શિવપુરાણમ્

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાલ્લોકસ્ય સંતાનવિવૃદ્ધિહેતૂન્ અષ્ટૌ વિકારાનપિ ચાદિકાલે સૃષ્ટ્વા સમશ્નાતિ તથાંતકાલે

એના સર્જક સ્વભાવ અને રજોગુણની પ્રભુતાથી, એ જગતની વૃદ્ધિ અને વિસ્તરણનું કારણ બને છે; શરૂઆતમાં આઠ રૂપાંતરો પેદા કરીને, અંતે એ બધાને પાછા ખેંચી લે છે.

પ્રકૃત્યવસ્થાપિતકારણાનાં યા ચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ તત્સર્વમપ્રાકૃતવૈભવસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

પ્રકૃતિ દ્વારા સ્થાપિત કારણોની સ્થિતિ અને ફરીથી પ્રવૃત્તિ—આ બધું મહેશ્વરની ઈચ્છાથી જ થાય છે, જેના વૈભવને પ્રકૃતિ સ્પર્શી શકતી નથી.

મન્વંતરાણિ સર્વાણિ કલ્પભેદાંશ્ચ સર્વશઃ તેષ્વેવાંતરસર્ગં ચ પ્રતિસર્ગં ચ નો વદ

મને બધા મનુઓ અને વિવિધ કલ્પોના વિભાગો, અને તેમાં આવનારા અંતરસર્જન તથા પુનઃસર્જન વિશે કહો.

કાલસંખ્યાવિવૃત્તસ્ય પરાર્ધો બ્રહ્મણસ્સ્મૃતઃ તાવાંશ્ચૈવાસ્ય કાલોન્યસ્તસ્યાંતે પ્રતિસૃજ્યતે

બ્રહ્માના સમયનો પરાર્ધ એ તેની અવધિ માનવામાં આવે છે; અને એના અંતે બીજો સમય આવે છે અને પછી ફરી સર્જન થાય છે.

દિવસે દિવસે તસ્ય બ્રહ્મણઃ પૂર્વજન્મનઃ ચતુર્દશમહાભાગા મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

દરેક બ્રહ્માના પૂર્વ જન્મના દરેક દિવસે, ચૌદ મહાન મનુઓના ચક્ર ફરતા રહે છે.

અનાદિત્વાદનંતત્વાદજ્ઞેયત્વાચ્ચ કૃત્સ્નશઃ મન્વંતરાણિ કલ્પાશ્ચ ન શક્યા વચનાત્પૃથક્

કારણ કે એ અનાદિ, અનંત અને સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞેય છે, મનુઓ અને કલ્પાઓને અલગથી શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

ઉક્તેષ્વપિ ચ સર્વેષુ શૃણ્વતાં વો વચો મમ કિમિહાસ્તિ ફલં તસ્માન્ન પૃથક્ વક્તુમુત્સહે

જ્યાં સુધી બધું કહેવામાં આવ્યું છે, ત્યારે પણ તમે મારા શબ્દો સાંભળો છો તેમાં શું ફળ છે? એટલે હું એને અલગથી વર્ણવી શકતો નથી.

ય એવ ખલુ કલ્પેષુ કલ્પઃ સંપ્રતિ વર્તતે તત્ર સંક્ષિપ્ય વર્તંતે સૃષ્ટયઃ પ્રતિસૃષ્ટયઃ

હવે જે કલ્પ ચાલે છે, તેમાં સર્જન અને વિનાશના ચક્રો સંક્ષિપ્ત રીતે થાય છે.

યસ્ત્વયં વર્તતે કલ્પો વારાહો નામ નામતઃ અસ્મિન્નપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મનવસ્તુ ચતુર્દશ

હમણાં જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે, તેને 'વારાહ' નામે ઓળખાય છે; આ કલ્પમાં પણ, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ચૌદ મનુઓ છે.

સ્વાયંભુવાદયસ્સપ્ત સપ્ત સાવર્ણિકાદયઃ તેષુ વૈવસ્વતો નામ સપ્તમો વર્તતે મનુઃ

સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને સાતમાં સાવર્ણિક સુધીના મનુઓ છે; તેમા સાતમો વૈવસ્વત મનુ હમણાં રાજ કરે છે.

મન્વંતરેષુ સર્વેષુ સર્ગસંહારવૃત્તયઃ પ્રાયઃ સમાભવંતીતિ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા

દરેક મન્વંતરમાં સર્જન અને વિનાશની ઘટનાઓ સામાન્ય રીતે થાય છે; તેથી જ્ઞાનીએ એમ વિચારવું જોઈએ.

પૂર્વકલ્પે પરાવૃત્તે પ્રવૃત્તે કાલમારુતે સમુન્મૂલિતમૂલેષુ વૃક્ષેષુ ચ વનેષુ ચ

પહેલાંનો કલ્પ પૂરો થયો અને સમયરૂપ પવન શરૂ થયો ત્યારે, જંગલના વૃક્ષોની મૂળ ઊખડી ગઈ.

જગંતિ તૃણવક્ત્રીણિ દેવે દહતિ પાવકે વૃષ્ટ્યા ભુવિ નિષિક્તાયાં વિવેલેષ્વર્ણવેષુ ચ

જગત તણાવાળાં ઘાસની જેમ નાજુક હતું, તેને દેવતાના અગ્નિએ દાઝી નાખ્યું; પછી, જ્યારે જમીન પર વરસાદ પડ્યો, ત્યારે સાગરો છલકાઈ ઊઠ્યા.

દિક્ષુ સર્વાસુ મગ્નાસુ વારિપૂરે મહીયસિ તદદ્ભિશ્ચટુલાક્ષેપૈસ્તરંગભુજમણ્ડલૈઃ

બધી દિશાઓ વિશાળ પાણીથી ડૂબી ગઈ, અને તરંગોની લહેરો અને ચક્રાકાર ભાંજગડથી બધું જ ઢંકાઈ ગયું.

પ્રારબ્ધચણ્ડનૃત્યેષુ તતઃ પ્રલયવારિષુ બ્રહ્મા નારાયણો ભૂત્વા સુષ્વાપ સલિલે સુખમ્

જ્યારે પ્રલયના પાણી ભયાનક નૃત્ય કરવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્માએ નારાયણ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પાણી પર સુખથી સુઈ ગયા.

ઇમં ચોદાહરન્મંત્રં શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ તં શૃણુધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તદર્થં ચાક્ષરાશ્રયમ્

ત્યારે નારાયણને સંબોધી આ મંત્રરૂપ શ્લોક ઉચ્ચારવામાં આવ્યો; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, એના અર્થને સમજવા માટે એ સાંભળો.

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ અયનં તસ્ય તા યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

પાણીને 'નર' કહેવાય છે અને પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે; એમાં જ તેમનું નિવાસ હોવાથી તેમને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે.

શિવયોગમયીં નિદ્રાં કુર્વન્તં ત્રિદશેશ્વરમ્ બદ્ધાંજલિ પુટાસ્સિદ્ધા જનલોકનિવાસિનઃ

જનલોકમાં વસતા સિદ્ધોએ હાથ જોડીને, દેવોના સ્વામી શિવયોગમય નિદ્રામાં લીન છે એ જોયું.

સ્તોત્રૈઃ પ્રબોધયામાસુઃ પ્રભાતસમયે સુરાઃ યથા સૃષ્ટ્યાદિસમયે ઈશ્વરં શ્રુતયઃ પુરા

પ્રભાત સમયે દેવોએ સ્તુતિઓથી તેમને જાગૃત કર્યા, જેમ પ્રાચીન સમયમાં સર્જન સમયે વેદોએ ઈશ્વરને જાગૃત કર્યો હતો.

તતઃ પ્રબુદ્ધ ઉત્થાય શયનાત્તોયમધ્યગાત્ ઉદૈક્ષત દિશઃ સર્વા યોગનિદ્રાલસેક્ષણઃ

પછી તેઓ જાગીને શય્યા પરથી ઊઠ્યા અને પાણીમાંથી બહાર આવ્યા; યોગનિદ્રાથી આંખો હજુ પણ ઊંઘાળ હતી અને તેઓ બધે જોઈ રહ્યા હતા.

નાપશ્યત્સ તદા કિંચિત્સ્વાત્મનો વ્યતિરેકિ યત્ સવિસ્મય ઇવાસીનઃ પરાં ચિંતામુપાગમત્

ત્યારે તેમને પોતાથી અલગ કંઈ જ દેખાયું નહીં; તેઓ આશ્ચર્યમાં બેઠા અને ઊંડા વિચારમાં લીન થયા.

ક્વ સા ભગવતી યા તુ મનોજ્ઞા મહતી મહી નાનાવિધમહાશૈલનદીનગરકાનના

ક્યાં ગઈ એ ભગવતી, સુંદર અને વિશાળ ધરતી, જે અનેક મહાન પર્વતો, નદીઓ, શહેરો અને જંગલોથી શોભાયમાન હતી?

એવં સંચિંતયન્બ્રહ્મા બુબુધે નૈવ ભૂસ્થિતિમ્ તદા સસ્માર પિતરં ભગવંતં ત્રિલોચનમ્

આ રીતે વિચારીને પણ બ્રહ્માને ધરતીનું સ્થાન સમજાયું નહીં; ત્યારે તેમણે પોતાના પિતા, ત્રિનેત્રધારી ભગવાનને યાદ કર્યા.

સ્મરણાદ્દેવદેવસ્ય ભવસ્યામિતતેજસઃ જ્ઞાતવાન્સલિલે મગ્નાં ધરણીં ધરણીપતિઃ

દેવોના દેવ, અમિત તેજવાળા ભવનાં સ્મરણથી, ધરતીના સ્વામીએ સમજ્યું કે ધરતી પાણીમાં ડૂબી ગઈ છે.

તતો ભૂમેસ્સમુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ જલક્રીડોચિતં દિવ્યં વારાહં રૂપમસ્મરત્

પછી ધરતીને બહાર કાઢવાની ઈચ્છા સાથે, પ્રજાપતિએ જળમાં રમવા યોગ્ય દિવ્ય વારાહ સ્વરૂપને સ્મરણ કર્યું.

મહાપર્વતવર્ષ્માણં મહાજલદનિઃસ્વનમ્ નીલમેઘપ્રતીકાશં દીપ્તશબ્દં ભયાનકમ્

જેનું રૂપ વિશાળ પર્વત જેટલું મોટું હતું, જેનો અવાજ ગર્જનારા મેઘ જેવો ગૂંજી રહ્યો હતો, જે નિલા વાદળ જેવું દેખાતું અને ભયાનક, તેજસ્વી ધ્વનિથી ભરેલું હતું.

પીનવૃત્તઘનસ્કંધપીનોન્નતકટીતટમ્ હ્રસ્વવૃત્તોરુજંઘાગ્રં સુતીક્ષ્ણપુરમણ્ડલમ્

એના ખભા જાડા અને ગોળ હતા, કમર પહોળી અને ઊંચી હતી, જાંઘ અને પગ ટૂંકો અને ગોળ, અને નાક ખૂબ તીક્ષ્ણ અને ગોળ હતું.

પદ્મરાગમણિપ્રખ્યં વૃત્તભીષણલોચનમ્ વૃત્તદીર્ઘમહાગાત્રં સ્તબ્ધકર્ણસ્થલોજ્જ્વલમ્

એની આંખો પદ્મરાગ મણિ જેવી લાલચટાક, ગોળ અને ભયજનક હતી, શરીર લાંબું અને વિશાળ હતું, અને કાન કઠણ અને તેજસ્વી હતાં.

ઉદીર્ણોચ્છ્વાસનિશ્વાસઘૂર્ણિતપ્રલયાર્ણવમ્ વિસ્ફુરત્સુસટાચ્છન્નકપોલસ્કંધબંધુરમ્

એના શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસથી પ્રલયનું મહાસાગર ધસી ઉઠ્યું, ગાલ અને ખભા ધ્રુજી ઉઠ્યા, અને આખું શરીર ઊભા વાળથી ઢંકાયેલું હતું.