શિવપુરાણમ્

સ સૃષ્ટ્યર્થં સમાધાય બ્રહ્માત્માનમયૂયુજત્ મુખાદજનયદ્દેવાન્ પિત્ઃંશ્ચૈવોપપક્ષતઃ

સર્જન માટે બ્રહ્માએ ધ્યાન કરીને પોતાને જોડ્યા; તેમના મુખમાંથી દેવતાઓ અને યોગ્ય ક્રમથી પિતૃઓ ઉત્પન્ન થયા.

જઘનાદસુરાન્ સર્વાન્ પ્રજનાદપિ માનુષાન્ અવસ્કરે ક્ષુધાવિષ્ટા રાક્ષસાસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

તેમના કટિમાંથી બધા અસુરો, નીચલા અંગોથી મનુષ્યો અને અવશેષમાંથી, ભૂખથી પીડાયેલી રાક્ષસો ઉત્પન્ન થયા.

પુત્રાસ્તમોરજઃપ્રાયા બલિનસ્તે નિશાચરાઃ સર્પા યક્ષાસ્તથા ભૂતા ગંધર્વાઃ સંપ્રજજ્ઞિરે

તેમના પુત્રો, મુખ્યત્વે તામસ અને રાજસ સ્વભાવના, શક્તિશાળી, રાત્રે વિહાર કરતા, સાપ, યક્ષ, ભૂત અને ગંધર્વ પણ જન્મ્યા.

વયાંસિ પક્ષતઃ સૃષ્ટાઃ પક્ષિણો વક્ષસો ઽસૃજત્ મુખતોજાંસ્તથા પાર્શ્વાદુરગાંશ્ચ વિનિર્મમે

પાંખમાંથી પક્ષીઓ, છાતીમાંથી પંખી, અને બાજુઓમાંથી સાપો ઉત્પન્ન કર્યા.

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્સમાતંગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્

પગોથી ઘોડા, હાથી, શરભ, જંગલી ગાય અને હરણ ઉત્પન્ન કર્યા.

ઔષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ગાયત્રીં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામ રથંતરમ્

રોમમાંથી ઔષધિઓ, ફળ, મૂળ, તેમજ ગાયત્રી, ઋચા, ત્રિવૃત્સામ અને રથંતર ઉત્પન્ન થયા.

અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્ યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છંદઃસ્તોમં પઞ્ચદશં તથા

મુખમાંથી પ્રથમ યજ્ઞોમાં અગ્નિષ્ઠોમ ઉત્પન્ન કર્યો; યજુર, ત્રૈષ્ટુભ છંદ અને પંદર ભાગવાળો સ્તોમ પણ સર્જ્યા.

બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્ સામાનિ જગતીછંદઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા

દક્ષિણ દિશામાંથી તેના મુખમાંથી બૃહત્સામ, ઉક્ત, સામ ગીતો, જગતી છંદ અને સત્તરમો સ્તોમ ઉત્પન્ન થયો.

વૈરૂપ્યમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્ મુખાત્ એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ

પશ્ચિમ દિશાના મુખમાંથી વૈરૂપ્ય, અતિરાત્ર, એકવીસમો અથર્વ અને આપ્તોર્યામ યજ્ઞ પ્રગટ્યા.

અનુષ્ટુભં સ વૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્ ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

ઉત્તર દિશાના મુખમાંથી અનુષ્ટુપ અને વૈરાજ ઉત્પન્ન થયા; તેના અંગોથી વિવિધ સ્વરૂપ ધરાવનારા જીવ જન્મ્યા.

યક્ષાઃ પિશાચા ગંધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાઃ

યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરાઓના સમૂહો, મનુષ્યો, કિન્નર, રાક્ષસ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને સાપો જન્મ્યા.

અવ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુસ્થાવરજંગમમ્ તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટાનિ પ્રપેદિરે

અવિનાશી, સ્થાવર અને જંગમ જે કઈ છે તે બધું તથા તેમના પૂર્વે સર્જાયેલા કર્મો તેમાં પ્રવેશ્યા.

તાન્યેવ તે પ્રપદ્યંતે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે

આ જ કર્મો દરેક વખતે જીવોની સર્જન વખતે ફરીથી પ્રાપ્ત થાય છે, ચાહે તે હિંસક હોય કે અહિંસક, નરમ કે કઠોર, ધર્મમય કે અધર્મમય, સાચા કે ખોટા.

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યંતે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિંદ્રિયાર્થેષુ મુક્તિષુ

આ કર્મોથી પ્રભાવિત થઈ જીવો તેમનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; તેથી મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મુક્તિમાં વિવિધતા દેખાય છે.

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધત્સ્વયમ્ નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં પ્રાકૃતાનાં પ્રપઞ્ચનમ્

સર્જનહારએ જાતે જ સર્વ જીવોના કાર્ય, નામ અને રૂપ તથા પ્રાકૃતિક વસ્તુઓની રચના કરી.

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે ઽસૌ પિતામહઃ આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ

પ્રારંભમાં પિતામહે વેદના શબ્દોમાંથી ઋષિઓના નામ અને વેદોમાં વર્તમાન રીતિ-રિવાજો રચ્યા.

શર્વર્યંતે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાવજઃ યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે

પ્રત્યેક યુગના અંતે, જેમના જન્મ થયા તેમને એ જ સ્વરૂપો અને લક્ષણો પુનઃ આપ્યા, જે વિવિધ રૂપે આવતાં રહે છે.

દૃશ્યંતે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકસર્ગસ્સ્વયંભુવઃ

યુગના આરંભે એ જ સ્વરૂપો અને ભાવો જોવા મળે છે; આ રીતે સાધનોમાંથી જગતની સર્જના સ્વયંસ્ફૂર્ત થાય છે.

મહદાદ્યોવિશેષાંતો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્ ચંદ્રસૂર્યપ્રભાજુષ્ટો ગ્રહનક્ષત્રમંડિતઃ

મહત્તત્વથી વિશેષ સુધીની પ્રકૃતિની પરિવર્તનશીલતા ચંદ્ર-સૂર્યની કાંતિથી શોભાયમાન છે અને ગ્રહ-નક્ષત્રોથી ઘેરાયેલ છે.

નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સ મંડિતઃ પરૈશ્ચ વિવિધૈરમ્યૈસ્સ્ફીતૈર્જનપદૈસ્તથા

એ નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો અને વિવિધ સુખદ, સમૃદ્ધ પ્રદેશોથી શોભાયમાન છે.

તસ્મિન્ બ્રહ્મવને ઽવ્યક્તો બ્રહ્મા ચરતિ સર્વવિત્ અવ્યક્તબીજપ્રભવ ઈશ્વરાનુગ્રહે સ્થિતઃ

તે બ્રહ્માવનમાં અવ્યક્ત બ્રહ્મા સર્વજ્ઞ બની, ઈશ્વરની કૃપાથી સ્થિર રહી, અવ્યક્ત બીજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ વિહાર કરે છે.

બુદ્ધિસ્કંધમહાશાખ ઇન્દ્રિયાંતરકોટરઃ મહાભૂતપ્રમાણશ્ચ વિશેષામલપલ્લવઃ

બુદ્ધિ એ મહાન ડાળ છે, ઇન્દ્રિયો આંતરિક ખોખા છે, મહાભૂત તેનું માપ છે અને વિશેષતા એ શુદ્ધ કળીઓ છે.

ધર્માધર્મસુપુષ્પાઢ્યઃ સુખદુઃખફલોદયઃ આજીવ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ

ધર્મ અને અધર્મના પુષ્પોથી ભરપૂર, સુખ-દુઃખના ફળ આપતો, સર્વ જીવોના જીવનદાતા એ શાશ્વત બ્રહ્મવૃક્ષ છે.

દ્યાં મૂર્ધાનં તસ્ય વિપ્રા વદંતિ ખં વૈ નાભિં ચંદ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા

વિદ્વાનો કહે છે કે તેની મથક દ્યૌલોક છે, નાભિ આકાશ છે, આંખ ચંદ્ર અને સૂર્ય છે, કાન દિશાઓ છે, પગ પૃથ્વી છે; આ અચિંત્ય આત્મા સર્વ જીવોને ચલાવનાર છે.

વક્ત્રાત્તસ્ય બ્રહ્મણાસ્સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગાત્ વૈશ્યા ઉરુભ્યાં તસ્ય પદ્ભ્યાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

તેના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો, છાતીમાંથી ક્ષત્રિય, આગળના ભાગમાંથી વૈશ્ય, જાંઘ અને પગમાંથી શૂદ્રો; એમ સર્વ વર્ણો તેના અંગોથી જન્મ્યા.

ભવતા કથિતા સૃષ્ટિર્ભવસ્ય પરમાત્મનઃ ચતુર્મુખમુખાત્તસ્ય સંશયો નઃ પ્રજાયતે

તમે સર્વોચ્ચ આત્મા ભવની સૃષ્ટિ, ચાર મુખ ધરાવનારા બ્રહ્માના મુખમાંથી કેવી રીતે થઈ એ વર્ણવી છે; છતાં અમને આ વિષયમાં શંકા થાય છે.

દેવશ્રેષ્ઠો વિરૂપાક્ષો દીપ્તશ્શૂલધરો હરઃ કાલાત્મા ભગવાન્ રુદ્રઃ કપર્દી નીલલોહિતઃ

દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વિરૂપાક્ષ, તેજસ્વી, ત્રિશૂલધારી હર, કાળરૂપ, ભગવાન રુદ્ર, જટાધારી અને શ્યામલાલ રંગવાળા—

સબ્રહ્મકમિમં લોકં સવિષ્ણુમપિ પાવકમ્ યઃ સંહરતિ સંક્રુદ્ધો યુગાંતે સમુપસ્થિતે

જે યુગના અંતે ક્રોધિત થઈને આ સમગ્ર જગતને, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને અગ્નિને પણ સાથે લઈ સંહાર કરે છે—

યસ્ય બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ પ્રણામં કુરુતો ભયાત્ લોકસંકોચકસ્યાસ્ય યસ્ય તૌ વશવર્તિનૌ

જેનાથી ડરીને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ નમન કરે છે, કારણ કે એ જગતને સંકોચી દે છે અને એ બંને તેની આજ્ઞામાં રહે છે—