શિવપુરાણમ્

ઋતવઃ પિતરસ્તસ્માદિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ યુષ્માદૃતુષુ સર્વે હિ જાયંતે સ્થાસ્નુજંગમા

પિતૃઓ એટલે ઋતુઓ—આ વૈદિક શાસ્ત્ર છે; ઋતુઓમાંથી બધા સ્થિર અને ચળવળતા જીવ જન્મે છે.

તસ્માદેતે પિતર આર્તવા ઇતિ ચ શ્રુતમ્ એવં પિત્ઃણામેતેષામૃતુકાલાભિમાનિનામ્

આથી, આ પિતૃઓ ઋતુસંબંધિત કહેવાય છે, જેમ કે સાંભળવામાં આવે છે; આ પિતૃઓ ઋતુકાળ સાથે ઓળખાય છે.

આત્મૈશ્વર્યા મહાત્માનસ્તિષ્ઠંતીહાબ્ભ્રસંગમાત્ આગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

આત્મસંયમ ધરાવનાર મહાન આત્માઓ અહીં નિર્મલ રહીને વસે છે; પિતૃઓ બે પ્રકારના છે—અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ.

અયજ્વાનશ્ચ યજ્વાનઃ ક્રમાત્તે મૃહમેધિનઃ સ્વધાસૂત પિતૃભ્યશ્ચ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે

અયજ્વાન અને યજ્વાન, ક્રમશઃ, મૃતોમાં વસે છે; પિતૃઓમાંથી સ્વધાએ બે પુત્રીઓ જન્માવેલી, જે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મેનાં ચ ધરણીં ચૈવ યાભ્યાં વિશ્વમિદં ધૃતમ્ અગ્નિષ્વાત્તસુતા મેના ધરણી બર્હિષત્સુતા

મેનાં અને ધરણી—જેના દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ ટકેલું છે; મેનાં અગ્નિષ્વાત્તની પુત્રી છે, ધરણી બર્હિષદની પુત્રી છે.

મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં ક્રૌંચમેવ ચ ગૌરીં ગંગાં ચ સુષુવે ભવાંગાશ્લેષપાવનીમ્

હિમવંતની પત્ની મેનાએ મૈનાક, ક્રૌંચ, ગૌરી અને ગંગાને જન્મ આપ્યો હતો. ગંગા તો ભવના અંગના સ્પર્શથી પવિત્ર બની છે.

મેરોસ્તુ ધરણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્ મંદરં સુષુવે પુત્રં ચિત્રિસુન્દરકન્ધરમ્

મેરુની પત્ની ધરાએ, જે દિવ્ય ઔષધિઓથી યુક્ત હતી, સુંદર ગળાવાળો મન્દર નામનો પુત્ર જન્માવ્યો.

સ એવ મંદરઃ શ્રીમાન્મેરુપુત્રસ્તપોબલાત્ સાક્ષાચ્છ્રીકંઠનાથસ્ય શિવસ્યાવસથં ગતઃ

એ જ તેજસ્વી મન્દર, મેરુનો પુત્ર, પોતાના તપના બળે શ્રીકંઠ શિવના નિવાસસ્થાન રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયો.

સાસૂતા ધરણી ભૂયસ્ત્રિંશત્કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ વેલાં ચ નિયતિં ચૈવ તૃતીયામપિ ચાયતિમ્

પછી ધરાએ ફરીથી ત્રીસ પ્રસિદ્ધ કન્યાઓને જન્મ આપી, તેમજ વેલા, નિયમ અને ત્રીજી આયતિને પણ જન્માવ્યા.

આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ પત્ન્યૌ દ્વે ભૃગુપુત્રયોઃ સ્વાયંભુવે ઽંતરે પૂર્વં કથિતસ્તે તદન્વયઃ

આયતિ અને નિયમ, ભૃગુના પુત્રોની બે પત્નીઓ બની. તેમના વંશનો વર્ણન સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પહેલેથી જ કરવામાં આવ્યો છે.

સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિંદિતામ્ સવર્ણાં નામ સામુદ્રીં પત્નીં પ્રાચીનબર્હિષઃ

વેલાએ સાગરથી એક નિર્દોષ અને સુંદર કન્યા જન્માવી, જેનું નામ સવર્ણા હતું. એ સવર્ણા પ્રાચીનબર્હિની પત્ની બની.

સામુદ્રી સુષુવે પુત્રાન્દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ સર્વે પ્રાચેતસા નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ

સામુદ્રીએ પ્રાચીનબર્હિ માટે દસ પુત્રોને જન્મ આપ્યા, જે બધા પ્રાચેતસ તરીકે જાણીતા છે અને ધનુર્વેદમાં નિપુણ હતા.

યેષાં સ્વાયંભુવે દક્ષઃ પુત્રત્વમગમત્પુરા ત્રિયમ્બકસ્ય શાપેન ચાક્ષુષસ્યાંતરે મનોઃ

એમાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દક્ષ, ત્ર્યંબકના શાપના કારણે, ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં પુત્ર તરીકે જન્મ્યો હતો.

ઇત્યેતે બ્રહ્મપુત્રાણાં ધર્માદીનામ્મહાત્મનામ્ નાતિસંક્ષેપતો વિપ્રા નાતિ વિસ્તરતઃ ક્રમાત્

હે મુનિઓ, મેં બ્રહ્માના પુત્રો જેમ કે ધર્મ વગેરે મહાત્માઓના વંશને ક્રમશઃ, ન તો બહુ ટૂંકમાં અને ન તો બહુ વિસ્તૃત રીતે વર્ણન કર્યું છે.

વર્ણિતા વૈ મયા વંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ ક્રિયાવંતઃ પ્રજાવંતો મહર્ધિભિરલંકૃતાઃ

મારે દૈવી વંશોનું વર્ણન કર્યું છે, જે દેવતાઓથી યુક્ત, કર્મકાંડમાં નિપુણ, સંતાનથી સમૃદ્ધ અને મહાન તેજથી શોભાયમાન છે.

પ્રજાનાં સંનિવેશો ઽયં પ્રજાપતિસમુદ્ભવઃ ન હિ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું વર્ષકોટિશતૈરપિ

આ પ્રજાઓની રચના, જે પ્રજાપતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે, તે લાખો કરોડો વર્ષમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે ગણાવી શકાય તેવી નથી.

રાજ્ઞામપિ ચ યો વંશો દ્વિધા સો ઽપિ પ્રવર્તતે સૂર્યવંશસ્સોમવંશ ઇતિ પુણ્યતમઃ ક્ષિતૌ

પૃથ્વી પર રાજાઓના વંશ પણ બે ભાગે વહે છે—સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશ, જે મનુષ્યોમાં સૌથી પવિત્ર ગણાય છે.

ઇક્ષ્વાકુરમ્બરીષશ્ચ યયાતિર્નાહુષાદયઃ પુણ્યશ્લોકાઃ શ્રુતા યે ઽત્ર તે પિ તદ્વંશસંભવાઃ

ઇક્ષ્વાકુ, અંબરીષ, યયાતિ, નાહુષ અને અન્ય જે પુણ્યશ્લોક રાજાઓ અહીં પ્રસિદ્ધ છે, એ બધા એ જ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

અન્યે ચ રાજઋષયો નાનાવીર્યસમન્વિતા કિં તૈઃ ફલમનુત્ક્રાંતૈરુક્તપૂર્વૈઃ પુરાતનૈઃ

અન્ય અનેક રાજર્ષિ પણ હતા, જે વિવિધ ગુણોથી યુક્ત હતા; પણ જે પુરાતન રાજાઓના ફળો હવે નથી, તેમનું વર્ણન કરીને શું લાભ?

કિં ચેશ્વરકથા વૃત્તા યત્ર તત્રાન્યકીર્તનમ્ ન સદ્ભિઃ સંમતં મત્વા નોત્સહે બહુભાષિતુમ્

અને, જ્યાં ભગવાનની કથાઓ વર્ણવાઈ રહી હોય, ત્યાં અન્યનું વર્ણન કરવું સજ્જનોને યોગ્ય લાગતું નથી; તેથી હું વધુ બોલવા ઇચ્છતો નથી.

પ્રસંગાદીશ્વરસ્યૈવ પ્રભાવદ્યોતનાદપિ સર્ગાદયો ઽપિ કથિતા ઇત્યત્ર તત્પ્રવિસ્તરૈઃ

માત્ર પ્રસંગવશ, ભગવાનની મહિમા દર્શાવવા માટે, અહીં સર્જન વગેરેની કથાઓ પણ તેમનાં વિસ્તરણ સાથે કહેવામાં આવી છે.

દેવી દક્ષસ્ય તનયા ત્યક્ત્વા દાક્ષાયણી તનુમ્ કથં હિમવતઃ પુત્રી મેનાયામભવત્પુરા

દક્ષની પુત્રી દેવી, દાક્ષાયણી રૂપ ત્યજીને, પ્રાચીન સમયમાં હિમવંત અને મેનાની પુત્રી કેવી રીતે બની?

કથં ચ નિન્દિતો રુદ્રો દક્ષેણ ચ મહાત્મના નિમિત્તમપિ કિં તત્ર યેન સ્યાન્નિંદિતો ભવઃ

અને મહાન આત્માવાળા દક્ષે રુદ્રની નિંદા કેવી રીતે કરી? ત્યાં એવું કયું કારણ બન્યું કે ભવની નિંદા થઈ?

ઉત્પન્નશ્ચ કથં દક્ષો અભિશાપાદ્ભવસ્ય તુ ચાક્ષુષસ્યાંતરે પૂર્વં મનોઃ પ્રબ્રૂહિ મારુત

મારુત, મને કહો કે ભવના શાપથી દક્ષ કઈ રીતે જન્મ્યો હતો, ચાક્ષુષ મનુ અને પહેલા મનુ વચ્ચેના સમયગાળામાં?

શૃણ્વંતુ કથયિષ્યામિ દક્ષસ્ય લઘુચેતસઃ વૃત્તં પાપાત્પ્રમાદાચ્ચ વિશ્વામરવિદૂષણમ્

સાંભળો, હું દક્ષના કથાનુ વર્ણન કરું છું, જેના મન નબળા હતા; તેના પાપ અને અવગણનાથી દેવો અને ઋષિઓની બદનામી થઈ.

પુરા સુરાસુરાઃ સર્વે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ કદાચિદ્દ્રષ્ટુમીશાનં હિમવચ્છિખરં યયુઃ

એક વખત બધા દેવો, દાનવો, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓ હિમાલયની શિખર પર ઈશાનના દર્શન માટે ગયા.

તદા દેવશ્ચ દેવી ચ દિવ્યાસનગતાવુભૌ દર્શનં દદતુસ્તેષાં દેવાદીનાં દ્વિજોત્તમાઃ

તે સમયે દેવ અને દેવી, દિવ્ય આસન પર બેઠા હતા અને દેવો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો માટે દર્શન આપ્યા.

તદાનીમેવ દક્ષો ઽપિ ગતસ્તત્ર સહામરૈઃ જામાતરં હરં દ્રષ્ટું દ્રષ્ટું ચાત્મસુતાં સતીમ્

પછી દક્ષ પણ અમર દેવો સાથે ત્યાં આવ્યો, પોતાના જમાઈ હર અને પુત્રી સતીના દર્શન માટે.

તદાત્મગૌરવાદ્દેવો દેવ્યા દક્ષે સમાગતે દેવાદિભ્યો વિશેષેણ ન કદાચિદભૂત્સ્મૃતિઃ

પણ દેવે, પોતાની મહિમા માટે, દક્ષ અને દેવી સાથે આવ્યા હોવા છતાં, દેવો અને અન્ય લોકોની ખાસ યાદ રાખી નહોતી.