શિવપુરાણમ્

તતઃ પ્રાચેતસો દક્ષો જજ્ઞે વૈ ચાક્ષુષે ઽન્તરે પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસામ્

પછી પ્રચેતસનો પુત્ર દક્ષ ચક્ષુષના અંતરે, પ્રાચીનબર્હિષના પૌત્ર અને પ્રચેતસનો પુત્ર બની જન્મ્યો.

ભૃગ્વાદયો ઽપિ જાતા વૈ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય તુ અંતરે બ્રહ્મણો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્

ભૃગુ અને બીજા પણ, મનુ વૈવસ્વતના અંતરે, બ્રહ્માએ વારુણી સ્વરૂપ ધારણ કરીને કરેલા યજ્ઞમાં જન્મ્યા.

તદા દક્ષસ્ય ધર્માર્થં યજ્ઞે તસ્ય દુરાત્મનઃ મહેશઃ કૃતવાન્વિઘ્નં મના વવસ્વતે સતિ

ત્યારે, દક્ષના ધર્માર્થે, તે દુશ્ચરિત્ર વાળા યજ્ઞમાં, મહેશે અવરોધ ઊભો કર્યો, જ્યારે મનુ વૈવસ્વત હાજર હતા.

કથં દક્ષસ્ય ધર્માર્થં પ્રવૃત્તસ્ય દુરાત્મનઃ મહેશઃ કૃતવાન્ વિઘ્નમેતદિચ્છામ વેદિતુમ્

દુષ્ટ દક્ષે ધર્માર્થે શરૂ કરેલા યજ્ઞમાં મહેશે કેવી રીતે અવરોધ કર્યો? અમે એ જાણવાની ઈચ્છા રાખીએ છીએ.

વિશ્વસ્ય જગતો માતુરપિ દેવ્યાસ્તપોબલાત્ પિતૃભાવમુપાગમ્ય મુદિતે હિમવદ્ગિરૌ

વિશ્વની માતા દેવીએ પોતાની તપશ્ચર્યાના બળે, હિમવંત પર્વત પર આનંદિત થઈ, હિમવંતની પુત્રીપદ પ્રાપ્ત કરી.

દેવે ઽપિ તત્કૃતોદ્વાહે હિમવચ્છિખરાલયે સંકીડતિ તયા સાર્ધં કાલે બહુતરે ગતે

દેવોએ હિમવંતની શિખરે તેમનું વિવાહ કરાવ્યું, લાંબા સમય પછી, તે બંને સાથે આનંદપૂર્વક વિહાર કરતા.

વૈવસ્વતે ઽંતરે પ્રાપ્તે દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ સ્વયમ્ અશ્વમેધેન યજ્ઞેન યક્ષ્યમાણો ઽન્વપદ્યત

વૈવસ્વત મનુના સમયગાળામાં, પ્રચેતસપુત્ર દક્ષે પોતે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાનું શરૂ કર્યું.

તતો હિમવતઃ પૃષ્ઠે દક્ષો વૈ યજ્ઞમાહરત્ ગંગાદ્વારે શુભે દેશે ઋષિસિદ્ધનિષેવિતે

પછી દક્ષે હિમવંતના પર્વતકાંઠે, ગંગાદ્વાર પાસે, ઋષિ-સિદ્ધો વસતા પવિત્ર સ્થળે યજ્ઞ કર્યો.

તસ્ય તસ્મિન્મખેદેવાઃ સર્વે શક્ર પુરોગમાઃ ગમનાય સમાગમ્ય બુદ્ધિમાપેદિરે તદા

તે યજ્ઞમાં, ઇન્દ્રને આગેવાન બનાવી, બધા દેવતાઓ એકઠા થયા અને ત્યાં જવાનું નક્કી કર્યું.

આદિત્યા વસવો રુદ્રાસ્સાધ્યાસ્સહ મરુદ્ગણૈઃ ઊષ્મપાઃ સોમપાશ્ચૈવ આજ્યપા ધૂમપાસ્તથા

આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, મરુદગણ, ઊષ્મપ, સોમપ, આજ્યપ અને ધૂમપ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત થયા.

અશ્વિનૌ પિતરશ્ચૈવ તથા ચાન્યે મહર્ષયઃ વિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વે સ્વાગતા યજ્ઞભાગિનઃ

અશ્વિનીકુમાર, પિતૃગણ અને અન્ય મહર્ષિઓ પણ, વિષ્ણુ સાથે, યજ્ઞમાં સન્માનિત ભાગીદાર બની આવ્યા.

દૃષ્ટ્વા દેવકુલં સર્વમીશ્વરેણ વિનાગતમ્ દધીચો મન્યુનાવિષ્ટો દક્ષમેવમભાષત

ઈશ્વર વિના બધા દેવસમૂહને જોઈ, દધીચિ ગુસ્સાથી ભરાઈ દક્ષને આમ બોલ્યા:

અપ્રપૂજ્યે ચૈવ પૂજા પૂજ્યાનાં ચાપ્ય પૂજને નરઃ પાપમવાપ્નોતિ મહદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ

જેને પૂજ્ય નથી તેને પૂજવું કે પૂજ્યને ન પૂજવું—એ માણસને મોટું પાપ લાગે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અસતાં સંમતિર્યત્ર સતામવમતિસ્તથા દંડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ દારુણઃ

જ્યાં દુષ્ટોનું માન્ય થાય અને સજ્જનોનું અપમાન થાય, ત્યાં દેવોનો કઠોર દંડ તરત જ પડે છે.

એવમુક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્દક્ષમભાષત પૂજ્યં તુ પશુભર્તારં કસ્માન્નાર્ચયસે પ્રભુમ્

આમ કહી વિદ્વાન ઋષિએ ફરી દક્ષને પૂછ્યું: 'જે પ્રાણીઓના સ્વામી અને પૂજ્ય છે, એ પ્રભુને તમે કેમ પૂજતા નથી?'

સંતિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દિનઃ એકાદશાવસ્થિતા યે નાન્યં વેદ્મિ મહેશ્વરમ્

મારા ઘણા રુદ્રો છે, તેઓ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને જટાવાળા છે, એ બધા અગિયાર છે અને તૈયાર ઊભા છે; હું મહેશ્વર સિવાય બીજું કોઈ મહાન સ્વામી જાણતો નથી.

કિમેભિરમરૈરન્યૈઃ પૂજિતૈરધ્વરે ફલમ્ રાજા ચેદધ્વરસ્યાસ્ય ન રુદ્રઃ પૂજ્યતે ત્વયા

રાજા, જો તમે આ યજ્ઞમાં રુદ્રની પૂજા ન કરો તો, અન્ય દેવતાઓને પૂજવાથી શું ફાયદો?

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં સ્રષ્ટા યઃ પ્રભુરવ્યયઃ બ્રહ્માદયઃ પિશાચાંતા યસ્ય કૈંકર્યવાદિનઃ

એ અવિનાશી પ્રભુ છે, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરનો સર્જનહાર છે; બ્રહ્માથી લઈને પિશાચ સુધી બધા એના સેવક છે.

પ્રકૃતીનાં પરશ્ચૈવ પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ ચિંત્યતે યોગવિદ્વદ્ભિ ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

એ તત્વોથી પણ પર છે અને પુરુષથી પણ ઊંચો છે; યોગી અને સત્યને જાણનારા ઋષિઓ એનું ધ્યાન કરે છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ હ્યસચ્ચ સદસચ્ચ યત્ અનાદિમધ્યનિધનમપ્રતર્ક્યં સનાતનમ્

એ સર્વોચ્ચ, અક્ષય બ્રહ્મ છે, જે સચ્ચિદાનંદથી પણ પર છે, જેનું આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી, જે કલ્પનાથી પણ પર છે અને સદાકાળ છે.

યઃ સ્રષ્ટા ચૈવ સંહર્તા ભર્તા ચૈવ મહેશ્વરઃ તસ્માદન્યં ન પશ્યામિ શંકરાત્માનમધ્વરે

એ સર્જનહાર, સંહારક અને પાલનહાર મહેશ્વર છે; તેથી, હું આ યજ્ઞમાં શંકર સિવાય બીજું કોઈ આત્મા નથી જુએતો.

એતન્મખેશસ્ય સુવર્ણપાત્રે હવિઃ સમસ્તં વિધિમંત્રપૂતમ્ વિષ્ણોર્નયામ્યપ્રતિમસ્ય ભાગં પ્રભોર્વિભજ્યાવહનીયમદ્ય

આ યજ્ઞના સ્વામીના ભાગરૂપે, વિધિ અને મંત્રથી પવિત્ર થયેલું આખું હવન આજે સોનાની પાતરમાં અનન્ય વિષ્ણુને અર્પણ કરવું જોઈએ.

યસ્માન્નારાધિતો રુદ્રસ્સર્વદેવેશ્વરેશ્વરઃ તસ્માદ્દક્ષ તવાશેષો યજ્ઞો ઽયં ન ભવિષ્યતિ

કારણ કે સર્વ દેવોના સ્વામી રુદ્રની પૂજા થઈ નથી, તેથી દક્ષ, તારો આ આખો યજ્ઞ સફળ થવાનો નથી.

ઇત્યુક્ત્વા વચનં ક્રુદ્ધો દધીચો મુનિસત્તમઃ નિર્ગમ્ય ચ તતો દેશાજ્જગામ સ્વકમાશ્રમમ્

આ રીતે કહ્યા પછી, મહાન ઋષિ દધીચિ ક્રોધિત થઈને એ સ્થળેમાંથી નીકળી પોતાના આશ્રમમાં ગયા.

નિર્ગતે ઽપિ મુનૌ તસ્મિન્દેવા દક્ષં ન તત્યજુઃ અવશ્યમનુભાવિત્વાદનર્થસ્ય તુ ભાવિનઃ

ઋષિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા પછી પણ દેવતાઓએ દક્ષને છોડ્યો નહીં, કારણ કે તેઓને આવનારી અણપછીની દુઃખદ ઘટના ભોગવવી જ હતી.

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ જ્ઞાત્વૈતત્સર્વમીશ્વરાત્ દગ્ધું દક્ષાધ્વરં વિપ્રા દેવી દેવમચોદયત્

એ જ સમયે, ભગવાન પાસેથી બધું જાણીને, દેવીએ બ્રાહ્મણો, દક્ષના યજ્ઞને ભસ્મ કરવા માટે દેવને પ્રેરણા આપી.

દેવ્યા સંચોદિતો દેવો દક્ષાધ્વરજિઘાંસયા સસર્જ સહસા વીરં વીરભદ્રં ગણેશ્વરમ્

દેવીના પ્રેરણાથી, દેવએ દક્ષના યજ્ઞને નષ્ટ કરવા માટે તુરંત જ મહાન વીર, વીરભદ્રને, ગણોના સ્વામી તરીકે ઉત્પન્ન કર્યો.

સહસ્રવદનં દેવં સહસ્રકમલેક્ષણમ્ સહસ્રમુદ્ગરધરં સહસ્રશરપાણિકમ્

એ દેવના હજાર ચહેરા હતા, હજાર કમળ જેવા નેત્રો, હાથમાં હજાર ગદા અને હજાર તૂણીઓમાં તીરો હતા.

શૂલટંકગદાહસ્તં દીપ્તકાર્મુકધારિણમ્ ચક્રવજ્રધરં ઘોરં ચંદ્રાર્ધકૃતશેખરમ્

એના હાથમાં ત્રિશૂલ, પરશુ અને ગદા હતી, તેજસ્વી ધનુષ ધારણ કરતો, ચક્ર અને વજ્ર પકડતો, ભયાનક દેખાવવાળો અને માથા પર અર્ધચંદ્ર ધારણ કરતો હતો.