શિવપુરાણમ્

સ કથં ભગવાન્ રુદ્ર આદિદેવઃ પુરાતનઃ પુત્રત્વમગમચ્છંભુર્બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

તો પછી પ્રાચીન, સર્વપ્રથમ ભગવાન રુદ્ર, શંભુ, અવ્યક્ત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માના પુત્ર કેવી રીતે બન્યા?

પ્રજાપતિશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રસ્યૈતૌ પરસ્પરમ્ સૃષ્ટૌ પરસ્પરસ્યાંગાદિતિ પ્રાગપિ શુશ્રુમ

અમે અગાઉ પણ સાંભળ્યું છે કે પ્રજાપતિ અને વિષ્ણુ, બંને રુદ્રમાંથી પરસ્પર એકબીજાના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

કથં પુનરશેષાણાં ભૂતાનાં હેતુભૂતયોઃ ગુણપ્રધાનભાવેન પ્રાદુર્ભાવઃ પરસ્પરાત્

તો પછી, જે બંને સર્વ જીવોના કારણરૂપ છે, તેઓ ગુણ અને પ્રધાનના સ્વરૂપે પરસ્પર એકબીજામાંથી કેવી રીતે પ્રગટ થયા?

નાપૃષ્ટં ભવતા કિંચિન્નાશ્રુતં ચ કથંચન ભગવચ્છિષ્યભૂતેન ભવતા સકલં સ્મૃતમ્

તમારી પાસે કંઈ પણ એવું નથી જે પૂછાયું ન હોય, કે સાંભળ્યું ન હોય; ભગવાનના સચ્ચા શિષ્ય તરીકે તમે બધું યાદ રાખો છો.

તત્ત્વં વદ યથા બ્રહ્મા મુનીનામવદદ્વિભુઃ વયં શ્રદ્ધાલવસ્તાત શ્રોતુમીશ્વરસદ્યશઃ

જેમ વિભુ બ્રહ્માએ ઋષિઓને સત્ય કહેલું, તેમ અમને પણ કહો; અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઈશ્વરનાં મહિમા સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

સ્થાને પૃષ્ટમિદં વિપ્રા ભવદ્ભિઃ પ્રશ્નકોવિદૈઃ ઇદમેવ પુરા પૃષ્ટો મમ પ્રાહ પિતામહઃ

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, તમે યોગ્ય રીતે આ પ્રશ્ન કર્યો છે; એ જ પ્રશ્ન પ્રાચીન સમયમાં મારા પિતામહને પણ પૂછવામાં આવ્યો હતો.

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથા રુદ્રસમુદ્ભવઃ યથા ચ પુનરુત્પત્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરમ્

હવે હું તમને સમજાવીશ કે રુદ્રની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ, અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ પરસ્પર કેવી રીતે ફરીથી જન્મે છે.

ત્રયસ્તે કારણાત્માનો જતાસ્સાક્ષાન્મહેશ્વરાત્ ચરાચરસ્ય વિશ્વસ્ય સર્ગસ્થિત્યંતહેતવઃ

આ ત્રણેય મહાદેવથી સીધા જન્મેલા છે, અને સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારના કારણરૂપ છે—ચલ અને અચલ સમગ્ર વિશ્વના.

પરમૈશ્વર્યસંયુક્તાઃ પરમેશ્વરભાવિતાઃ તચ્છક્ત્યાધિષ્ઠિતા નિત્યં તત્કાર્યકરણક્ષમાઃ

એ બધા પરમૈશ્વર્યથી યુક્ત, પરમેશ્વરથી પ્રેરિત અને તેની શક્તિથી સદાય સ્થિર છે; તેઓ હંમેશા પોતાના કાર્ય કરવા સક્ષમ છે.

પિત્રા નિયમિતાઃ પૂર્વં ત્રયોપિ ત્રિષુ કર્મસુ બ્રહ્મા સર્ગે હરિસ્ત્રાણે રુદ્રઃ સંહરણે તથા

પૂર્વે પિતાએ આ ત્રણેયને તેમના-તેમના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યા: બ્રહ્માને સર્જન, હરિને પાલન અને રુદ્રને સંહાર માટે.

તથાપ્યન્યોન્યમાત્સર્યાદન્યોન્યાતિશયાશિનઃ તપસા તોષયિત્વા સ્વં પિતરં પરમેશ્વરમ્

છતાં પણ, પરસ્પર ઈર્ષ્યા અને એકબીજાને વટાવાની ઈચ્છાથી, તેમણે તપ કરીને પોતાના પિતા પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યા.

લબ્ધ્વા સર્વાત્મના તસ્ય પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ બ્રહ્મનારાયણૌ પૂર્વં રુદ્રઃ કલ્પાન્તરે ઽસૃજત્

પરમેશ્વરની કૃપાથી સર્વ શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને, રુદ્રે પૂર્વ કળ્પમાં બ્રહ્મા અને નારાયણને ઉત્પન્ન કર્યા.

કલ્પાન્તરે પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રવિષ્ણૂ જગન્મયઃ વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્રુદ્રં બ્રહ્માણમસૃજત્પુનઃ

બીજા કળ્પમાં, બ્રહ્માએ રુદ્ર અને વિષ્ણુ, જે જગતરૂપ છે, તેમને ઉત્પન્ન કર્યા; અને ફરીથી ભગવાન વિષ્ણુએ રુદ્ર અને બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કર્યા.

નારાયણં પુનર્બ્રહ્મા બ્રહ્માણમસૃજત્પુનઃ એવં કલ્પેષુ કલ્પેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

ફરી બ્રહ્માએ નારાયણને ઉત્પન્ન કર્યા, અને ફરી બ્રહ્મા પણ પરમેશ્વર દ્વારા ઉત્પન્ન થયા; આમ દરેક સર્જનના ચક્રમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર જન્મે છે.

પરસ્પરેણ જાયંતે પરસ્પરહિતૈષિણઃ તત્તત્કલ્પાન્તવૃત્તાન્તમધિકૃત્ય મહર્ષિભિઃ

એ લોકો એક બીજામાંથી જન્મે છે અને હંમેશા એક બીજાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે; દરેક કલ્પના અંતે જે ઘટનાઓ બને છે, તેના વિષે મહર્ષિઓએ વર્ણન કર્યું છે.

પ્રભાવઃ કથ્યતે તેષાં પરસ્પરસમુદ્ભવાત્ શૃણુ તેષાં કથાં ચિત્રાં પુણ્યાં પાપપ્રમોચિનીમ્

તેમની શક્તિ એક બીજામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે; હવે તું તેમની આશ્ચર્યજનક અને પુણ્યદાયી કથા સાંભળ, જે પાપમાંથી મુક્તિ આપે છે.

કલ્પે તત્પુરુષે વૃત્તાં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ પુરા નારાયણો નામ કલ્પે વૈ મેઘવાહને

તે કલ્પમાં, તત્પુરુષ સર્જનમાં, પરમેશ્વર બ્રહ્માની વાર્તા છે; તે સમયે નારાયણનું નામ મેઘવાહન કલ્પમાં હતું.

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ મેઘો ભૂત્વાવહદ્ધરામ્ તસ્ય ભાવં સમાલક્ષ્ય વિષ્ણોર્વિશ્વજગદ્ગુરુઃ

દિવ્ય હજાર વર્ષ સુધી, મેઘ બનીને તેણે ધરતીને ધારણ કરી હતી; ત્યારે વિશ્વના ગુરુ એવા વિષ્ણુની સ્થિતિ જોઈને—

સર્વસ્સર્વાત્મભાવેન પ્રદદૌ શક્તિમવ્યયામ્ શક્તિં લબ્ધ્વા તુ સર્વાત્મા શિવાત્સર્વેશ્વરાત્તદા

સર્વેના આત્મા બની, તેણે સર્વેને અવિનાશી શક્તિ આપી; અને એ શક્તિ સર્વેશ્વર શિવ પાસેથી પ્રાપ્ત કરી.

સસર્જ ભગાવન્ વિષ્ણુર્વિશ્વં વિશ્વસૃજા સહ વિષ્ણોસ્તદ્વૈભવં દૃષ્ટ્વા સૃષ્ટસ્તેન પિતામહઃ

પછી ભગવાન વિષ્ણુએ વિશ્વ અને વિશ્વના સર્જક સાથે મળીને સર્વેનું સર્જન કર્યું; અને વિષ્ણુની એ મહિમા જોઈને પિતામહ બ્રહ્મા પણ તેના દ્વારા ઉત્પન્ન થયા.

ઈર્ષ્યયા પરયા ગ્રસ્તઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ગચ્છ વિષ્ણો મયા જ્ઞાતં તવ સર્ગસ્ય કારણમ્ આવયોરધિકશ્ચાસ્તિ સ રુદ્રો નાત્ર સંશયઃ

ઘણી ઈર્ષ્યા થઈને, બ્રહ્માએ હસતાં કહ્યું: 'વિષ્ણુ, હવે હું સમજ્યો છું કે તારા સર્જનનું કારણ શું છે; આપણા બંને કરતાં પણ મહાન એક છે—એ છે રુદ્ર, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

તસ્ય દેવાધિદેવસ્ય પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ સ્રષ્ટા ત્વં ભગવાનાદ્યઃ પાલકઃ પરમાર્થતઃ

તે દેવોના દેવ, પરમેશ્વર કૃપાથી, હે ભગવંત, તું પ્રથમ સર્જક છે અને સાચા અર્થમાં સંરક્ષક છે.

અહં ચ તપસારાધ્ય રુદ્રં ત્રિદશનાયકમ્ ત્વયા સહ જગત્સર્વં સ્રક્ષ્યામ્યત્ર ન સંશયઃ

અને હું, તપ દ્વારા દેવોના સ્વામી રુદ્રની આરાધના કરીશ; અને તારી સાથે મળીને આખું જગત સર્જીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

એવં વિષ્ણુમુપાલભ્ય ભગવાનબ્જસમ્ભવઃ એવં વિજ્ઞાપયામાસ તપસા પ્રાપ્ય શંકરમ્

આ રીતે વિષ્ણુને સંબોધી, કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાને તપ દ્વારા શંકરને પ્રાપ્ત કરીને પોતાની વિનંતી કરી.

ભગવન્ દેવદેવેશ વિશ્વેશ્વર મહેશ્વર તવ વામાંગજો વિષ્ણુર્દક્ષિણાંગભવો હ્યહમ્

હે ભગવાન, દેવોના સ્વામી, વિશ્વના ઈશ્વર, મહેશ્વર, વિષ્ણુ તો તમારા ડાબા ભાગમાંથી જન્મ્યા છે અને હું તમારા જમણા ભાગમાંથી.

મયા સહ જગત્સર્વં તથાપ્યસૃજદચ્યુતઃ સ મત્સરાદુપાલબ્ધસ્ત્વદાશ્રયબલાન્મયા

મારી સાથે મળીને, અચ્યૂતએ આખું જગત સર્જ્યું; પણ હું ઈર્ષ્યા રાખીને, તમારા આશ્રયના બળે તેને ટોક્યો હતો.

મદ્ભાવાન્નાધિકસ્તેતિ ભાવસ્ત્વયિ મહેશ્વરે ત્વત્ત એવ સમુત્પત્તિરાવયોસ્સદૃશી યતઃ

મારા સ્વભાવને લીધે હું તમે કરતાં વધારે નથી; હે મહેશ્વર, એ સાચું છે, કેમ કે અમારે બંનેનો ઉદ્ભવ તો તમારામાંથી જ થયો છે.

તસ્ય ભક્ત્યા યથાપૂર્વં પ્રસાદં કૃતવાનસિ તથા મમાપિ તત્સર્વં દાતુમર્હસિ શંકર

જે રીતે તમે પહેલા તેને ભક્તિથી કૃપા આપી છે, એ જ રીતે, હે શંકર, એ બધું મને પણ આપો.

ઇતિ વિજ્ઞાપિતસ્તેન ભગવાન્ ભગનેત્રહા ન્યાયેન વૈ દદૌ સર્વં તસ્યાપિ સ ઘૃણાનિધિઃ

એ રીતે તેની વિનંતી સાંભળી, ભગને આંખ ગુમાવનાર ભગવાને, દયાના સાગર બની, યોગ્ય રીતે તેને પણ બધું આપ્યું.