શિવપુરાણમ્

ખાદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ ભૂતાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ પ્રથમો મહતઃ સર્ગો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

પાંચ મહાભૂતોથી શરૂ થતા જીવ ખાવાવાળા અને શિસ્ત વગરના ગણાય છે; પ્રથમ સર્જન મહત્તત્વમાંથી, પરમેશ્વર બ્રહ્માનું છે.

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ

બીજું તન્માત્રાઓમાંથી ભૂતસર્જન કહેવાય છે; ત્રીજું ઇન્દ્રિયોથી ઉદ્ભવેલું, ઇન્દ્રિયજન્ય સર્જન કહેવાય છે.

ઇત્યેષ પ્રકૃતેઃ સર્ગઃ સમ્ભૃતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકઃ મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

આ રીતે પ્રકૃતિનું સર્જન પૂર્ણ થયું, જે બુદ્ધિ વિના ઉદ્ભવ્યું; ચોથું મુખ્ય સર્જન અચળ જીવનું છે, એમ માનવામાં આવે છે.

તિર્યક્સ્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ તદૂર્ધ્વસ્રોતસઃ ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

આડું વહેતું જે સર્જન કહેવામાં આવ્યું, એ પાંચમું છે અને પશુઓનું છે; ઉપર વહેતું સર્જન છઠ્ઠું છે, જે દેવતાઓનું કહેવાય છે.

તતો ઽર્વાક્ સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

પછી નીચે વહેતું સર્જન સાતમું છે, જે મનુષ્યનું છે; આઠમું અનુકંપાનું સર્જન છે અને નવમું કૌમાર સર્જન કહેવાય છે.

પ્રાકૃતાશ્ચ ત્રયઃ પૂર્વે સર્ગાસ્તે ઽબુદ્ધિપૂર્વકાઃ બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે મુખ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ વૈકૃતાઃ

પ્રથમ ત્રણ સર્જન પ્રાકૃતિક છે અને બુદ્ધિ વિના થાય છે; મુખ્યથી શરૂ થતા પાંચ સર્જન બુદ્ધિપૂર્વક થાય છે અને વિકૃત કહેવાય છે.

અગ્રે સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્ સનન્દં સનકઞ્ચૈવ વિદ્વાંસઞ્ચ સનાતનમ્

શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ પોતાના મનથી સમાન સ્વભાવ ધરાવતા સનંદ, સનક અને વિદ્વાન સનાતનને સર્જ્યા.

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ સર્વે તે યોગિનો જ્ઞેયા વીતરાગા વિમત્સરાઃ

પ્રજાપતિએ પહેલાં ઋભુ અને સનત્કુમારને પણ સર્જ્યા; એ બધા યોગી, રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યા રહિત માનવામાં આવે છે.

ઇશ્વરાસક્તમનસો ન ચક્રુઃ સૃષ્ટયે મતિમ્ તેષુ સૃષ્ટ્યનપેક્ષેષુ ગતેષુ સનકાદિષુ

એ બધાના મન ભગવાનમાં લગાવેલા હોવાથી, સર્જન તરફ વળ્યાં નહીં; જ્યારે સનકાદિએ સર્જનમાં રસ ન રાખ્યો અને ચાલ્યા ગયા,

સ્રષ્ટુકામઃ પુનર્બ્રહ્મા તતાપ પરમં તપઃ તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય ન કિંચિત્સમવર્તત

પછી ફરી સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી બ્રહ્માએ ઉન્નત તપ કર્યું; પણ એ રીતે તપ કરતાં કશું જ સર્જાયું નહીં.

તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ક્રોધો વ્યજાયત ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ

પછી લાંબા સમય પછી દુઃખથી ક્રોધ ઉપજ્યો; અને ક્રોધથી ભરાયેલા બ્રહ્માના આંખોમાંથી આંસુની બૂંદો પડી.

તતસ્તેભ્યો ઽશ્રુબિન્દુભ્યો ભૂતાઃ પ્રેતાસ્તદાભવન્ સર્વાંસ્તાનશ્રુજાન્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિંદત

પછી, એ અશ્રુબિંદુઓમાંથી પ્રેત નામના જીવો ઉત્પન્ન થયા. પોતાના આ અશ્રુમાંથી જન્મેલા બધા જીવોને જોઈને બ્રહ્માએ પોતાને દુઃખી કર્યો.

તસ્ય તીવ્રા ઽભવન્મૂર્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા મૂર્છિતસ્તુ જહૌ પ્રાણાન્ક્રોધાવિષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ

પછી, ક્રોધ અને મનમાં લાગેલી પીડાથી બ્રહ્માને ભારે ચક્કર આવ્યું. ક્રોધથી ભરાયેલા પ્રજાપતિ બેભાન થઈ ગયા અને તેમનો શ્વાસ છૂટી ગયો.

તતઃ પ્રાણેશ્વરો રુદ્રો ભગવાન્નીલલોહિતઃ પ્રસાદમતુલં કર્તું પ્રાદુરાસીત્પ્રભોર્મુખાત્

ત્યારે, જીવનના સ્વામી, નીલલોહિત ભગવાન રુદ્ર, સર્વોચ્ચના મુખમાંથી અનન્ય કૃપા કરવા માટે પ્રગટ થયા.

દશધા ચૈકધા ચક્રે સ્વાત્માનં પ્રભુરીશ્વરઃ તે તેનોક્તા મહાત્માનો દશધા ચૈકધા કૃતાઃ

પ્રભુ ઈશ્વરે પોતાને દસ ભાગે અને એકરૂપ પણ કર્યો. એ મહાત્માઓને એમણે દસરૂપ અને એકરૂપ બનાવીને સંબોધ્યા.

યૂયં સૃષ્ટા મયા વત્સા લોકાનુગ્રહકારણાત્ તસ્માત્સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાપનાય હિતાય ચ

પ્રિય વત્સો, હું તમને લોકહિત માટે ઉત્પન્ન કર્યા છો. તેથી, બધા લોકના કલ્યાણ અને સ્થાપન માટે—

પ્રજાસન્તાનહેતોશ્ચ પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ એવમુક્તાશ્ચ રુરુદુર્દુદ્રુવુશ્ચ સમન્તતઃ

પ્રજાનો વધારોઅટવાડા માટે તમે થાક્યા વિના પ્રયત્ન કરો. આવું સાંભળી તેઓ રડતા અને ચારે બાજુ દોડી ગયા.

રોદનાદ્દ્રાવણાચ્ચૈવ તે રુદ્રા નામતઃ સ્મૃતાઃ યે રુદ્રાસ્તે ખલુ પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે મહાત્મકાઃ

રડવાથી અને દોડવાથી તેઓ 'રુદ્ર' નામે ઓળખાયા. એ રુદ્રો એટલે જીવશ્વાસ છે અને એ શ્વાસો ખરેખર મહાન આત્માઓ છે.

તતો મૃતસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ઘૃણી દદૌ પુનઃ પ્રાણાન્બ્રહ્મપુત્રો મહેશ્વરઃ

પછી, મૃત્યુ પામેલા પરમેશ્ઠી બ્રહ્માને, દયાળુ મહેશ્વરે ફરીથી શ્વાસ આપ્યા.

પ્રહૃષ્ટવદનો રુદ્રઃ પ્રાણપ્રત્યાગમાદ્વિભોઃ અભ્યભાષત વિશ્વેશો બ્રહ્માણં પરમં વચઃ

શક્તિશાળી બ્રહ્મામાં શ્વાસ પાછા ફરતાં રુદ્રના ચહેરા પર આનંદ છલકાયો. સર્વેશ્વરે બ્રહ્માને ઉત્તમ વચન કહ્યાં.

માભૈર્માભૈર્મહાભાગ વિરિંચ જગતાં ગુરો મયા તે પ્રાણિતાઃ પ્રાણાઃ સુખમુત્તિષ્ઠ સુવ્રત

મહાભાગ્યશાળી વિરિંચ, જગતના ગુરુ, ડરશો નહીં, ડરશો નહીં. મેં તારા શ્વાસ પાછા આપ્યા છે—હવે આનંદથી ઊઠો, સુવ્રત.

સ્વપ્નાનુભૂતમિવ તચ્છ્રુત્વા વાક્યં મનોહરમ્ હરં નિરીક્ષ્ય શનકૈર્નેત્રૈઃ ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ

આ મનમોહક વચન સાંભળી, જાણે સ્વપ્નમાં અનુભવ્યું હોય એમ, બ્રહ્માએ ધીરે ધીરે ફૂલેલા કમળ જેવી આંખોથી હરાને જોયા.

તથા પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા ઉવાચ વચનં બ્રહ્મા તમુદ્દિશ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

પછી, શ્વાસ પાછા મળતાં, બ્રહ્માએ હાથે જોડીને, મૃદુ અને ઊંડા સ્વરે, હરાને સંબોધી વચન કહ્યાં.

ત્વં હિ દર્શનમાત્રેણ ચાનન્દયસિ મે મનઃ કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્ત્યા વા સ્થિત એકાદશાત્મકઃ

માત્ર તારી દૃષ્ટિથી જ મારું મન આનંદિત થાય છે. તું કોણ છે, સર્વરૂપ ધરાવનારો, અગિયાર ભાગે રહેલો?

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વ્યાજહાર મહેશ્વરઃ સ્પૃશન્ કારાભ્યાં બ્રહ્માણં સુસુખાભ્યાં સુરેશ્વરઃ

આ વચન સાંભળી, દેવોના દેવ મહેશ્વરે, પોતાના કોમળ હાથે બ્રહ્માને સ્પર્શી, વચન કહ્યાં.

માં વિદ્ધિ પરમાત્માનં તવ પુત્રત્વમાગતમ્ એતે ચૈકાદશ રુદ્રાસ્ત્વાં સુરક્ષિતુમાગતાઃ

મને પરમાત્મા જાણ, જે તારા પુત્રરૂપે આવ્યો છે. આ અગિયાર રુદ્રો તારી રક્ષા માટે આવ્યા છે.

તસ્માત્તીવ્રામિમામ્મૂર્છાં વિધૂય મદનુગ્રહાત્ પ્રબુદ્ધસ્વ યથાપૂર્વં પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુમર્હસિ

મારી કૃપાથી આ ભારે બેભાનપણું દૂર કરી, ફરી પહેલાની જેમ જાગો. હવે તારે ફરીથી પ્રજાઓનું સર્જન કરવું જોઈએ.

એવં ભગવતા પ્રોક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમના હ્યભૂત્ નાનાષ્ટકેન વિશ્વાત્મા તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્

ભગવાને આવું કહ્યાના પછી, બ્રહ્મા આનંદિત થયા. વિશ્વાત્માએ વિવિધ અષ્ટક સ્તોત્રોથી પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી.

નમસ્તે ભગવન્ રુદ્ર ભાસ્કરામિતતેજસે નમો ભવાય દેવાય રસાયામ્બુમયાત્મને શર્વાય ક્ષિતિરૂપાય નન્દીસુરભયે નમઃ

હે ભગવાન રુદ્ર, સૂર્ય જેવી તેજસ્વીતા ધરાવનારા, તમને વંદન. હે ભવ દેવ, જળ અને રસથી ભરપૂર સ્વરૂપ ધરાવનારા, હે શર્વા, પૃથ્વીરૂપ, નંદી અને સુરભીને પણ નમસ્કાર.