૂપ ભસ્મ, જ્યારે ફરીથી સોમથી સ્નાન થાય છે અને અયોગની રીતથી, ત્યારે તે પ્રકૃતિના અધિકાર માટે યોગ્ય બને છે.

યોગયુક્ત્યા તુ તદ્ભસ્મ પ્લાવ્યમાનં સમન્તતઃ શાક્તેનામૃતવર્ષેણ ચાધિકારાન્નિવર્તયેત્

પણ જ્યારે એ ભસ્મને યોગની રીતથી, શક્તિના અમૃતવર્ષા દ્વારા સર્વત્ર સ્નાન કરાવવામાં આવે છે, ત્યારે એ પ્રકૃતિના અધિકારને દૂર કરે છે.

અતો મૃત્યુંજયાયેત્થમમૃતપ્લાવનં સદા શિવશક્ત્યમૃતસ્પર્શે લબ્ધં યેન કુતો મૃતિઃ

આ રીતે હંમેશા અમૃતથી સ્નાન કરીને, મૃત્યુને જીતનાર બની શકાય છે; શિવ અને શક્તિના અમૃતનો સ્પર્શ મળ્યા પછી, મૃત્યુ કેવી રીતે થાય?

યો વેદ દહનં ગુહ્યં પ્લાવનં ચ યથોદિતમ્ અગ્નીષોમપદં હિત્વા ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે

જે વ્યક્તિ ગુપ્ત દહન અને સ્નાનને સમજીને, અગ્નિ અને સોમની સ્થિતિ છોડે છે, તે ફરી જન્મે નહીં.

શિવાગ્નિના તનું દગ્ધ્વા શક્તિસૌમ્યા મૃતેન યઃ પ્લાવયેદ્યોગમાર્ગેણ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે શિવના અગ્નિથી શરીર બળી જાય અને શક્તિના અમૃતથી યોગમાર્ગે સ્નાન કરે, તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

હૃદિ કૃત્વેમમર્થં વૈ દેવેન સમુદાહૃતમ્ અગ્નીષોમાત્મકં વિશ્વં જગદિત્યનુરૂપતઃ

દેવ દ્વારા કહેવાયેલો આ અર્થ હૃદયમાં રાખીને, જાણવું કે આખું જગત અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું છે.

નિવેદયામિ જગતો વાગર્થાત્મ્યં કૃતં યથા ષડધ્વવેદનં સમ્યક્ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

હું સમજાવું છું કે કેવી રીતે જગતમાં વાણી અને અર્થનું સ્વરૂપ સ્થાપિત થયું છે, અને છ માર્ગોની જાણ, સંક્ષિપ્તમાં, વિગતવાર નહીં.

નાસ્તિ કશ્ચિદશબ્દાર્થો નાપિ શબ્દો નિરર્થકઃ તતો હિ સમયે શબ્દસ્સર્વસ્સર્વાર્થબોધકઃ

કોઈ પણ વસ્તુ અવાજ વિના નથી, અને કોઈ અવાજ અર્થ વિના નથી; તેથી, યોગ્ય સમયે દરેક અવાજ સર્વ અર્થની જાણ કરાવે છે.

પ્રકૃતેઃ પરિણામો ઽયં દ્વિધા શબ્દાર્થભાવના તામાહુઃ પ્રાકૃતીં મૂર્તિં શિવયોઃ પરમાત્મનોઃ

પ્રકૃતિનો આ પરિવર્તન બે પ્રકારનો છે: અવાજ અને અર્થની પ્રકટતા. આ શિવ અને શક્તિના મૂળ સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાય છે.

શબ્દાત્મિકા વિભૂતિર્યા સા ત્રિધા કથ્યતે બુધૈઃ સ્થૂલા સૂક્ષ્મા પરા ચેતિ સ્થૂલા યા શ્રુતિગોચરા

અવાજ સ્વરૂપ જે શક્તિ છે, તે વિદ્વાનો ત્રણ પ્રકારની કહે છે: સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને પરા. સ્થૂળ એ છે, જે સાંભળીને અનુભવાય છે.

સૂક્ષ્મા ચિન્તામયી પ્રોક્તા ચિંતયા રહિતા પરા યા શક્તિઃ સા પરા શક્તિશ્શિવતત્ત્વસમાશ્રયા

સૂક્ષ્મ એ વિચારોમાં રહેલી છે; પરા એ વિચારો વિના છે. એ શક્તિ પરા શક્તિ છે, જે શિવતત્વમાં નિવાસ કરે છે.

જ્ઞાનશક્તિસમાયોગાદિચ્છોપોદ્બલિકા તથા સર્વશક્તિસમષ્ટ્યાત્મા શક્તિતત્ત્વસમાખ્યયા

જ્ઞાનશક્તિ સાથેના સંયોજનથી, ઈચ્છા દ્વારા પણ એ શક્તિ મજબૂત બને છે; સર્વ શક્તિઓના સમૂહરૂપે, એ શક્તિતત્વ તરીકે ઓળખાય છે.

સમસ્તકાર્યજાતસ્ય મૂલપ્રકૃતિતાં ગતા સૈવ કુણ્ડલિની માયા શુદ્ધાધ્વપરમા સતી

સર્વ કાર્યના મૂળ સ્વરૂપ બની, એ કુંડલિની, માયા અને શુદ્ધ માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.

સા વિભાગસ્વરૂપૈવ ષડધ્વાત્મા વિજૃંભતે તત્ર શબ્દાસ્ત્રયો ઽધ્વાનસ્ત્રયશ્ચાર્થાઃ સમીરિતાઃ

એ વિભાજન સ્વરૂપે, છ માર્ગોમાં વિસ્તરે છે; તેમાં ત્રણ અવાજના અને ત્રણ અર્થના માર્ગો છે, જેમ જણાવવામાં આવ્યું છે.

સર્વેષામપિ વૈ પુંસાં નૈજશુદ્ધ્યનુરૂપતઃ લયભોગાધિકારાસ્સ્યુસ્સર્વતત્ત્વવિભાગતઃ

સર્વ લોકો માટે, પોતાની શુદ્ધતા પ્રમાણે, સર્વ તત્વોની વિભાજનથી લય કે ભોગનો અધિકાર મળે છે.

કલાભિસ્તાનિ તત્ત્વાનિ વ્યાપ્તાન્યેવ યથાતથમ્ પરસ્યાઃ પ્રકૃતેરાદૌ પઞ્ચધા પરિણામતઃ

કલા દ્વારા તે તત્ત્વો, પરમ પ્રકૃતિની શરૂઆતમાં, પાંચ પ્રકારની પરિવર્તનથી, જેમ છે તેમ, વ્યાપી જાય છે.

કલાશ્ચ તા નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ પર્યાપ્તા ઇતિ નિશ્ચયઃ મંત્રાધ્વા ચ પદાધ્વા ચ વર્ણાધ્વા ચેતિ શબ્દતઃ

કલા, નિવૃત્તિથી શરૂ થઈને, પૂરતી માનવામાં આવે છે; મંત્ર, પદ અને વર્ણના માર્ગો તેમના નામ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

ભુવનાધ્વા ચ તત્ત્વાધ્વા કલાધ્વા ચાર્થતઃ ક્રમાત્ અત્રાન્યોન્યં ચ સર્વેષાં વ્યાપ્યવ્યાપકતોચ્યતે

ભુવન, તત્ત્વ અને કલા માર્ગો અર્થ પ્રમાણે ક્રમથી સ્થાપિત થાય છે; અહીં બધાની પરસ્પર વ્યાપ્તિ અને અવ્યાપ્તિ સમજાવવામાં આવે છે.

મંત્રાઃ સર્વૈઃ પદૈર્વ્યાપ્તા વાક્યભાવાત્પદાનિ ચ વર્ણૈર્વર્ણસમૂહં હિ પદમાહુર્વિપશ્ચિતઃ

મંત્રો બધા પદો દ્વારા વ્યાપી છે, કારણ કે વાક્ય પદોથી બને છે; અને પદો વર્ણોથી, કારણ કે જ્ઞાની લોકો કહે છે કે વર્ણોનો સમૂહ પદ કહેવાય છે.

વર્ણાસ્તુ ભુવનૈર્વ્યાપ્તાસ્તેષાં તેષૂપલંભનાત્ ભુવનાન્યપિ તત્ત્વૌઘૈરુત્પત્ત્યાંતર્બહિષ્ક્રમાત્

વર્ણો ભુવનોથી વ્યાપી છે, કારણ કે તે તેમાં જોવા મળે છે; અને ભુવનો તત્ત્વોના સમૂહથી, તેમના ઉત્પન્ન અને બહાર ફેલાવાથી.

વ્યાપ્તાનિ કારણૈસ્તત્ત્વૈરારબ્ધત્વાદનેકશઃ અંતરાદુત્થિતાનીહ ભુવનાનિ તુ કાનિચિત્

તત્ત્વો, કારણરૂપે, અનેક રીતે વ્યાપી છે, કારણ કે તેમાંથી સ્થાપિત થાય છે; અને અહીં કેટલાંક ભુવનો અંદરથી ઉત્પન્ન થાય છે.