શિવપુરાણમ્

તસ્મિન્ બ્રહ્મવને ઽવ્યક્તો બ્રહ્મા ચરતિ સર્વવિત્ અવ્યક્તબીજપ્રભવ ઈશ્વરાનુગ્રહે સ્થિતઃ

તે બ્રહ્માવનમાં અવ્યક્ત બ્રહ્મા સર્વજ્ઞ બની, ઈશ્વરની કૃપાથી સ્થિર રહી, અવ્યક્ત બીજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ વિહાર કરે છે.

બુદ્ધિસ્કંધમહાશાખ ઇન્દ્રિયાંતરકોટરઃ મહાભૂતપ્રમાણશ્ચ વિશેષામલપલ્લવઃ

બુદ્ધિ એ મહાન ડાળ છે, ઇન્દ્રિયો આંતરિક ખોખા છે, મહાભૂત તેનું માપ છે અને વિશેષતા એ શુદ્ધ કળીઓ છે.

ધર્માધર્મસુપુષ્પાઢ્યઃ સુખદુઃખફલોદયઃ આજીવ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ

ધર્મ અને અધર્મના પુષ્પોથી ભરપૂર, સુખ-દુઃખના ફળ આપતો, સર્વ જીવોના જીવનદાતા એ શાશ્વત બ્રહ્મવૃક્ષ છે.

દ્યાં મૂર્ધાનં તસ્ય વિપ્રા વદંતિ ખં વૈ નાભિં ચંદ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા

વિદ્વાનો કહે છે કે તેની મથક દ્યૌલોક છે, નાભિ આકાશ છે, આંખ ચંદ્ર અને સૂર્ય છે, કાન દિશાઓ છે, પગ પૃથ્વી છે; આ અચિંત્ય આત્મા સર્વ જીવોને ચલાવનાર છે.

વક્ત્રાત્તસ્ય બ્રહ્મણાસ્સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગાત્ વૈશ્યા ઉરુભ્યાં તસ્ય પદ્ભ્યાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

તેના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો, છાતીમાંથી ક્ષત્રિય, આગળના ભાગમાંથી વૈશ્ય, જાંઘ અને પગમાંથી શૂદ્રો; એમ સર્વ વર્ણો તેના અંગોથી જન્મ્યા.

ભવતા કથિતા સૃષ્ટિર્ભવસ્ય પરમાત્મનઃ ચતુર્મુખમુખાત્તસ્ય સંશયો નઃ પ્રજાયતે

તમે સર્વોચ્ચ આત્મા ભવની સૃષ્ટિ, ચાર મુખ ધરાવનારા બ્રહ્માના મુખમાંથી કેવી રીતે થઈ એ વર્ણવી છે; છતાં અમને આ વિષયમાં શંકા થાય છે.

દેવશ્રેષ્ઠો વિરૂપાક્ષો દીપ્તશ્શૂલધરો હરઃ કાલાત્મા ભગવાન્ રુદ્રઃ કપર્દી નીલલોહિતઃ

દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વિરૂપાક્ષ, તેજસ્વી, ત્રિશૂલધારી હર, કાળરૂપ, ભગવાન રુદ્ર, જટાધારી અને શ્યામલાલ રંગવાળા—

સબ્રહ્મકમિમં લોકં સવિષ્ણુમપિ પાવકમ્ યઃ સંહરતિ સંક્રુદ્ધો યુગાંતે સમુપસ્થિતે

જે યુગના અંતે ક્રોધિત થઈને આ સમગ્ર જગતને, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને અગ્નિને પણ સાથે લઈ સંહાર કરે છે—

યસ્ય બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ પ્રણામં કુરુતો ભયાત્ લોકસંકોચકસ્યાસ્ય યસ્ય તૌ વશવર્તિનૌ

જેનાથી ડરીને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ નમન કરે છે, કારણ કે એ જગતને સંકોચી દે છે અને એ બંને તેની આજ્ઞામાં રહે છે—

યો ઽયં દેવઃ સ્વકાદંગાદ્બ્રહ્મવિષ્ણૂ પુરાસૃજત્ સ એવ હિ તયોર્નિત્યં યોગક્ષેમકરઃ પ્રભુઃ

આzelfde દેવ, જેમણે પોતાના અંગમાંથી પહેલાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને ઉત્પન્ન કર્યા, એ જ હંમેશા તેમનો કલ્યાણ અને પાલન કરનાર પ્રભુ છે.

સ કથં ભગવાન્ રુદ્ર આદિદેવઃ પુરાતનઃ પુત્રત્વમગમચ્છંભુર્બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

તો પછી પ્રાચીન, સર્વપ્રથમ ભગવાન રુદ્ર, શંભુ, અવ્યક્ત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માના પુત્ર કેવી રીતે બન્યા?

પ્રજાપતિશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રસ્યૈતૌ પરસ્પરમ્ સૃષ્ટૌ પરસ્પરસ્યાંગાદિતિ પ્રાગપિ શુશ્રુમ

અમે અગાઉ પણ સાંભળ્યું છે કે પ્રજાપતિ અને વિષ્ણુ, બંને રુદ્રમાંથી પરસ્પર એકબીજાના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

કથં પુનરશેષાણાં ભૂતાનાં હેતુભૂતયોઃ ગુણપ્રધાનભાવેન પ્રાદુર્ભાવઃ પરસ્પરાત્

તો પછી, જે બંને સર્વ જીવોના કારણરૂપ છે, તેઓ ગુણ અને પ્રધાનના સ્વરૂપે પરસ્પર એકબીજામાંથી કેવી રીતે પ્રગટ થયા?

નાપૃષ્ટં ભવતા કિંચિન્નાશ્રુતં ચ કથંચન ભગવચ્છિષ્યભૂતેન ભવતા સકલં સ્મૃતમ્

તમારી પાસે કંઈ પણ એવું નથી જે પૂછાયું ન હોય, કે સાંભળ્યું ન હોય; ભગવાનના સચ્ચા શિષ્ય તરીકે તમે બધું યાદ રાખો છો.

તત્ત્વં વદ યથા બ્રહ્મા મુનીનામવદદ્વિભુઃ વયં શ્રદ્ધાલવસ્તાત શ્રોતુમીશ્વરસદ્યશઃ

જેમ વિભુ બ્રહ્માએ ઋષિઓને સત્ય કહેલું, તેમ અમને પણ કહો; અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઈશ્વરનાં મહિમા સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

સ્થાને પૃષ્ટમિદં વિપ્રા ભવદ્ભિઃ પ્રશ્નકોવિદૈઃ ઇદમેવ પુરા પૃષ્ટો મમ પ્રાહ પિતામહઃ

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, તમે યોગ્ય રીતે આ પ્રશ્ન કર્યો છે; એ જ પ્રશ્ન પ્રાચીન સમયમાં મારા પિતામહને પણ પૂછવામાં આવ્યો હતો.

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથા રુદ્રસમુદ્ભવઃ યથા ચ પુનરુત્પત્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરમ્

હવે હું તમને સમજાવીશ કે રુદ્રની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ, અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ પરસ્પર કેવી રીતે ફરીથી જન્મે છે.

ત્રયસ્તે કારણાત્માનો જતાસ્સાક્ષાન્મહેશ્વરાત્ ચરાચરસ્ય વિશ્વસ્ય સર્ગસ્થિત્યંતહેતવઃ

આ ત્રણેય મહાદેવથી સીધા જન્મેલા છે, અને સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારના કારણરૂપ છે—ચલ અને અચલ સમગ્ર વિશ્વના.

પરમૈશ્વર્યસંયુક્તાઃ પરમેશ્વરભાવિતાઃ તચ્છક્ત્યાધિષ્ઠિતા નિત્યં તત્કાર્યકરણક્ષમાઃ

એ બધા પરમૈશ્વર્યથી યુક્ત, પરમેશ્વરથી પ્રેરિત અને તેની શક્તિથી સદાય સ્થિર છે; તેઓ હંમેશા પોતાના કાર્ય કરવા સક્ષમ છે.

પિત્રા નિયમિતાઃ પૂર્વં ત્રયોપિ ત્રિષુ કર્મસુ બ્રહ્મા સર્ગે હરિસ્ત્રાણે રુદ્રઃ સંહરણે તથા

પૂર્વે પિતાએ આ ત્રણેયને તેમના-તેમના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યા: બ્રહ્માને સર્જન, હરિને પાલન અને રુદ્રને સંહાર માટે.

તથાપ્યન્યોન્યમાત્સર્યાદન્યોન્યાતિશયાશિનઃ તપસા તોષયિત્વા સ્વં પિતરં પરમેશ્વરમ્

છતાં પણ, પરસ્પર ઈર્ષ્યા અને એકબીજાને વટાવાની ઈચ્છાથી, તેમણે તપ કરીને પોતાના પિતા પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યા.

લબ્ધ્વા સર્વાત્મના તસ્ય પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ બ્રહ્મનારાયણૌ પૂર્વં રુદ્રઃ કલ્પાન્તરે ઽસૃજત્

પરમેશ્વરની કૃપાથી સર્વ શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને, રુદ્રે પૂર્વ કળ્પમાં બ્રહ્મા અને નારાયણને ઉત્પન્ન કર્યા.

કલ્પાન્તરે પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રવિષ્ણૂ જગન્મયઃ વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્રુદ્રં બ્રહ્માણમસૃજત્પુનઃ

બીજા કળ્પમાં, બ્રહ્માએ રુદ્ર અને વિષ્ણુ, જે જગતરૂપ છે, તેમને ઉત્પન્ન કર્યા; અને ફરીથી ભગવાન વિષ્ણુએ રુદ્ર અને બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કર્યા.

નારાયણં પુનર્બ્રહ્મા બ્રહ્માણમસૃજત્પુનઃ એવં કલ્પેષુ કલ્પેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

ફરી બ્રહ્માએ નારાયણને ઉત્પન્ન કર્યા, અને ફરી બ્રહ્મા પણ પરમેશ્વર દ્વારા ઉત્પન્ન થયા; આમ દરેક સર્જનના ચક્રમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર જન્મે છે.

પરસ્પરેણ જાયંતે પરસ્પરહિતૈષિણઃ તત્તત્કલ્પાન્તવૃત્તાન્તમધિકૃત્ય મહર્ષિભિઃ

એ લોકો એક બીજામાંથી જન્મે છે અને હંમેશા એક બીજાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે; દરેક કલ્પના અંતે જે ઘટનાઓ બને છે, તેના વિષે મહર્ષિઓએ વર્ણન કર્યું છે.

પ્રભાવઃ કથ્યતે તેષાં પરસ્પરસમુદ્ભવાત્ શૃણુ તેષાં કથાં ચિત્રાં પુણ્યાં પાપપ્રમોચિનીમ્

તેમની શક્તિ એક બીજામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે; હવે તું તેમની આશ્ચર્યજનક અને પુણ્યદાયી કથા સાંભળ, જે પાપમાંથી મુક્તિ આપે છે.

કલ્પે તત્પુરુષે વૃત્તાં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ પુરા નારાયણો નામ કલ્પે વૈ મેઘવાહને

તે કલ્પમાં, તત્પુરુષ સર્જનમાં, પરમેશ્વર બ્રહ્માની વાર્તા છે; તે સમયે નારાયણનું નામ મેઘવાહન કલ્પમાં હતું.

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ મેઘો ભૂત્વાવહદ્ધરામ્ તસ્ય ભાવં સમાલક્ષ્ય વિષ્ણોર્વિશ્વજગદ્ગુરુઃ

દિવ્ય હજાર વર્ષ સુધી, મેઘ બનીને તેણે ધરતીને ધારણ કરી હતી; ત્યારે વિશ્વના ગુરુ એવા વિષ્ણુની સ્થિતિ જોઈને—

સર્વસ્સર્વાત્મભાવેન પ્રદદૌ શક્તિમવ્યયામ્ શક્તિં લબ્ધ્વા તુ સર્વાત્મા શિવાત્સર્વેશ્વરાત્તદા

સર્વેના આત્મા બની, તેણે સર્વેને અવિનાશી શક્તિ આપી; અને એ શક્તિ સર્વેશ્વર શિવ પાસેથી પ્રાપ્ત કરી.