શિવપુરાણમ્

લજ્જયા ન કિમપ્યૂચે કૌશિકી વર્ણનાત્પરમ્ તદેવ વર્ણયામ્યદ્ય શૃણુ દેવ્યાશ્ચ વર્ણનમ્

લાજથી, કૌશિકીએ વર્ણન કરતાં વધુ કંઈ કહ્યું નહીં; હવે હું એ વર્ણન કરું છું, દેવીનું વર્ણન સાંભળ.

કિં દેવેન ન સા દૃષ્ટા યા સૃષ્ટા કૌશિકી મયા તાદૃશી કન્યકા લોકે ન ભૂતા ન ભવિષ્યતિ

દેવી દેવતાઓ દ્વારા જોવામાં આવી નથી, જે કૌશિકી રૂપે મેં સર્જી; આવી કન્યા દુનિયામાં ક્યારેય થઈ નથી, અને થશે પણ નહીં.

તસ્યા વીર્યં બલં વિન્ધ્યનિલયં વિજયં તથા શુંભસ્ય ચ નિશુંભસ્ય મારણે ચ રણે તયોઃ

તેની શક્તિ, બલ, વિંધ્યમાં નિવાસ અને વિજય, તેમજ શુંભ અને નિશુંભનો યુદ્ધમાં સંહાર, એ બધું તેના જ છે.

પ્રત્યક્ષફલદાનં ચ લોકાય ભજતે સદા લોકાનાં રક્ષણં શશ્વદ્બ્રહ્મા વિજ્ઞાપયિષ્યતિ

તે હંમેશા જગતને દેખાય તેવી ફળ આપે છે, અને લોકોની સતત રક્ષા માટે બ્રહ્મા સદા તેનું ગૌરવ કરશે.

ઇતિ સંભાષમાણાયા દેવ્યા એવાજ્ઞયા તદા વ્યાઘ્રઃ સખ્યા સમાનીય પુરો ઽવસ્થાપિતસ્તદા

દેવી વાત કરી રહી હતી, ત્યારે તેની આજ્ઞાથી, સાથીએ વાઘને લાવીને સામે મૂક્યો.

તં પ્રેક્ષ્યાહ પુનર્દેવી દેવાનીતમુપાયતમ્ વ્યાઘ્રં પશ્ય ન ચાનેન સદૃશો મદુપાસકઃ

તેને જોઈને દેવી ફરી બોલી: 'દેવોએ વાઘને સાધન રૂપે લાવ્યા છે; જુઓ, મારા ભક્તો પૈકી કોઈ પણ એના જેવો નથી.'

અનેન દુષ્ટસંઘેભ્યો રક્ષિતં મત્તપોવનમ્ અતીવ મમ ભક્તશ્ચ વિશ્રબ્ધશ્ચ સ્વરક્ષણાત્

એ વાઘે મારા પવિત્ર વનને દુષ્ટ ટોળીઓથી બચાવ્યું; એ ખરેખર મારા ભક્ત છે અને પોતાની રક્ષા પર વિશ્વાસ રાખે છે.

સ્વદેશં ચ પરિત્યજ્ય પ્રસાદાર્થં સમાગતઃ યદિ પ્રીતિરભૂન્મત્તઃ પરાં પ્રીતિં કરોષિ મે

તમે તમારું દેશ છોડીને મારા પ્રસાદ માટે અહીં આવ્યા છો; જો તમારે મારા પર સ્નેહ હોય, તો મને સર્વોચ્ચ પ્રેમ બતાવો.

નિત્યમન્તઃપુરદ્વારિ નિયોગાન્નન્દિનઃ સ્વયમ્ રક્ષિભિસ્સહ તચ્ચિહ્નૈર્વર્તતામયમીશ્વર

નંદિનના આદેશથી, એ પોતે રક્ષકો સાથે, જે નિશાન ધરાવે છે, હંમેશાં અંતઃપુરના દ્વારે ઊભો રહે છે, હે ભગવાન.

મધુરં પ્રણયોદર્કં શ્રુત્વા દેવ્યાઃ શુભં વચઃ પ્રીતો ઽસ્મીત્યાહ તં દેવસ્સ ચાદૃશ્યત તત્ક્ષણાત્

દેવીના મીઠા અને પ્રેમભર્યા શુભ વચન સાંભળી, દેવે કહ્યું: 'હું પ્રસન્ન છું' અને એ ક્ષણે જ તે દેવ દર્શન આપ્યા.

બિભ્રદ્વેત્રલતાં હૈમીં રત્નચિત્રં ચ કંચુકમ્ છુરિકામુરગપ્રખ્યાં ગણેશો રક્ષવેષધૃક્

ગણેશ રક્ષકના વેશમાં, હાથમાં સોનાની લાકડી, રત્નોથી શોભતા કંચુક અને સાપ જેવો છરી લઈને ઊભા હતા.

યસ્માત્સોમો મહાદેવો નન્દી ચાનેન નન્દિતઃ સોમનન્દીતિ વિખ્યાતસ્તસ્માદેષ સમાખ્યયા

કારણ કે સોમ મહાદેવ અને નંદિ બંને એની કારણે આનંદિત થયા, તેથી એનું નામ સોમનંદિ પડ્યું.

ઇત્થં દેવ્યાઃ પ્રિયં કૃત્વા દેવશ્ચર્ધેન્દુભૂષણઃ ભૂષયામાસ તન્દિવ્યૈર્ભૂષણૈ રત્નભૂષિતૈઃ

આ રીતે દેવીને પ્રસન્ન કરીને, ચંદ્રકેટલાવાળા દેવે તેને રત્નોથી શોભેલા દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાવ્યો.

તતસ્સ ગૌરીં ગિરિશો ગિરીન્દ્રજાં સગૌરવાં સર્વમનોહરાં હરઃ પર્યંકમારોપ્ય વરાંગભૂષણૈર્વિભૂષયામાસ શશાંકભૂષણઃ

પછી હર એ, ચંદ્રકેટલાવાળા, ગૌરીને, પર્વતપુત્રીને, જે સૌને મોહે છે, ખૂબ આદરથી પલંગ પર બેસાડી, શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી શોભાવી.

દેવીં સમાદધાનેન દેવેનેદં કિમીરિતમ્ અગ્નિષોમાત્મકં વિશ્વં વાગર્થાત્મકમિત્યપિ

જ્યારે દેવીને દેવ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે કહેવામાં આવ્યું: 'આ જગત અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું છે, અને વાણી તથા અર્થનું પણ છે.'

આજ્ઞૈકસારમૈશ્વર્યમાજ્ઞા ત્વમિતિ ચોદિતમ્ તદિદં શ્રોતુમિચ્છામો યથાવદનુપૂર્વશઃ

'આજ્ઞા જ એકમાત્ર શાસન છે; તું એ આજ્ઞા છે,' એવું કહેવામાં આવ્યું. અમે આને યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

અગ્નિરિત્યુચ્યતે રૌદ્રી ઘોરા યા તૈજસી તનુઃ સોમઃ શાક્તો ઽમૃતમયઃ શક્તેઃ શાન્તિકરી તનુઃ

અગ્નિને રૌદ્રી, ભયાનક અને તેજસ્વી રૂપ કહેવાય છે; સોમ શક્તિ છે, અમૃતમય છે, અને શક્તિનું શાંતિદાયક સ્વરૂપ છે.

અમૃતં યત્પ્રતિષ્ઠા સા તેજો વિદ્યા કલા સ્વયમ્ ભૂતસૂક્ષ્મેષુ સર્વેષુ ત એવ રસતેજસી

જે અમૃત છે, એ જ આધાર છે; એ જ પ્રકાશ, જ્ઞાન અને કળા છે. સર્વ સૂક્ષ્મ તત્વોમાં એ બંને — રસ અને તેજ — વ્યાપેલા છે.

દ્વિવિધા તેજસો વૃત્તિસૂર્યાત્મા ચાનલાત્મિકા તથૈવ રસવૃત્તિશ્ચ સોમાત્મા ચ જલાત્મિકા

તેજના કાર્ય બે પ્રકારના છે: એક સૂર્યરૂપ, અગ્નિસ્વરૂપ છે; એ જ રીતે, રસનું કાર્ય ચંદ્રરૂપ, જળસ્વરૂપ છે.

વિદ્યુદાદિમયન્તેજો મધુરાદિમયો રસઃ તેજોરસવિભેદૈસ્તુ ધૃતમેતચ્ચરાચરમ્

તેજ વીજળી વગેરેથી બનેલું છે; રસ મીઠાશ વગેરેથી બનેલો છે. તેજ અને રસના આ ભેદથી સમગ્ર જગત ચાલે છે.

અગ્નેરમૃતનિષ્પત્તિરમૃતેનાગ્નિરેધતે અત એવ હિ વિક્રાન્તમગ્નીષોમં જગદ્ધિતમ્

અગ્નિમાંથી અમૃત ઉત્પન્ન થાય છે; અમૃતથી અગ્નિ વધુ શક્તિશાળી બને છે. આ રીતે અગ્નિ-સોમ તત્વ જગતનું કલ્યાણ કરે છે.

હવિષે સસ્યસમ્પત્તિર્વૃષ્ટિઃ સસ્યાભિવૃદ્ધયે વૃષ્ટેરેવ હવિસ્તસ્માદગ્નીષોમધૃતં જગત્

હવનથી પાકની સમૃદ્ધિ થાય છે; વરસાદ પાકની વૃદ્ધિ માટે છે. વરસાદ માટે હવન થાય છે; તેથી જગત અગ્નિ અને સોમથી ટકેલું છે.

અગ્નિરૂર્ધ્વં જ્વલત્યેષ યાવત્સૌમ્યં પરામૃતમ્ યાવદગ્ન્યાસ્પદં સૌમ્યમમૃતં ચ સ્રવત્યધઃ

અગ્નિ ઉપર તરફ ચમકે છે, જ્યાં સુધી ચંદ્રમાનો અમૃત છે; જ્યાં સુધી અગ્નિનું સ્થાન છે, ત્યાં સુધી ચંદ્રમાનો અમૃત નીચે વહે છે.

અત એવ હિ કાલાગ્નિરધસ્તાચ્છક્તિરૂર્ધ્વતઃ યાવદાદહનં ચોર્ધ્વમધશ્ચાપ્લાવનં ભવેત્

આથી, સમયનો અગ્નિ નીચે છે અને શક્તિ ઉપર છે; જ્યાં સુધી ઉપર દહન અને નીચે વહાવટ રહે છે.

આધારશક્ત્યૈવ ધૃતઃ કાલાગ્નિરયમૂર્ધ્વગઃ તથૈવ નિમ્નગઃ સોમશ્શિવશક્તિપદાસ્પદઃ

આ ઉપર જતો સમય અગ્નિ આધાર શક્તિથી ટકેલો છે; એ જ રીતે, નીચે જતો સોમ, શિવ-શક્તિનું સ્થાન છે.

શિવશ્ચોર્ધ્વમધશ્શક્તિરૂર્ધ્વં શક્તિરધઃ શિવઃ તદિત્થં શિવશક્તિભ્યાન્નાવ્યાપ્તમિહ કિઞ્ચન

શિવ ઉપર છે, શક્તિ નીચે છે; શક્તિ ઉપર છે, શિવ નીચે છે. આ રીતે, અહીં શિવ અને શક્તિથી વ્યાપિત ન હોય એવું કશું નથી.

અસકૃચ્ચાગ્નિના દગ્ધં જગદ્યદ્ભસ્મસાત્કૃતમ્ અગ્નેર્વીર્યમિદં ચાહુસ્તદ્વીર્યં ભસ્મ યત્તતઃ

કહેવામાં આવે છે કે અગ્નિની શક્તિ એવી છે કે, જગતને વારંવાર બળી ને ભસ્મમાં ફેરવી દીધું છે; એટલે, અગ્નિની શક્તિ એ ભસ્મમાં જ છે.

યશ્ચેત્થં ભસ્મસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા સ્નાતિ ચ ભસ્મના અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્બદ્ધઃ પાશાત્પ્રમુચ્યતે

જે વ્યક્તિ ભસ્મનું સાચું સ્વરૂપ જાણીને, 'અગ્નિ'થી શરૂ થતા મંત્રો સાથે ભસ્મથી સ્નાન કરે છે, તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નેર્વીર્યં તુ યદ્ભસ્મ સોમેનાપ્લાવિતમ્પુનઃ અયોગયુક્ત્યા પ્રકૃતેરધિકારાય કલ્પતે

અગ્નિની શક્તિરૂપ ભસ્મ, જ્યારે ફરીથી સોમથી સ્નાન થાય છે અને અયોગની રીતથી, ત્યારે તે પ્રકૃતિના અધિકાર માટે યોગ્ય બને છે.