શિવપુરાણમ્

પઞ્ચધા ઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતસ્ત્વભિમાનિનઃ સર્વતસ્તમસાતીવ બીજકુમ્ભવદાવૃતઃ

પાંચ પ્રકારનું સર્જન, જ્યારે એ અભિમાનથી ધ્યાનમાં તલીન હતો, ત્યારે બધે અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું, જેમ વાસણમાં બીજ ઢંકાય છે.

બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશઃ સ્તબ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ તસ્માત્તેષાં વૃતા બુદ્ધિર્મુખાનિ કરણાનિ ચ

અંદર અને બહાર ક્યાંય પ્રકાશ ન હતો, બધું જડ અને સંવેદનશૂન્ય હતું; તેથી તેમનો બુદ્ધિ, મોઢા અને ઇન્દ્રિયો ઢંકાઈ ગયા.

તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ તં દૃષ્ટ્વા ઽસાધકં બ્રહ્મા પ્રથમં સર્ગમીદૃશમ્

આથી, જેમના આત્મા ઢંકાયેલા છે, તેમને મુખ્ય વૃક્ષો કહેવાય છે; એ પ્રથમ સર્જન નિષ્ફળ જોઈ, બ્રહ્માએ...

અપ્રસન્નમના ભૂત્વા દ્વિતીયં સો ઽભ્યમન્યત તસ્યાભિધાયતઃ સર્ગં તિર્યક્સ્રોતો ઽભ્યવર્તત

મનથી અસંતોષી થઈ, તેણે બીજું સર્જન વિચાર્યું; તેની ઇચ્છાથી આડું વહેતું સર્જન જન્મ્યું.

અન્તઃપ્રકાશાસ્તિર્યંચ આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ પશ્વાત્માનસ્તતો જાતા ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચ તે

આ જીવોમાં અંદરનો પ્રકાશ આડો છે અને બહારથી ઢંકાયેલા છે; એમાંથી પશુસ્વભાવ ધરાવનારા જીવો ઉત્પન્ન થયા, અને એ બધા સાચા માર્ગથી ભટકી ગયા.

તમપ્યસાધકં જ્ઞાત્વા સર્ગમન્યમમન્યત તદોર્ધ્વસ્રોતસો વૃત્તો દેવસર્ગસ્તુ સાત્ત્વિકઃ

એ સર્જન પણ નિષ્ફળ જાણીને, તેણે બીજું સર્જન વિચાર્યું; ત્યારબાદ ઉપર વહેતું, શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવતું દેવતાઓનું સર્જન થયું.

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ નાવૃતાઃ પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચસ્વભાવાદેવ સંજ્ઞિતાઃ

એ લોકો આનંદ અને સુખથી ભરપૂર છે, અંદર અને બહારથી ખુલ્લા છે, બંને તરફ પ્રકાશિત છે અને એમને સ્વાભાવિક રીતે એ નામ મળ્યું છે.

તતો ઽભિધ્યાયતોવ્યક્તાદર્વાક્સ્રોતસ્તુ સાધકઃ મનુષ્યનામા સઞ્જાતઃ સર્ગો દુઃખસમુત્કટઃ

પછી તેની ચિંતનથી નીચે વહેતું, અસરકારક સર્જન થયું; જેને મનુષ્ય સર્જન કહે છે, અને એ દુઃખથી ભરપૂર છે.

પ્રકાશાબહિરન્તસ્તે તમોદ્રિક્તા રજો ઽધિકાઃ પઞ્ચમોનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ

એ લોકો અંદર અને બહારથી પ્રકાશિત છે, પણ અંદરથી અંધકાર અને વધુ રજોગુણ ધરાવે છે; પાંચમું અનુકંપાનું સર્જન છે, અને આ ચાર પ્રકારનું સર્જન સ્થિર થયું.

વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યાસિદ્ધ્યા તથૈવ ચ તે ઽપરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાઃ પુનઃ

પાછળથી શક્તિ, સંતોષ અને સિદ્ધિ દ્વારા, એ બધા અનાસક્ત અને ફરીથી વહેંચવામાં રુચિ ધરાવે છે.

ખાદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ ભૂતાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ પ્રથમો મહતઃ સર્ગો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

પાંચ મહાભૂતોથી શરૂ થતા જીવ ખાવાવાળા અને શિસ્ત વગરના ગણાય છે; પ્રથમ સર્જન મહત્તત્વમાંથી, પરમેશ્વર બ્રહ્માનું છે.

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ

બીજું તન્માત્રાઓમાંથી ભૂતસર્જન કહેવાય છે; ત્રીજું ઇન્દ્રિયોથી ઉદ્ભવેલું, ઇન્દ્રિયજન્ય સર્જન કહેવાય છે.

ઇત્યેષ પ્રકૃતેઃ સર્ગઃ સમ્ભૃતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકઃ મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

આ રીતે પ્રકૃતિનું સર્જન પૂર્ણ થયું, જે બુદ્ધિ વિના ઉદ્ભવ્યું; ચોથું મુખ્ય સર્જન અચળ જીવનું છે, એમ માનવામાં આવે છે.

તિર્યક્સ્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ તદૂર્ધ્વસ્રોતસઃ ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

આડું વહેતું જે સર્જન કહેવામાં આવ્યું, એ પાંચમું છે અને પશુઓનું છે; ઉપર વહેતું સર્જન છઠ્ઠું છે, જે દેવતાઓનું કહેવાય છે.

તતો ઽર્વાક્ સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

પછી નીચે વહેતું સર્જન સાતમું છે, જે મનુષ્યનું છે; આઠમું અનુકંપાનું સર્જન છે અને નવમું કૌમાર સર્જન કહેવાય છે.

પ્રાકૃતાશ્ચ ત્રયઃ પૂર્વે સર્ગાસ્તે ઽબુદ્ધિપૂર્વકાઃ બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે મુખ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ વૈકૃતાઃ

પ્રથમ ત્રણ સર્જન પ્રાકૃતિક છે અને બુદ્ધિ વિના થાય છે; મુખ્યથી શરૂ થતા પાંચ સર્જન બુદ્ધિપૂર્વક થાય છે અને વિકૃત કહેવાય છે.

અગ્રે સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્ સનન્દં સનકઞ્ચૈવ વિદ્વાંસઞ્ચ સનાતનમ્

શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ પોતાના મનથી સમાન સ્વભાવ ધરાવતા સનંદ, સનક અને વિદ્વાન સનાતનને સર્જ્યા.

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ સર્વે તે યોગિનો જ્ઞેયા વીતરાગા વિમત્સરાઃ

પ્રજાપતિએ પહેલાં ઋભુ અને સનત્કુમારને પણ સર્જ્યા; એ બધા યોગી, રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યા રહિત માનવામાં આવે છે.

ઇશ્વરાસક્તમનસો ન ચક્રુઃ સૃષ્ટયે મતિમ્ તેષુ સૃષ્ટ્યનપેક્ષેષુ ગતેષુ સનકાદિષુ

એ બધાના મન ભગવાનમાં લગાવેલા હોવાથી, સર્જન તરફ વળ્યાં નહીં; જ્યારે સનકાદિએ સર્જનમાં રસ ન રાખ્યો અને ચાલ્યા ગયા,

સ્રષ્ટુકામઃ પુનર્બ્રહ્મા તતાપ પરમં તપઃ તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય ન કિંચિત્સમવર્તત

પછી ફરી સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી બ્રહ્માએ ઉન્નત તપ કર્યું; પણ એ રીતે તપ કરતાં કશું જ સર્જાયું નહીં.

તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ક્રોધો વ્યજાયત ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ

પછી લાંબા સમય પછી દુઃખથી ક્રોધ ઉપજ્યો; અને ક્રોધથી ભરાયેલા બ્રહ્માના આંખોમાંથી આંસુની બૂંદો પડી.

તતસ્તેભ્યો ઽશ્રુબિન્દુભ્યો ભૂતાઃ પ્રેતાસ્તદાભવન્ સર્વાંસ્તાનશ્રુજાન્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિંદત

પછી, એ અશ્રુબિંદુઓમાંથી પ્રેત નામના જીવો ઉત્પન્ન થયા. પોતાના આ અશ્રુમાંથી જન્મેલા બધા જીવોને જોઈને બ્રહ્માએ પોતાને દુઃખી કર્યો.

તસ્ય તીવ્રા ઽભવન્મૂર્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા મૂર્છિતસ્તુ જહૌ પ્રાણાન્ક્રોધાવિષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ

પછી, ક્રોધ અને મનમાં લાગેલી પીડાથી બ્રહ્માને ભારે ચક્કર આવ્યું. ક્રોધથી ભરાયેલા પ્રજાપતિ બેભાન થઈ ગયા અને તેમનો શ્વાસ છૂટી ગયો.

તતઃ પ્રાણેશ્વરો રુદ્રો ભગવાન્નીલલોહિતઃ પ્રસાદમતુલં કર્તું પ્રાદુરાસીત્પ્રભોર્મુખાત્

ત્યારે, જીવનના સ્વામી, નીલલોહિત ભગવાન રુદ્ર, સર્વોચ્ચના મુખમાંથી અનન્ય કૃપા કરવા માટે પ્રગટ થયા.

દશધા ચૈકધા ચક્રે સ્વાત્માનં પ્રભુરીશ્વરઃ તે તેનોક્તા મહાત્માનો દશધા ચૈકધા કૃતાઃ

પ્રભુ ઈશ્વરે પોતાને દસ ભાગે અને એકરૂપ પણ કર્યો. એ મહાત્માઓને એમણે દસરૂપ અને એકરૂપ બનાવીને સંબોધ્યા.

યૂયં સૃષ્ટા મયા વત્સા લોકાનુગ્રહકારણાત્ તસ્માત્સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાપનાય હિતાય ચ

પ્રિય વત્સો, હું તમને લોકહિત માટે ઉત્પન્ન કર્યા છો. તેથી, બધા લોકના કલ્યાણ અને સ્થાપન માટે—

પ્રજાસન્તાનહેતોશ્ચ પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ એવમુક્તાશ્ચ રુરુદુર્દુદ્રુવુશ્ચ સમન્તતઃ

પ્રજાનો વધારોઅટવાડા માટે તમે થાક્યા વિના પ્રયત્ન કરો. આવું સાંભળી તેઓ રડતા અને ચારે બાજુ દોડી ગયા.

રોદનાદ્દ્રાવણાચ્ચૈવ તે રુદ્રા નામતઃ સ્મૃતાઃ યે રુદ્રાસ્તે ખલુ પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે મહાત્મકાઃ

રડવાથી અને દોડવાથી તેઓ 'રુદ્ર' નામે ઓળખાયા. એ રુદ્રો એટલે જીવશ્વાસ છે અને એ શ્વાસો ખરેખર મહાન આત્માઓ છે.

તતો મૃતસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ઘૃણી દદૌ પુનઃ પ્રાણાન્બ્રહ્મપુત્રો મહેશ્વરઃ

પછી, મૃત્યુ પામેલા પરમેશ્ઠી બ્રહ્માને, દયાળુ મહેશ્વરે ફરીથી શ્વાસ આપ્યા.