શિવપુરાણમ્

યક્ષાઃ પિશાચા ગંધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાઃ

યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરાઓના સમૂહો, મનુષ્યો, કિન્નર, રાક્ષસ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને સાપો જન્મ્યા.

અવ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુસ્થાવરજંગમમ્ તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટાનિ પ્રપેદિરે

અવિનાશી, સ્થાવર અને જંગમ જે કઈ છે તે બધું તથા તેમના પૂર્વે સર્જાયેલા કર્મો તેમાં પ્રવેશ્યા.

તાન્યેવ તે પ્રપદ્યંતે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે

આ જ કર્મો દરેક વખતે જીવોની સર્જન વખતે ફરીથી પ્રાપ્ત થાય છે, ચાહે તે હિંસક હોય કે અહિંસક, નરમ કે કઠોર, ધર્મમય કે અધર્મમય, સાચા કે ખોટા.

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યંતે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિંદ્રિયાર્થેષુ મુક્તિષુ

આ કર્મોથી પ્રભાવિત થઈ જીવો તેમનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; તેથી મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મુક્તિમાં વિવિધતા દેખાય છે.

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધત્સ્વયમ્ નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં પ્રાકૃતાનાં પ્રપઞ્ચનમ્

સર્જનહારએ જાતે જ સર્વ જીવોના કાર્ય, નામ અને રૂપ તથા પ્રાકૃતિક વસ્તુઓની રચના કરી.

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે ઽસૌ પિતામહઃ આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ

પ્રારંભમાં પિતામહે વેદના શબ્દોમાંથી ઋષિઓના નામ અને વેદોમાં વર્તમાન રીતિ-રિવાજો રચ્યા.

શર્વર્યંતે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાવજઃ યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે

પ્રત્યેક યુગના અંતે, જેમના જન્મ થયા તેમને એ જ સ્વરૂપો અને લક્ષણો પુનઃ આપ્યા, જે વિવિધ રૂપે આવતાં રહે છે.

દૃશ્યંતે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકસર્ગસ્સ્વયંભુવઃ

યુગના આરંભે એ જ સ્વરૂપો અને ભાવો જોવા મળે છે; આ રીતે સાધનોમાંથી જગતની સર્જના સ્વયંસ્ફૂર્ત થાય છે.

મહદાદ્યોવિશેષાંતો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્ ચંદ્રસૂર્યપ્રભાજુષ્ટો ગ્રહનક્ષત્રમંડિતઃ

મહત્તત્વથી વિશેષ સુધીની પ્રકૃતિની પરિવર્તનશીલતા ચંદ્ર-સૂર્યની કાંતિથી શોભાયમાન છે અને ગ્રહ-નક્ષત્રોથી ઘેરાયેલ છે.

નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સ મંડિતઃ પરૈશ્ચ વિવિધૈરમ્યૈસ્સ્ફીતૈર્જનપદૈસ્તથા

એ નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો અને વિવિધ સુખદ, સમૃદ્ધ પ્રદેશોથી શોભાયમાન છે.

તસ્મિન્ બ્રહ્મવને ઽવ્યક્તો બ્રહ્મા ચરતિ સર્વવિત્ અવ્યક્તબીજપ્રભવ ઈશ્વરાનુગ્રહે સ્થિતઃ

તે બ્રહ્માવનમાં અવ્યક્ત બ્રહ્મા સર્વજ્ઞ બની, ઈશ્વરની કૃપાથી સ્થિર રહી, અવ્યક્ત બીજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ વિહાર કરે છે.

બુદ્ધિસ્કંધમહાશાખ ઇન્દ્રિયાંતરકોટરઃ મહાભૂતપ્રમાણશ્ચ વિશેષામલપલ્લવઃ

બુદ્ધિ એ મહાન ડાળ છે, ઇન્દ્રિયો આંતરિક ખોખા છે, મહાભૂત તેનું માપ છે અને વિશેષતા એ શુદ્ધ કળીઓ છે.

ધર્માધર્મસુપુષ્પાઢ્યઃ સુખદુઃખફલોદયઃ આજીવ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ

ધર્મ અને અધર્મના પુષ્પોથી ભરપૂર, સુખ-દુઃખના ફળ આપતો, સર્વ જીવોના જીવનદાતા એ શાશ્વત બ્રહ્મવૃક્ષ છે.

દ્યાં મૂર્ધાનં તસ્ય વિપ્રા વદંતિ ખં વૈ નાભિં ચંદ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા

વિદ્વાનો કહે છે કે તેની મથક દ્યૌલોક છે, નાભિ આકાશ છે, આંખ ચંદ્ર અને સૂર્ય છે, કાન દિશાઓ છે, પગ પૃથ્વી છે; આ અચિંત્ય આત્મા સર્વ જીવોને ચલાવનાર છે.

વક્ત્રાત્તસ્ય બ્રહ્મણાસ્સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગાત્ વૈશ્યા ઉરુભ્યાં તસ્ય પદ્ભ્યાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

તેના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો, છાતીમાંથી ક્ષત્રિય, આગળના ભાગમાંથી વૈશ્ય, જાંઘ અને પગમાંથી શૂદ્રો; એમ સર્વ વર્ણો તેના અંગોથી જન્મ્યા.

ભવતા કથિતા સૃષ્ટિર્ભવસ્ય પરમાત્મનઃ ચતુર્મુખમુખાત્તસ્ય સંશયો નઃ પ્રજાયતે

તમે સર્વોચ્ચ આત્મા ભવની સૃષ્ટિ, ચાર મુખ ધરાવનારા બ્રહ્માના મુખમાંથી કેવી રીતે થઈ એ વર્ણવી છે; છતાં અમને આ વિષયમાં શંકા થાય છે.

દેવશ્રેષ્ઠો વિરૂપાક્ષો દીપ્તશ્શૂલધરો હરઃ કાલાત્મા ભગવાન્ રુદ્રઃ કપર્દી નીલલોહિતઃ

દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વિરૂપાક્ષ, તેજસ્વી, ત્રિશૂલધારી હર, કાળરૂપ, ભગવાન રુદ્ર, જટાધારી અને શ્યામલાલ રંગવાળા—

સબ્રહ્મકમિમં લોકં સવિષ્ણુમપિ પાવકમ્ યઃ સંહરતિ સંક્રુદ્ધો યુગાંતે સમુપસ્થિતે

જે યુગના અંતે ક્રોધિત થઈને આ સમગ્ર જગતને, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને અગ્નિને પણ સાથે લઈ સંહાર કરે છે—

યસ્ય બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ પ્રણામં કુરુતો ભયાત્ લોકસંકોચકસ્યાસ્ય યસ્ય તૌ વશવર્તિનૌ

જેનાથી ડરીને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ નમન કરે છે, કારણ કે એ જગતને સંકોચી દે છે અને એ બંને તેની આજ્ઞામાં રહે છે—

યો ઽયં દેવઃ સ્વકાદંગાદ્બ્રહ્મવિષ્ણૂ પુરાસૃજત્ સ એવ હિ તયોર્નિત્યં યોગક્ષેમકરઃ પ્રભુઃ

આzelfde દેવ, જેમણે પોતાના અંગમાંથી પહેલાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને ઉત્પન્ન કર્યા, એ જ હંમેશા તેમનો કલ્યાણ અને પાલન કરનાર પ્રભુ છે.

સ કથં ભગવાન્ રુદ્ર આદિદેવઃ પુરાતનઃ પુત્રત્વમગમચ્છંભુર્બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

તો પછી પ્રાચીન, સર્વપ્રથમ ભગવાન રુદ્ર, શંભુ, અવ્યક્ત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માના પુત્ર કેવી રીતે બન્યા?

પ્રજાપતિશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રસ્યૈતૌ પરસ્પરમ્ સૃષ્ટૌ પરસ્પરસ્યાંગાદિતિ પ્રાગપિ શુશ્રુમ

અમે અગાઉ પણ સાંભળ્યું છે કે પ્રજાપતિ અને વિષ્ણુ, બંને રુદ્રમાંથી પરસ્પર એકબીજાના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

કથં પુનરશેષાણાં ભૂતાનાં હેતુભૂતયોઃ ગુણપ્રધાનભાવેન પ્રાદુર્ભાવઃ પરસ્પરાત્

તો પછી, જે બંને સર્વ જીવોના કારણરૂપ છે, તેઓ ગુણ અને પ્રધાનના સ્વરૂપે પરસ્પર એકબીજામાંથી કેવી રીતે પ્રગટ થયા?

નાપૃષ્ટં ભવતા કિંચિન્નાશ્રુતં ચ કથંચન ભગવચ્છિષ્યભૂતેન ભવતા સકલં સ્મૃતમ્

તમારી પાસે કંઈ પણ એવું નથી જે પૂછાયું ન હોય, કે સાંભળ્યું ન હોય; ભગવાનના સચ્ચા શિષ્ય તરીકે તમે બધું યાદ રાખો છો.

તત્ત્વં વદ યથા બ્રહ્મા મુનીનામવદદ્વિભુઃ વયં શ્રદ્ધાલવસ્તાત શ્રોતુમીશ્વરસદ્યશઃ

જેમ વિભુ બ્રહ્માએ ઋષિઓને સત્ય કહેલું, તેમ અમને પણ કહો; અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઈશ્વરનાં મહિમા સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

સ્થાને પૃષ્ટમિદં વિપ્રા ભવદ્ભિઃ પ્રશ્નકોવિદૈઃ ઇદમેવ પુરા પૃષ્ટો મમ પ્રાહ પિતામહઃ

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, તમે યોગ્ય રીતે આ પ્રશ્ન કર્યો છે; એ જ પ્રશ્ન પ્રાચીન સમયમાં મારા પિતામહને પણ પૂછવામાં આવ્યો હતો.

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથા રુદ્રસમુદ્ભવઃ યથા ચ પુનરુત્પત્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરમ્

હવે હું તમને સમજાવીશ કે રુદ્રની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ, અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ પરસ્પર કેવી રીતે ફરીથી જન્મે છે.

ત્રયસ્તે કારણાત્માનો જતાસ્સાક્ષાન્મહેશ્વરાત્ ચરાચરસ્ય વિશ્વસ્ય સર્ગસ્થિત્યંતહેતવઃ

આ ત્રણેય મહાદેવથી સીધા જન્મેલા છે, અને સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારના કારણરૂપ છે—ચલ અને અચલ સમગ્ર વિશ્વના.

પરમૈશ્વર્યસંયુક્તાઃ પરમેશ્વરભાવિતાઃ તચ્છક્ત્યાધિષ્ઠિતા નિત્યં તત્કાર્યકરણક્ષમાઃ

એ બધા પરમૈશ્વર્યથી યુક્ત, પરમેશ્વરથી પ્રેરિત અને તેની શક્તિથી સદાય સ્થિર છે; તેઓ હંમેશા પોતાના કાર્ય કરવા સક્ષમ છે.