શિવપુરાણમ્

ઉગ્રાયોગ્રસ્વરૂપાય યજમાનાત્મને નમઃ મહાદેવાય સોમાય નમોસ્ત્વમૃતમૂર્તયે

હે ઉગ્ર સ્વરૂપ ધરાવનાર, યજમાન રૂપે રહેનાર, તને નમસ્કાર છે; હે મહાદેવ, હે સોમ, અમર સ્વરૂપ ધરાવનાર તને પણ વંદન છે.

એવં સ્તુત્વા મહાદેવં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ પ્રાર્થયામાસ વિશ્વેશં ગિરા પ્રણતિપૂર્વયા

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કર્યા પછી, બ્રહ્મા – જે જગતના પિતામહ છે – સૌમ્ય વાણી અને નમ્રતા સાથે સર્વના ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ મમ પુત્ર મહેશ્વર સૃષ્ટિહેતોસ્ત્વમુત્પન્નો મમાંગે ઽનંગનાશનઃ

હે ભગવાન, ભૂત-ભવિષ્યના સ્વામી, હે મારા પુત્ર મહેશ્વર, તું મારી દેહમાંથી સર્જન માટે અવતર્યો છે, અને કામદેવનો વિનાશ કરનાર છે.

તસ્માન્મહતિ કાર્યેસ્મિન્ વ્યાપૃતસ્ય જગત્પ્રભો સહાયં કુરુ સર્વત્ર સ્રષ્ટુમર્હસિ સ પ્રજાઃ

હું આ મહાન કાર્યમાં વ્યસ્ત છું, એથી હે જગતના પ્રભુ, તું સર્વત્ર મારી સહાય કર અને આ પ્રજાઓનું સર્જન કર.

તેનૈષાં પાવિતો દેવો રુદ્રસ્ત્રિપુરમર્દનઃ બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શંકરઃ

આ રીતે દેવ રુદ્ર, ત્રિપુરવિનાશક, પવિત્ર થયા; અને શંકરે એ વાણી સ્વીકારી, 'જેમ તું કહે છે તેમ જ થશે' એમ કહ્યું.

તતસ્સ ભગવાન્ બ્રહ્મા હૃષ્ટં તમભિનંદ્ય ચ સ્રષ્ટું તેનાભ્યનુજ્ઞાતસ્તથાન્યાશ્ચાસૃજત્પ્રજાઃ

પછી ભગવાન બ્રહ્મા આનંદિત થઈ, તેમને સન્માન આપ્યો અને તેમની પરવાનગીથી અન્ય પ્રજાઓનું પણ સર્જન કર્યું.

મરીચિભૃગ્વંગિરસઃ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજન્મનસૈવ ચ પુરસ્તાદસૃજદ્બ્રહ્મા ધર્મં સંકલ્પમેવ ચ

બ્રહ્માએ પોતાના મનથી મરીચિ, ભૃગુ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠને ઉત્પન્ન કર્યા; અને એ પહેલાં ધર્મ અને સંકલ્પનું પણ સર્જન કર્યું.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દ્વાદશાદૌ પ્રકીર્તિતાઃ સહ રુદ્રેણ સંભૂતાઃ પુરાણા ગૃહમેધિનઃ

આ રીતે, રુદ્ર સહિત બ્રહ્માના આ બાર પુત્રો પ્રાચીન ગૃહસ્થ તરીકે પ્રથમ ગણાય છે.

તેષાં દ્વાદશ વંશાઃ સ્યુર્દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ પ્રજાવન્તઃ ક્રિયાવન્તો મહર્ષિભિરલંકૃતાઃ

એમાંથી બાર વંશો ઉત્પન્ન થયા, જે દિવ્ય છે, દેવતાઓથી ભરપૂર છે, સંતાન અને વિધિથી સમૃદ્ધ છે, અને મહર્ષિઓથી શોભાયમાન છે.

અથ દેવાસુરપિત્ઃન્ મનુષ્યાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ સહ રુદ્રેણ સિસૃક્ષુરંભસ્યેતાનિ વૈ વિધિઃ

પછી દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય – આ ચાર જાતિઓનું, રુદ્ર સાથે, સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી વિધિ જળમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી.

સ સૃષ્ટ્યર્થં સમાધાય બ્રહ્માત્માનમયૂયુજત્ મુખાદજનયદ્દેવાન્ પિત્ઃંશ્ચૈવોપપક્ષતઃ

સર્જન માટે બ્રહ્માએ ધ્યાન કરીને પોતાને જોડ્યા; તેમના મુખમાંથી દેવતાઓ અને યોગ્ય ક્રમથી પિતૃઓ ઉત્પન્ન થયા.

જઘનાદસુરાન્ સર્વાન્ પ્રજનાદપિ માનુષાન્ અવસ્કરે ક્ષુધાવિષ્ટા રાક્ષસાસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

તેમના કટિમાંથી બધા અસુરો, નીચલા અંગોથી મનુષ્યો અને અવશેષમાંથી, ભૂખથી પીડાયેલી રાક્ષસો ઉત્પન્ન થયા.

પુત્રાસ્તમોરજઃપ્રાયા બલિનસ્તે નિશાચરાઃ સર્પા યક્ષાસ્તથા ભૂતા ગંધર્વાઃ સંપ્રજજ્ઞિરે

તેમના પુત્રો, મુખ્યત્વે તામસ અને રાજસ સ્વભાવના, શક્તિશાળી, રાત્રે વિહાર કરતા, સાપ, યક્ષ, ભૂત અને ગંધર્વ પણ જન્મ્યા.

વયાંસિ પક્ષતઃ સૃષ્ટાઃ પક્ષિણો વક્ષસો ઽસૃજત્ મુખતોજાંસ્તથા પાર્શ્વાદુરગાંશ્ચ વિનિર્મમે

પાંખમાંથી પક્ષીઓ, છાતીમાંથી પંખી, અને બાજુઓમાંથી સાપો ઉત્પન્ન કર્યા.

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્સમાતંગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્

પગોથી ઘોડા, હાથી, શરભ, જંગલી ગાય અને હરણ ઉત્પન્ન કર્યા.

ઔષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ગાયત્રીં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામ રથંતરમ્

રોમમાંથી ઔષધિઓ, ફળ, મૂળ, તેમજ ગાયત્રી, ઋચા, ત્રિવૃત્સામ અને રથંતર ઉત્પન્ન થયા.

અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્ યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છંદઃસ્તોમં પઞ્ચદશં તથા

મુખમાંથી પ્રથમ યજ્ઞોમાં અગ્નિષ્ઠોમ ઉત્પન્ન કર્યો; યજુર, ત્રૈષ્ટુભ છંદ અને પંદર ભાગવાળો સ્તોમ પણ સર્જ્યા.

બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્ સામાનિ જગતીછંદઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા

દક્ષિણ દિશામાંથી તેના મુખમાંથી બૃહત્સામ, ઉક્ત, સામ ગીતો, જગતી છંદ અને સત્તરમો સ્તોમ ઉત્પન્ન થયો.

વૈરૂપ્યમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્ મુખાત્ એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ

પશ્ચિમ દિશાના મુખમાંથી વૈરૂપ્ય, અતિરાત્ર, એકવીસમો અથર્વ અને આપ્તોર્યામ યજ્ઞ પ્રગટ્યા.

અનુષ્ટુભં સ વૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્ ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

ઉત્તર દિશાના મુખમાંથી અનુષ્ટુપ અને વૈરાજ ઉત્પન્ન થયા; તેના અંગોથી વિવિધ સ્વરૂપ ધરાવનારા જીવ જન્મ્યા.

યક્ષાઃ પિશાચા ગંધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાઃ

યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરાઓના સમૂહો, મનુષ્યો, કિન્નર, રાક્ષસ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને સાપો જન્મ્યા.

અવ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુસ્થાવરજંગમમ્ તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટાનિ પ્રપેદિરે

અવિનાશી, સ્થાવર અને જંગમ જે કઈ છે તે બધું તથા તેમના પૂર્વે સર્જાયેલા કર્મો તેમાં પ્રવેશ્યા.

તાન્યેવ તે પ્રપદ્યંતે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે

આ જ કર્મો દરેક વખતે જીવોની સર્જન વખતે ફરીથી પ્રાપ્ત થાય છે, ચાહે તે હિંસક હોય કે અહિંસક, નરમ કે કઠોર, ધર્મમય કે અધર્મમય, સાચા કે ખોટા.

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યંતે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિંદ્રિયાર્થેષુ મુક્તિષુ

આ કર્મોથી પ્રભાવિત થઈ જીવો તેમનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; તેથી મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મુક્તિમાં વિવિધતા દેખાય છે.

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધત્સ્વયમ્ નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં પ્રાકૃતાનાં પ્રપઞ્ચનમ્

સર્જનહારએ જાતે જ સર્વ જીવોના કાર્ય, નામ અને રૂપ તથા પ્રાકૃતિક વસ્તુઓની રચના કરી.

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે ઽસૌ પિતામહઃ આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ

પ્રારંભમાં પિતામહે વેદના શબ્દોમાંથી ઋષિઓના નામ અને વેદોમાં વર્તમાન રીતિ-રિવાજો રચ્યા.

શર્વર્યંતે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાવજઃ યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે

પ્રત્યેક યુગના અંતે, જેમના જન્મ થયા તેમને એ જ સ્વરૂપો અને લક્ષણો પુનઃ આપ્યા, જે વિવિધ રૂપે આવતાં રહે છે.

દૃશ્યંતે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકસર્ગસ્સ્વયંભુવઃ

યુગના આરંભે એ જ સ્વરૂપો અને ભાવો જોવા મળે છે; આ રીતે સાધનોમાંથી જગતની સર્જના સ્વયંસ્ફૂર્ત થાય છે.

મહદાદ્યોવિશેષાંતો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્ ચંદ્રસૂર્યપ્રભાજુષ્ટો ગ્રહનક્ષત્રમંડિતઃ

મહત્તત્વથી વિશેષ સુધીની પ્રકૃતિની પરિવર્તનશીલતા ચંદ્ર-સૂર્યની કાંતિથી શોભાયમાન છે અને ગ્રહ-નક્ષત્રોથી ઘેરાયેલ છે.