શિવપુરાણમ્

મન્વંતરેષુ સર્વેષુ સર્ગસંહારવૃત્તયઃ પ્રાયઃ સમાભવંતીતિ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા

દરેક મન્વંતરમાં સર્જન અને વિનાશની ઘટનાઓ સામાન્ય રીતે થાય છે; તેથી જ્ઞાનીએ એમ વિચારવું જોઈએ.

પૂર્વકલ્પે પરાવૃત્તે પ્રવૃત્તે કાલમારુતે સમુન્મૂલિતમૂલેષુ વૃક્ષેષુ ચ વનેષુ ચ

પહેલાંનો કલ્પ પૂરો થયો અને સમયરૂપ પવન શરૂ થયો ત્યારે, જંગલના વૃક્ષોની મૂળ ઊખડી ગઈ.

જગંતિ તૃણવક્ત્રીણિ દેવે દહતિ પાવકે વૃષ્ટ્યા ભુવિ નિષિક્તાયાં વિવેલેષ્વર્ણવેષુ ચ

જગત તણાવાળાં ઘાસની જેમ નાજુક હતું, તેને દેવતાના અગ્નિએ દાઝી નાખ્યું; પછી, જ્યારે જમીન પર વરસાદ પડ્યો, ત્યારે સાગરો છલકાઈ ઊઠ્યા.

દિક્ષુ સર્વાસુ મગ્નાસુ વારિપૂરે મહીયસિ તદદ્ભિશ્ચટુલાક્ષેપૈસ્તરંગભુજમણ્ડલૈઃ

બધી દિશાઓ વિશાળ પાણીથી ડૂબી ગઈ, અને તરંગોની લહેરો અને ચક્રાકાર ભાંજગડથી બધું જ ઢંકાઈ ગયું.

પ્રારબ્ધચણ્ડનૃત્યેષુ તતઃ પ્રલયવારિષુ બ્રહ્મા નારાયણો ભૂત્વા સુષ્વાપ સલિલે સુખમ્

જ્યારે પ્રલયના પાણી ભયાનક નૃત્ય કરવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્માએ નારાયણ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પાણી પર સુખથી સુઈ ગયા.

ઇમં ચોદાહરન્મંત્રં શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ તં શૃણુધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તદર્થં ચાક્ષરાશ્રયમ્

ત્યારે નારાયણને સંબોધી આ મંત્રરૂપ શ્લોક ઉચ્ચારવામાં આવ્યો; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, એના અર્થને સમજવા માટે એ સાંભળો.

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ અયનં તસ્ય તા યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

પાણીને 'નર' કહેવાય છે અને પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે; એમાં જ તેમનું નિવાસ હોવાથી તેમને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે.

શિવયોગમયીં નિદ્રાં કુર્વન્તં ત્રિદશેશ્વરમ્ બદ્ધાંજલિ પુટાસ્સિદ્ધા જનલોકનિવાસિનઃ

જનલોકમાં વસતા સિદ્ધોએ હાથ જોડીને, દેવોના સ્વામી શિવયોગમય નિદ્રામાં લીન છે એ જોયું.

સ્તોત્રૈઃ પ્રબોધયામાસુઃ પ્રભાતસમયે સુરાઃ યથા સૃષ્ટ્યાદિસમયે ઈશ્વરં શ્રુતયઃ પુરા

પ્રભાત સમયે દેવોએ સ્તુતિઓથી તેમને જાગૃત કર્યા, જેમ પ્રાચીન સમયમાં સર્જન સમયે વેદોએ ઈશ્વરને જાગૃત કર્યો હતો.

તતઃ પ્રબુદ્ધ ઉત્થાય શયનાત્તોયમધ્યગાત્ ઉદૈક્ષત દિશઃ સર્વા યોગનિદ્રાલસેક્ષણઃ

પછી તેઓ જાગીને શય્યા પરથી ઊઠ્યા અને પાણીમાંથી બહાર આવ્યા; યોગનિદ્રાથી આંખો હજુ પણ ઊંઘાળ હતી અને તેઓ બધે જોઈ રહ્યા હતા.

નાપશ્યત્સ તદા કિંચિત્સ્વાત્મનો વ્યતિરેકિ યત્ સવિસ્મય ઇવાસીનઃ પરાં ચિંતામુપાગમત્

ત્યારે તેમને પોતાથી અલગ કંઈ જ દેખાયું નહીં; તેઓ આશ્ચર્યમાં બેઠા અને ઊંડા વિચારમાં લીન થયા.

ક્વ સા ભગવતી યા તુ મનોજ્ઞા મહતી મહી નાનાવિધમહાશૈલનદીનગરકાનના

ક્યાં ગઈ એ ભગવતી, સુંદર અને વિશાળ ધરતી, જે અનેક મહાન પર્વતો, નદીઓ, શહેરો અને જંગલોથી શોભાયમાન હતી?

એવં સંચિંતયન્બ્રહ્મા બુબુધે નૈવ ભૂસ્થિતિમ્ તદા સસ્માર પિતરં ભગવંતં ત્રિલોચનમ્

આ રીતે વિચારીને પણ બ્રહ્માને ધરતીનું સ્થાન સમજાયું નહીં; ત્યારે તેમણે પોતાના પિતા, ત્રિનેત્રધારી ભગવાનને યાદ કર્યા.

સ્મરણાદ્દેવદેવસ્ય ભવસ્યામિતતેજસઃ જ્ઞાતવાન્સલિલે મગ્નાં ધરણીં ધરણીપતિઃ

દેવોના દેવ, અમિત તેજવાળા ભવનાં સ્મરણથી, ધરતીના સ્વામીએ સમજ્યું કે ધરતી પાણીમાં ડૂબી ગઈ છે.

તતો ભૂમેસ્સમુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ જલક્રીડોચિતં દિવ્યં વારાહં રૂપમસ્મરત્

પછી ધરતીને બહાર કાઢવાની ઈચ્છા સાથે, પ્રજાપતિએ જળમાં રમવા યોગ્ય દિવ્ય વારાહ સ્વરૂપને સ્મરણ કર્યું.

મહાપર્વતવર્ષ્માણં મહાજલદનિઃસ્વનમ્ નીલમેઘપ્રતીકાશં દીપ્તશબ્દં ભયાનકમ્

જેનું રૂપ વિશાળ પર્વત જેટલું મોટું હતું, જેનો અવાજ ગર્જનારા મેઘ જેવો ગૂંજી રહ્યો હતો, જે નિલા વાદળ જેવું દેખાતું અને ભયાનક, તેજસ્વી ધ્વનિથી ભરેલું હતું.

પીનવૃત્તઘનસ્કંધપીનોન્નતકટીતટમ્ હ્રસ્વવૃત્તોરુજંઘાગ્રં સુતીક્ષ્ણપુરમણ્ડલમ્

એના ખભા જાડા અને ગોળ હતા, કમર પહોળી અને ઊંચી હતી, જાંઘ અને પગ ટૂંકો અને ગોળ, અને નાક ખૂબ તીક્ષ્ણ અને ગોળ હતું.

પદ્મરાગમણિપ્રખ્યં વૃત્તભીષણલોચનમ્ વૃત્તદીર્ઘમહાગાત્રં સ્તબ્ધકર્ણસ્થલોજ્જ્વલમ્

એની આંખો પદ્મરાગ મણિ જેવી લાલચટાક, ગોળ અને ભયજનક હતી, શરીર લાંબું અને વિશાળ હતું, અને કાન કઠણ અને તેજસ્વી હતાં.

ઉદીર્ણોચ્છ્વાસનિશ્વાસઘૂર્ણિતપ્રલયાર્ણવમ્ વિસ્ફુરત્સુસટાચ્છન્નકપોલસ્કંધબંધુરમ્

એના શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસથી પ્રલયનું મહાસાગર ધસી ઉઠ્યું, ગાલ અને ખભા ધ્રુજી ઉઠ્યા, અને આખું શરીર ઊભા વાળથી ઢંકાયેલું હતું.

મણિભિર્ભૂષણૈશ્ચિત્રૈર્મહારત્નૈઃપરિષ્કૃતમ્ વિરાજમાનં વિદ્યુદ્ભિર્મેઘસંઘમિવોન્નતમ્

એ મણિ અને વિશાળ રત્નોથી શોભાયમાન આભૂષણોથી સજ્જ હતો, વીજળીથી પ્રકાશિત વાદળના સમૂહ જેવો તેજસ્વી દેખાતો હતો.

આસ્થાય વિપુલં રૂપં વારાહમમિતં વિધિઃ પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્

એ વિધાતા એ અપરમપાર અને વિશાળ વરાહ રૂપ ધારણ કરી, પૃથ્વીને ઉપાડવા માટે પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.

સ તદા શુશુભે ઽતીવ સૂકરો ગિરિસંનિભઃ લિંગાકૃતેર્મહેશસ્ય પાદમૂલં ગતો યથા

પછી એ પર્વત સમાન વરાહ ખૂબ તેજસ્વી લાગ્યો, જાણે મહાદેવના લિંગરૂપે પાદમૂળે પહોંચી ગયો હોય.

તતસ્સ સલિલે મગ્નાં પૃથિવીં પૃથિવીંધરઃ ઉદ્ધૃત્યાલિંગ્ય દંષ્ટ્રાભ્યામુન્મમજ્જ રસાતલાત્

પછી પૃથ્વીધારીએ પાણીમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને ઉંચકી, દાંતથી તેને આલિંગન કરી, પાતાળમાંથી બહાર લાવ્યો.

તં દૃષ્ટ્વા મુનયસ્સિદ્ધા જનલોકનિવાસિનઃ મુમુદુર્નનૃતુર્મૂર્ધ્નિ તસ્ય પુષ્પૈરવાકિરન્

એને જોઈને ઋષિઓ, સિદ્ધો અને મનુષ્યલોકના વાસીઓ આનંદિત થયા, નાચ્યા અને તેના માથા પર ફૂલો વરસાવ્યા.

વપુર્મહાવરાહસ્ય શુશુભે પુષ્પસંવૃતમ્ પતદ્ભિરિવ ખદ્યોતૈઃ પ્રાશુરંજનપર્વતઃ

મહાન વરાહનું શરીર ફૂલો થી ઢંકાયેલું હતું, અને પડતા જ્યોત્સ્ના જેવા કીરણોથી શોભી ઉઠ્યું, જાણે કાળી પહાડી પર જ્યોત્સ્ના ઝળહળી રહી હોય.

તતઃ સંસ્થાનમાનીય વરાહો મહતીં મહીમ્ સ્વમેવ રૂપમાસ્થાય સ્થાપયામાસ વૈ વિભુઃ

પછી એ મહાન વરાહે પૃથ્વીને યોગ્ય સ્થાને લાવી, પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરી, તેને સ્થિરપણે સ્થાપિત કરી.

પૃથિવીં ચ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સ્થાપયન્ગિરીન્ ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્ કલ્પયામાસ પૂર્વવત્

પૃથ્વી ને ગોઠવીને, તેના પર પર્વતોને સ્થપાવી, ભૂલોકથી શરૂ કરીને ચારેય લોકોએ પહેલાં જેવું સર્જન કર્યું.

ઇતિ સહ મહતીં મહીં મહીધ્રૈઃ પ્રલયમહાજલધેરધઃસ્થમધ્યાત્ ઉપરિ ચ વિનિવેશ્ય વિશ્વકર્મા ચરમચરં ચ જગત્સસર્જ ભૂયઃ

આ રીતે, મહાન પર્વતો સાથે મહાન પૃથ્વીને નીચે, પ્રલયના મહાસાગર વચ્ચે અને ઉપર ગોઠવી, વિશ્વકર્માએ ફરીથી ચાલતું અને અચળ જગત સર્જ્યું.

સર્ગં ચિંતયતસ્તસ્ય તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્ પ્રધ્યાનકાલે મોહસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

જ્યારે એ સર્જન વિશે વિચારતો હતો, ત્યારે ધ્યાનની ક્ષણે, અંધકારરૂપ મોહ પ્રગટ્યો.