શિવપુરાણમ્

જગદ્ધિતાય ચરતોઃ સ્વેચ્છાધૃતશરીરયોઃ આવયોર્વિપ્રયોગે હિ સ્યાન્નિરાલમ્બનં જગત્

જગતના કલ્યાણ માટે, આપણે પોતાની ઈચ્છાથી રચાયેલા શરીરમાં પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ; જો આપણે અલગ થઈ જઈએ, તો આ જગત આધાર વિના રહી જાય.

અસ્તિ હેત્વન્તરં ચાત્ર શાસ્ત્રયુક્તિવિનિશ્ચિતમ્ વાગર્થમિવ મે વૈતજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્

અહીં બીજું કારણ પણ છે, જે શાસ્ત્ર અને તર્કથી નિશ્ચિત થયેલું છે; જેમ શબ્દ અને અર્થ એકબીજા વિના રહી શકતા નથી, તેમ આ સ્થાવર અને જંગમ જગત પણ છે.

ત્વં હિ વાગમૃતં સાક્ષાદહમર્થામૃતં પરમ્ દ્વયમપ્યમૃતં કસ્માદ્વિયુક્તમુપપદ્યતે

તું વાણીનું અમૃત છે, અને હું અર્થનું પરમ અમૃત છું; બંને અમર છે, તો આપણાં વચ્ચે વિભાજન કેમ થઈ શકે?

વિદ્યાપ્રત્યાયિકા ત્વં મે વેદ્યો ઽહં પ્રત્યયાત્તવ વિદ્યાવેદ્યાત્મનોરેવ વિશ્લેષઃ કથમાવયોઃ

તું જ્ઞાન આપનારી છે, અને હું તારા જ્ઞાનથી જાણવામાં આવું છું; જ્ઞાન અને જાણવામાં આવનાર આપણાં સ્વરૂપ છે, તો વિભાજન કેમ થાય?

ન કર્મણા સૃજામીદં જગત્પ્રતિસૃજામિ ચ સર્વસ્યાજ્ઞૈકલભ્યત્વાદાજ્ઞાત્વં હિ ગરીયસી

હું કર્મ દ્વારા આ જગત neither સર્જું છું nor પુનઃસર્જું છું; બધું માત્ર આજ્ઞાથી પ્રાપ્ત થાય છે, તેથી આજ્ઞા જ શ્રેષ્ઠ છે.

આજ્ઞૈકસારમૈશ્વર્યં યસ્માત્સ્વાતંત્ર્યલક્ષણમ્ આજ્ઞયા વિપ્રયુક્તસ્ય ચૈશ્વર્યં મમ કીદૃશમ્

કારણ કે શાસન માત્ર આજ્ઞા પર આધારિત છે અને સ્વતંત્રતા તેનું લક્ષણ છે, તો આજ્ઞાથી અલગ રહીને મને કઈ રીતે શાસન મળે?

ન કદાચિદવસ્થાનમાવયોર્વિપ્રયુક્તયોઃ દેવાનાં કાર્યમુદ્દિશ્ય લીલોક્તિં કૃતવાનહમ્

આપણે ક્યારેય અલગ નથી; દેવતાઓના કાર્ય માટે, મેં માત્ર લીલા રૂપે પ્રવૃત્તિ કરી છે.

ત્વયાપ્યવિદિતં નાસ્તિ કથં કુપિતવત્યસિ તતસ્ત્રિલોકરક્ષાર્થે કોપો મય્યપિ તે કૃતઃ

તને કશું અજાણ નથી, તો તું કેમ ગુસ્સે થઈ? પછી, ત્રણ લોકની રક્ષા માટે, તારો ગુસ્સો પણ મારા પર આવ્યો છે.

યદનર્થાય ભૂતાનાં ન તદસ્તિ ખલુ ત્વયિ ઇતિ પ્રિયંવદે સાક્ષાદીશ્વરે પરમેશ્વરે

જે કંઈ જીવોની હાનિકારક છે, તે તારા અંદર કદી નથી, ó પ્રિયમ્વદા, ó પરમેશ્વર સ્વરૂપે પ્રગટ થયેલા.

શૃંગારભાવસારાણાં જન્મભૂમિરકૃત્રિમા સ્વભર્ત્રા લલિતન્તથ્યમુક્તં મત્વા સ્મિતોત્તરમ્

પ્રેમભાવના સ્વરૂપે જે લોકો છે, તેમની જન્મભૂમિ સ્વાભાવિક છે; પોતાના પતિએ મૃદુ અને સાચું કહ્યું, તો તેણે હસીને જવાબ આપ્યો.

લજ્જયા ન કિમપ્યૂચે કૌશિકી વર્ણનાત્પરમ્ તદેવ વર્ણયામ્યદ્ય શૃણુ દેવ્યાશ્ચ વર્ણનમ્

લાજથી, કૌશિકીએ વર્ણન કરતાં વધુ કંઈ કહ્યું નહીં; હવે હું એ વર્ણન કરું છું, દેવીનું વર્ણન સાંભળ.

કિં દેવેન ન સા દૃષ્ટા યા સૃષ્ટા કૌશિકી મયા તાદૃશી કન્યકા લોકે ન ભૂતા ન ભવિષ્યતિ

દેવી દેવતાઓ દ્વારા જોવામાં આવી નથી, જે કૌશિકી રૂપે મેં સર્જી; આવી કન્યા દુનિયામાં ક્યારેય થઈ નથી, અને થશે પણ નહીં.

તસ્યા વીર્યં બલં વિન્ધ્યનિલયં વિજયં તથા શુંભસ્ય ચ નિશુંભસ્ય મારણે ચ રણે તયોઃ

તેની શક્તિ, બલ, વિંધ્યમાં નિવાસ અને વિજય, તેમજ શુંભ અને નિશુંભનો યુદ્ધમાં સંહાર, એ બધું તેના જ છે.

પ્રત્યક્ષફલદાનં ચ લોકાય ભજતે સદા લોકાનાં રક્ષણં શશ્વદ્બ્રહ્મા વિજ્ઞાપયિષ્યતિ

તે હંમેશા જગતને દેખાય તેવી ફળ આપે છે, અને લોકોની સતત રક્ષા માટે બ્રહ્મા સદા તેનું ગૌરવ કરશે.

ઇતિ સંભાષમાણાયા દેવ્યા એવાજ્ઞયા તદા વ્યાઘ્રઃ સખ્યા સમાનીય પુરો ઽવસ્થાપિતસ્તદા

દેવી વાત કરી રહી હતી, ત્યારે તેની આજ્ઞાથી, સાથીએ વાઘને લાવીને સામે મૂક્યો.

તં પ્રેક્ષ્યાહ પુનર્દેવી દેવાનીતમુપાયતમ્ વ્યાઘ્રં પશ્ય ન ચાનેન સદૃશો મદુપાસકઃ

તેને જોઈને દેવી ફરી બોલી: 'દેવોએ વાઘને સાધન રૂપે લાવ્યા છે; જુઓ, મારા ભક્તો પૈકી કોઈ પણ એના જેવો નથી.'

અનેન દુષ્ટસંઘેભ્યો રક્ષિતં મત્તપોવનમ્ અતીવ મમ ભક્તશ્ચ વિશ્રબ્ધશ્ચ સ્વરક્ષણાત્

એ વાઘે મારા પવિત્ર વનને દુષ્ટ ટોળીઓથી બચાવ્યું; એ ખરેખર મારા ભક્ત છે અને પોતાની રક્ષા પર વિશ્વાસ રાખે છે.

સ્વદેશં ચ પરિત્યજ્ય પ્રસાદાર્થં સમાગતઃ યદિ પ્રીતિરભૂન્મત્તઃ પરાં પ્રીતિં કરોષિ મે

તમે તમારું દેશ છોડીને મારા પ્રસાદ માટે અહીં આવ્યા છો; જો તમારે મારા પર સ્નેહ હોય, તો મને સર્વોચ્ચ પ્રેમ બતાવો.

નિત્યમન્તઃપુરદ્વારિ નિયોગાન્નન્દિનઃ સ્વયમ્ રક્ષિભિસ્સહ તચ્ચિહ્નૈર્વર્તતામયમીશ્વર

નંદિનના આદેશથી, એ પોતે રક્ષકો સાથે, જે નિશાન ધરાવે છે, હંમેશાં અંતઃપુરના દ્વારે ઊભો રહે છે, હે ભગવાન.

મધુરં પ્રણયોદર્કં શ્રુત્વા દેવ્યાઃ શુભં વચઃ પ્રીતો ઽસ્મીત્યાહ તં દેવસ્સ ચાદૃશ્યત તત્ક્ષણાત્

દેવીના મીઠા અને પ્રેમભર્યા શુભ વચન સાંભળી, દેવે કહ્યું: 'હું પ્રસન્ન છું' અને એ ક્ષણે જ તે દેવ દર્શન આપ્યા.

બિભ્રદ્વેત્રલતાં હૈમીં રત્નચિત્રં ચ કંચુકમ્ છુરિકામુરગપ્રખ્યાં ગણેશો રક્ષવેષધૃક્

ગણેશ રક્ષકના વેશમાં, હાથમાં સોનાની લાકડી, રત્નોથી શોભતા કંચુક અને સાપ જેવો છરી લઈને ઊભા હતા.

યસ્માત્સોમો મહાદેવો નન્દી ચાનેન નન્દિતઃ સોમનન્દીતિ વિખ્યાતસ્તસ્માદેષ સમાખ્યયા

કારણ કે સોમ મહાદેવ અને નંદિ બંને એની કારણે આનંદિત થયા, તેથી એનું નામ સોમનંદિ પડ્યું.

ઇત્થં દેવ્યાઃ પ્રિયં કૃત્વા દેવશ્ચર્ધેન્દુભૂષણઃ ભૂષયામાસ તન્દિવ્યૈર્ભૂષણૈ રત્નભૂષિતૈઃ

આ રીતે દેવીને પ્રસન્ન કરીને, ચંદ્રકેટલાવાળા દેવે તેને રત્નોથી શોભેલા દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાવ્યો.

તતસ્સ ગૌરીં ગિરિશો ગિરીન્દ્રજાં સગૌરવાં સર્વમનોહરાં હરઃ પર્યંકમારોપ્ય વરાંગભૂષણૈર્વિભૂષયામાસ શશાંકભૂષણઃ

પછી હર એ, ચંદ્રકેટલાવાળા, ગૌરીને, પર્વતપુત્રીને, જે સૌને મોહે છે, ખૂબ આદરથી પલંગ પર બેસાડી, શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી શોભાવી.

દેવીં સમાદધાનેન દેવેનેદં કિમીરિતમ્ અગ્નિષોમાત્મકં વિશ્વં વાગર્થાત્મકમિત્યપિ

જ્યારે દેવીને દેવ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે કહેવામાં આવ્યું: 'આ જગત અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપનું છે, અને વાણી તથા અર્થનું પણ છે.'

આજ્ઞૈકસારમૈશ્વર્યમાજ્ઞા ત્વમિતિ ચોદિતમ્ તદિદં શ્રોતુમિચ્છામો યથાવદનુપૂર્વશઃ

'આજ્ઞા જ એકમાત્ર શાસન છે; તું એ આજ્ઞા છે,' એવું કહેવામાં આવ્યું. અમે આને યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

અગ્નિરિત્યુચ્યતે રૌદ્રી ઘોરા યા તૈજસી તનુઃ સોમઃ શાક્તો ઽમૃતમયઃ શક્તેઃ શાન્તિકરી તનુઃ

અગ્નિને રૌદ્રી, ભયાનક અને તેજસ્વી રૂપ કહેવાય છે; સોમ શક્તિ છે, અમૃતમય છે, અને શક્તિનું શાંતિદાયક સ્વરૂપ છે.

અમૃતં યત્પ્રતિષ્ઠા સા તેજો વિદ્યા કલા સ્વયમ્ ભૂતસૂક્ષ્મેષુ સર્વેષુ ત એવ રસતેજસી

જે અમૃત છે, એ જ આધાર છે; એ જ પ્રકાશ, જ્ઞાન અને કળા છે. સર્વ સૂક્ષ્મ તત્વોમાં એ બંને — રસ અને તેજ — વ્યાપેલા છે.

દ્વિવિધા તેજસો વૃત્તિસૂર્યાત્મા ચાનલાત્મિકા તથૈવ રસવૃત્તિશ્ચ સોમાત્મા ચ જલાત્મિકા

તેજના કાર્ય બે પ્રકારના છે: એક સૂર્યરૂપ, અગ્નિસ્વરૂપ છે; એ જ રીતે, રસનું કાર્ય ચંદ્રરૂપ, જળસ્વરૂપ છે.