શિવપુરાણમ્

ગોત્રાણિ નામભિસ્તેષાં વાસિષ્ઠાનાં મહાત્મનામ્ સ્વાયંભુવે ઽંતરે ઽતીતાન્યર્બુદાનિ શતાનિ ચ

વસિષ્ઠના મહાન આત્માવાળા વંશોની નામથી, સ્વાયંભુવ યુગમાં, કરોડો અને સૈંકડો વંશો પસાર થઈ ગયા છે.

ઇત્યેષ ઋષિસર્ગસ્તુ સાનુબંધઃ પ્રકીર્તિતઃ સમાસાદ્વિસ્તરાદ્વક્તુમશક્યો ઽયમિતિ દ્વિજાઃ

આ રીતે ઋષિ અને તેમના વંશજોની ઉત્પત્તિ સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવાઈ છે; વિગતે કહેવું અશક્ય છે, હે દ્વિજગણો.

યો ઽસૌ રુદ્રાત્મકો બહ્નિબ્રહ્મણો માનસસ્સુતઃ સ્વાહા તસ્ય પ્રિયા લેભે પુત્રાંસ્ત્રીનમિતૌજસઃ

જે રુદ્રાત્મા છે, અગ્નિ-બ્રહ્માના માનસપુત્ર છે, તેની પ્રિય સ્વાહાએ તેને ત્રણ શક્તિશાળી પુત્રો આપ્યા.

પાવકઃ પવમાનશ્ચ શુચિરિત્યેષ તે ત્રયઃ નિર્મંથ્યઃ પવમાનસ્સ્યાદ્વૈદ્યુતઃ પાવકસ્સ્મૃતઃ

પાવક, પવમાન અને શુચિ—આ ત્રણ છે; પવમાનને ઉલેઘન કરેલો કહેવાય છે, પાવક વીજળી તરીકે ઓળખાય છે.

સૂર્યે તપતિ યશ્ચાસૌ શુચિઃ સૌર ઉદાહૃતઃ હવ્યવાહઃ કવ્યવાહઃ સહરક્ષા ઇતિ ત્રયઃ

શુચિ, જે સૂર્યમાં તેજ આપે છે, સૌર તરીકે ઓળખાય છે; હવ્યવાહ, કવ્યવાહ અને સહરક્ષ—આ ત્રણ છે.

ત્રયાણાં ક્રમશઃ પુત્રા દેવપિતૃસુરાશ્ચ તે એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ ચત્વારિંશન્નવૈવ તે

આ ત્રણના પુત્રો ક્રમશઃ દેવો, પિતૃઓ અને સુરાઓ છે; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો મળીને ઓગણપચાસ થાય છે.

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રકર્મસુ ત્રિષુ સંસ્થિતાઃ સર્વે તપસ્વિનો જ્ઞેયાઃ સર્વે વ્રતભૃતસ્તથા

કામ, નિમિત્ત અને સતત—આ ત્રણ પ્રકારના કાર્યોમાં સ્થિત બધા તપસ્વી છે, અને બધા વ્રત ધારણ કરનાર છે.

સર્વે રુદ્રાત્મકશ્ચૈવ સર્વે રુદ્રપરાયણાઃ તસ્માદગ્નિમુખે યત્તદ્ધુતં સ્યાદેવ કેનચિત્

બધા રુદ્રાત્મા છે અને બધા રુદ્રને સમર્પિત છે; તેથી, અગ્નિમાં જે કોઈ પણ અર્પણ કરે છે,

તત્સર્વં રુદ્રમુદ્દિશ્ય દત્તં સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ ઇત્યેવં નિશ્ચયોગ્નીનામનુક્રાંતો યથાતથમ્

તે બધું રુદ્રને ધ્યાનમાં રાખીને અર્પણ કરાય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી; આ રીતે અગ્નિની વંશાવળ વર્ણવાઈ છે.

નાતિવિસ્તરતો વિપ્રાઃ પિત્ઃન્વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ યસ્માત્ષડૃતવસ્તેષાં સ્થાનં સ્થાનાભિમાનિનામ્

હે વિદ્વાનોએ, પિતૃઓ વિશે વધુ વિગતે હું કહું નહીં, કારણ કે તેઓ ઋતુઓમાં સ્થાન ધરાવે છે, ઋતુઓ સાથે ઓળખાય છે.

ઋતવઃ પિતરસ્તસ્માદિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ યુષ્માદૃતુષુ સર્વે હિ જાયંતે સ્થાસ્નુજંગમા

પિતૃઓ એટલે ઋતુઓ—આ વૈદિક શાસ્ત્ર છે; ઋતુઓમાંથી બધા સ્થિર અને ચળવળતા જીવ જન્મે છે.

તસ્માદેતે પિતર આર્તવા ઇતિ ચ શ્રુતમ્ એવં પિત્ઃણામેતેષામૃતુકાલાભિમાનિનામ્

આથી, આ પિતૃઓ ઋતુસંબંધિત કહેવાય છે, જેમ કે સાંભળવામાં આવે છે; આ પિતૃઓ ઋતુકાળ સાથે ઓળખાય છે.

આત્મૈશ્વર્યા મહાત્માનસ્તિષ્ઠંતીહાબ્ભ્રસંગમાત્ આગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

આત્મસંયમ ધરાવનાર મહાન આત્માઓ અહીં નિર્મલ રહીને વસે છે; પિતૃઓ બે પ્રકારના છે—અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ.

અયજ્વાનશ્ચ યજ્વાનઃ ક્રમાત્તે મૃહમેધિનઃ સ્વધાસૂત પિતૃભ્યશ્ચ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે

અયજ્વાન અને યજ્વાન, ક્રમશઃ, મૃતોમાં વસે છે; પિતૃઓમાંથી સ્વધાએ બે પુત્રીઓ જન્માવેલી, જે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મેનાં ચ ધરણીં ચૈવ યાભ્યાં વિશ્વમિદં ધૃતમ્ અગ્નિષ્વાત્તસુતા મેના ધરણી બર્હિષત્સુતા

મેનાં અને ધરણી—જેના દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ ટકેલું છે; મેનાં અગ્નિષ્વાત્તની પુત્રી છે, ધરણી બર્હિષદની પુત્રી છે.

મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં ક્રૌંચમેવ ચ ગૌરીં ગંગાં ચ સુષુવે ભવાંગાશ્લેષપાવનીમ્

હિમવંતની પત્ની મેનાએ મૈનાક, ક્રૌંચ, ગૌરી અને ગંગાને જન્મ આપ્યો હતો. ગંગા તો ભવના અંગના સ્પર્શથી પવિત્ર બની છે.

મેરોસ્તુ ધરણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્ મંદરં સુષુવે પુત્રં ચિત્રિસુન્દરકન્ધરમ્

મેરુની પત્ની ધરાએ, જે દિવ્ય ઔષધિઓથી યુક્ત હતી, સુંદર ગળાવાળો મન્દર નામનો પુત્ર જન્માવ્યો.

સ એવ મંદરઃ શ્રીમાન્મેરુપુત્રસ્તપોબલાત્ સાક્ષાચ્છ્રીકંઠનાથસ્ય શિવસ્યાવસથં ગતઃ

એ જ તેજસ્વી મન્દર, મેરુનો પુત્ર, પોતાના તપના બળે શ્રીકંઠ શિવના નિવાસસ્થાન રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયો.

સાસૂતા ધરણી ભૂયસ્ત્રિંશત્કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ વેલાં ચ નિયતિં ચૈવ તૃતીયામપિ ચાયતિમ્

પછી ધરાએ ફરીથી ત્રીસ પ્રસિદ્ધ કન્યાઓને જન્મ આપી, તેમજ વેલા, નિયમ અને ત્રીજી આયતિને પણ જન્માવ્યા.

આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ પત્ન્યૌ દ્વે ભૃગુપુત્રયોઃ સ્વાયંભુવે ઽંતરે પૂર્વં કથિતસ્તે તદન્વયઃ

આયતિ અને નિયમ, ભૃગુના પુત્રોની બે પત્નીઓ બની. તેમના વંશનો વર્ણન સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પહેલેથી જ કરવામાં આવ્યો છે.

સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિંદિતામ્ સવર્ણાં નામ સામુદ્રીં પત્નીં પ્રાચીનબર્હિષઃ

વેલાએ સાગરથી એક નિર્દોષ અને સુંદર કન્યા જન્માવી, જેનું નામ સવર્ણા હતું. એ સવર્ણા પ્રાચીનબર્હિની પત્ની બની.

સામુદ્રી સુષુવે પુત્રાન્દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ સર્વે પ્રાચેતસા નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ

સામુદ્રીએ પ્રાચીનબર્હિ માટે દસ પુત્રોને જન્મ આપ્યા, જે બધા પ્રાચેતસ તરીકે જાણીતા છે અને ધનુર્વેદમાં નિપુણ હતા.

યેષાં સ્વાયંભુવે દક્ષઃ પુત્રત્વમગમત્પુરા ત્રિયમ્બકસ્ય શાપેન ચાક્ષુષસ્યાંતરે મનોઃ

એમાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દક્ષ, ત્ર્યંબકના શાપના કારણે, ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં પુત્ર તરીકે જન્મ્યો હતો.

ઇત્યેતે બ્રહ્મપુત્રાણાં ધર્માદીનામ્મહાત્મનામ્ નાતિસંક્ષેપતો વિપ્રા નાતિ વિસ્તરતઃ ક્રમાત્

હે મુનિઓ, મેં બ્રહ્માના પુત્રો જેમ કે ધર્મ વગેરે મહાત્માઓના વંશને ક્રમશઃ, ન તો બહુ ટૂંકમાં અને ન તો બહુ વિસ્તૃત રીતે વર્ણન કર્યું છે.

વર્ણિતા વૈ મયા વંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ ક્રિયાવંતઃ પ્રજાવંતો મહર્ધિભિરલંકૃતાઃ

મારે દૈવી વંશોનું વર્ણન કર્યું છે, જે દેવતાઓથી યુક્ત, કર્મકાંડમાં નિપુણ, સંતાનથી સમૃદ્ધ અને મહાન તેજથી શોભાયમાન છે.

પ્રજાનાં સંનિવેશો ઽયં પ્રજાપતિસમુદ્ભવઃ ન હિ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું વર્ષકોટિશતૈરપિ

આ પ્રજાઓની રચના, જે પ્રજાપતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે, તે લાખો કરોડો વર્ષમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે ગણાવી શકાય તેવી નથી.

રાજ્ઞામપિ ચ યો વંશો દ્વિધા સો ઽપિ પ્રવર્તતે સૂર્યવંશસ્સોમવંશ ઇતિ પુણ્યતમઃ ક્ષિતૌ

પૃથ્વી પર રાજાઓના વંશ પણ બે ભાગે વહે છે—સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશ, જે મનુષ્યોમાં સૌથી પવિત્ર ગણાય છે.

ઇક્ષ્વાકુરમ્બરીષશ્ચ યયાતિર્નાહુષાદયઃ પુણ્યશ્લોકાઃ શ્રુતા યે ઽત્ર તે પિ તદ્વંશસંભવાઃ

ઇક્ષ્વાકુ, અંબરીષ, યયાતિ, નાહુષ અને અન્ય જે પુણ્યશ્લોક રાજાઓ અહીં પ્રસિદ્ધ છે, એ બધા એ જ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

અન્યે ચ રાજઋષયો નાનાવીર્યસમન્વિતા કિં તૈઃ ફલમનુત્ક્રાંતૈરુક્તપૂર્વૈઃ પુરાતનૈઃ

અન્ય અનેક રાજર્ષિ પણ હતા, જે વિવિધ ગુણોથી યુક્ત હતા; પણ જે પુરાતન રાજાઓના ફળો હવે નથી, તેમનું વર્ણન કરીને શું લાભ?