શિવપુરાણમ્

બિભ્રદ્વેત્રલતાં હૈમીં રત્નચિત્રં ચ કંચુકમ્ છુરિકામુરગપ્રખ્યાં ગણેશો રક્ષવેષધૃક્

ગણેશ રક્ષકના વેશમાં, હાથમાં સોનાની લાકડી, રત્નોથી શોભતા કંચુક અને સાપ જેવો છરી લઈને ઊભા હતા.

યસ્માત્સોમો મહાદેવો નન્દી ચાનેન નન્દિતઃ સોમનન્દીતિ વિખ્યાતસ્તસ્માદેષ સમાખ્યયા

કારણ કે સોમ મહાદેવ અને નંદિ બંને એની કારણે આનંદિત થયા, તેથી એનું નામ સોમનંદિ પડ્યું.

ઇત્થં દેવ્યાઃ પ્રિયં કૃત્વા દેવશ્ચર્ધેન્દુભૂષણઃ ભૂષયામાસ તન્દિવ્યૈર્ભૂષણૈ રત્નભૂષિતૈઃ

આ રીતે દેવીને પ્રસન્ન કરીને, ચંદ્રકેટલાવાળા દેવે તેને રત્નોથી શોભેલા દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાવ્યો.

તતસ્સ ગૌરીં ગિરિશો ગિરીન્દ્રજાં સગૌરવાં સર્વમનોહરાં હરઃ પર્યંકમારોપ્ય વરાંગભૂષણૈર્વિભૂષયામાસ શશાંકભૂષણઃ

પછી હર એ, ચંદ્રકેટલાવાળા, ગૌરીને, પર્વતપુત્રીને, જે સૌને મોહે છે, ખૂબ આદરથી પલંગ પર બેસાડી, શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી શોભાવી.

દેવીં સમાદધાનેન દેવેનેદં કિમીરિતમ્ અગ્નિષોમાત્મકં વિશ્વં વાગર્થાત્મકમિત્યપિ

જ્યારે દેવીને દેવ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે કહેવામાં આવ્યું: 'આ જગત અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું છે, અને વાણી તથા અર્થનું પણ છે.'

આજ્ઞૈકસારમૈશ્વર્યમાજ્ઞા ત્વમિતિ ચોદિતમ્ તદિદં શ્રોતુમિચ્છામો યથાવદનુપૂર્વશઃ

'આજ્ઞા જ એકમાત્ર શાસન છે; તું એ આજ્ઞા છે,' એવું કહેવામાં આવ્યું. અમે આને યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

અગ્નિરિત્યુચ્યતે રૌદ્રી ઘોરા યા તૈજસી તનુઃ સોમઃ શાક્તો ઽમૃતમયઃ શક્તેઃ શાન્તિકરી તનુઃ

અગ્નિને રૌદ્રી, ભયાનક અને તેજસ્વી રૂપ કહેવાય છે; સોમ શક્તિ છે, અમૃતમય છે, અને શક્તિનું શાંતિદાયક સ્વરૂપ છે.

અમૃતં યત્પ્રતિષ્ઠા સા તેજો વિદ્યા કલા સ્વયમ્ ભૂતસૂક્ષ્મેષુ સર્વેષુ ત એવ રસતેજસી

જે અમૃત છે, એ જ આધાર છે; એ જ પ્રકાશ, જ્ઞાન અને કળા છે. સર્વ સૂક્ષ્મ તત્વોમાં એ બંને — રસ અને તેજ — વ્યાપેલા છે.

દ્વિવિધા તેજસો વૃત્તિસૂર્યાત્મા ચાનલાત્મિકા તથૈવ રસવૃત્તિશ્ચ સોમાત્મા ચ જલાત્મિકા

તેજના કાર્ય બે પ્રકારના છે: એક સૂર્યરૂપ, અગ્નિસ્વરૂપ છે; એ જ રીતે, રસનું કાર્ય ચંદ્રરૂપ, જળસ્વરૂપ છે.

વિદ્યુદાદિમયન્તેજો મધુરાદિમયો રસઃ તેજોરસવિભેદૈસ્તુ ધૃતમેતચ્ચરાચરમ્

તેજ વીજળી વગેરેથી બનેલું છે; રસ મીઠાશ વગેરેથી બનેલો છે. તેજ અને રસના આ ભેદથી સમગ્ર જગત ચાલે છે.

અગ્નેરમૃતનિષ્પત્તિરમૃતેનાગ્નિરેધતે અત એવ હિ વિક્રાન્તમગ્નીષોમં જગદ્ધિતમ્

અગ્નિમાંથી અમૃત ઉત્પન્ન થાય છે; અમૃતથી અગ્નિ વધુ શક્તિશાળી બને છે. આ રીતે અગ્નિ-સોમ તત્વ જગતનું કલ્યાણ કરે છે.

હવિષે સસ્યસમ્પત્તિર્વૃષ્ટિઃ સસ્યાભિવૃદ્ધયે વૃષ્ટેરેવ હવિસ્તસ્માદગ્નીષોમધૃતં જગત્

હવનથી પાકની સમૃદ્ધિ થાય છે; વરસાદ પાકની વૃદ્ધિ માટે છે. વરસાદ માટે હવન થાય છે; તેથી જગત અગ્નિ અને સોમથી ટકેલું છે.

અગ્નિરૂર્ધ્વં જ્વલત્યેષ યાવત્સૌમ્યં પરામૃતમ્ યાવદગ્ન્યાસ્પદં સૌમ્યમમૃતં ચ સ્રવત્યધઃ

અગ્નિ ઉપર તરફ ચમકે છે, જ્યાં સુધી ચંદ્રમાનો અમૃત છે; જ્યાં સુધી અગ્નિનું સ્થાન છે, ત્યાં સુધી ચંદ્રમાનો અમૃત નીચે વહે છે.

અત એવ હિ કાલાગ્નિરધસ્તાચ્છક્તિરૂર્ધ્વતઃ યાવદાદહનં ચોર્ધ્વમધશ્ચાપ્લાવનં ભવેત્

આથી, સમયનો અગ્નિ નીચે છે અને શક્તિ ઉપર છે; જ્યાં સુધી ઉપર દહન અને નીચે વહાવટ રહે છે.

આધારશક્ત્યૈવ ધૃતઃ કાલાગ્નિરયમૂર્ધ્વગઃ તથૈવ નિમ્નગઃ સોમશ્શિવશક્તિપદાસ્પદઃ

આ ઉપર જતો સમય અગ્નિ આધાર શક્તિથી ટકેલો છે; એ જ રીતે, નીચે જતો સોમ, શિવ-શક્તિનું સ્થાન છે.

શિવશ્ચોર્ધ્વમધશ્શક્તિરૂર્ધ્વં શક્તિરધઃ શિવઃ તદિત્થં શિવશક્તિભ્યાન્નાવ્યાપ્તમિહ કિઞ્ચન

શિવ ઉપર છે, શક્તિ નીચે છે; શક્તિ ઉપર છે, શિવ નીચે છે. આ રીતે, અહીં શિવ અને શક્તિથી વ્યાપિત ન હોય એવું કશું નથી.

અસકૃચ્ચાગ્નિના દગ્ધં જગદ્યદ્ભસ્મસાત્કૃતમ્ અગ્નેર્વીર્યમિદં ચાહુસ્તદ્વીર્યં ભસ્મ યત્તતઃ

કહેવામાં આવે છે કે અગ્નિની શક્તિ એવી છે કે, જગતને વારંવાર બળી ને ભસ્મમાં ફેરવી દીધું છે; એટલે, અગ્નિની શક્તિ એ ભસ્મમાં જ છે.

યશ્ચેત્થં ભસ્મસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા સ્નાતિ ચ ભસ્મના અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્બદ્ધઃ પાશાત્પ્રમુચ્યતે

જે વ્યક્તિ ભસ્મનું સાચું સ્વરૂપ જાણીને, 'અગ્નિ'થી શરૂ થતા મંત્રો સાથે ભસ્મથી સ્નાન કરે છે, તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નેર્વીર્યં તુ યદ્ભસ્મ સોમેનાપ્લાવિતમ્પુનઃ અયોગયુક્ત્યા પ્રકૃતેરધિકારાય કલ્પતે

અગ્નિની શક્તિરૂપ ભસ્મ, જ્યારે ફરીથી સોમથી સ્નાન થાય છે અને અયોગની રીતથી, ત્યારે તે પ્રકૃતિના અધિકાર માટે યોગ્ય બને છે.

યોગયુક્ત્યા તુ તદ્ભસ્મ પ્લાવ્યમાનં સમન્તતઃ શાક્તેનામૃતવર્ષેણ ચાધિકારાન્નિવર્તયેત્

પણ જ્યારે એ ભસ્મને યોગની રીતથી, શક્તિના અમૃતવર્ષા દ્વારા સર્વત્ર સ્નાન કરાવવામાં આવે છે, ત્યારે એ પ્રકૃતિના અધિકારને દૂર કરે છે.

અતો મૃત્યુંજયાયેત્થમમૃતપ્લાવનં સદા શિવશક્ત્યમૃતસ્પર્શે લબ્ધં યેન કુતો મૃતિઃ

આ રીતે હંમેશા અમૃતથી સ્નાન કરીને, મૃત્યુને જીતનાર બની શકાય છે; શિવ અને શક્તિના અમૃતનો સ્પર્શ મળ્યા પછી, મૃત્યુ કેવી રીતે થાય?

યો વેદ દહનં ગુહ્યં પ્લાવનં ચ યથોદિતમ્ અગ્નીષોમપદં હિત્વા ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે

જે વ્યક્તિ ગુપ્ત દહન અને સ્નાનને સમજીને, અગ્નિ અને સોમની સ્થિતિ છોડે છે, તે ફરી જન્મે નહીં.

શિવાગ્નિના તનું દગ્ધ્વા શક્તિસૌમ્યા મૃતેન યઃ પ્લાવયેદ્યોગમાર્ગેણ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે શિવના અગ્નિથી શરીર બળી જાય અને શક્તિના અમૃતથી યોગમાર્ગે સ્નાન કરે, તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

હૃદિ કૃત્વેમમર્થં વૈ દેવેન સમુદાહૃતમ્ અગ્નીષોમાત્મકં વિશ્વં જગદિત્યનુરૂપતઃ

દેવ દ્વારા કહેવાયેલો આ અર્થ હૃદયમાં રાખીને, જાણવું કે આખું જગત અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું છે.

નિવેદયામિ જગતો વાગર્થાત્મ્યં કૃતં યથા ષડધ્વવેદનં સમ્યક્ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

હું સમજાવું છું કે કેવી રીતે જગતમાં વાણી અને અર્થનું સ્વરૂપ સ્થાપિત થયું છે, અને છ માર્ગોની જાણ, સંક્ષિપ્તમાં, વિગતવાર નહીં.

નાસ્તિ કશ્ચિદશબ્દાર્થો નાપિ શબ્દો નિરર્થકઃ તતો હિ સમયે શબ્દસ્સર્વસ્સર્વાર્થબોધકઃ

કોઈ પણ વસ્તુ અવાજ વિના નથી, અને કોઈ અવાજ અર્થ વિના નથી; તેથી, યોગ્ય સમયે દરેક અવાજ સર્વ અર્થની જાણ કરાવે છે.

પ્રકૃતેઃ પરિણામો ઽયં દ્વિધા શબ્દાર્થભાવના તામાહુઃ પ્રાકૃતીં મૂર્તિં શિવયોઃ પરમાત્મનોઃ

પ્રકૃતિનો આ પરિવર્તન બે પ્રકારનો છે: અવાજ અને અર્થની પ્રકટતા. આ શિવ અને શક્તિના મૂળ સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાય છે.

શબ્દાત્મિકા વિભૂતિર્યા સા ત્રિધા કથ્યતે બુધૈઃ સ્થૂલા સૂક્ષ્મા પરા ચેતિ સ્થૂલા યા શ્રુતિગોચરા

અવાજ સ્વરૂપ જે શક્તિ છે, તે વિદ્વાનો ત્રણ પ્રકારની કહે છે: સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને પરા. સ્થૂળ એ છે, જે સાંભળીને અનુભવાય છે.

સૂક્ષ્મા ચિન્તામયી પ્રોક્તા ચિંતયા રહિતા પરા યા શક્તિઃ સા પરા શક્તિશ્શિવતત્ત્વસમાશ્રયા

સૂક્ષ્મ એ વિચારોમાં રહેલી છે; પરા એ વિચારો વિના છે. એ શક્તિ પરા શક્તિ છે, જે શિવતત્વમાં નિવાસ કરે છે.