શિવપુરાણમ્

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયંતિ પરસ્પરમ્ આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તુ વિકારિષુ

આ રીતે, એકમાંથી બીજું ઉત્પન્ન થાય છે અને એકબીજાને આધાર આપે છે; આધાર અને આધારિતના રૂપે, રૂપાંતરો પણ જે બદલાય છે તેમાં જ રહે છે.

કૂર્મોંગાનિ યથા પૂર્વં પ્રસાર્ય વિનિયચ્છતિ વિકારાંશ્ચ તથા ઽવ્યક્તં સૃષ્ટ્વા ભૂયો નિયચ્છતિ

જેમ કાચબો પહેલાં પોતાના અંગો ફેલાવે છે અને પછી પાછા ખેંચી લે છે, તેમ અવ્યક્ત પણ પોતાના રૂપાંતરો પેદા કરીને પછી ફરી એને પોતાના અંદર ખેંચી લે છે.

અવ્યક્તપ્રભવં સર્વમાનુલોમ્યેન જાયતે પ્રાપ્તે પ્રલયકાલે તુ પ્રતિલોમ્યેનુલીયતે

બધું જ અવ્યક્તમાંથી તેના સ્વભાવ પ્રમાણે જન્મે છે; પણ જ્યારે પ્રલયનો સમય આવે છે, ત્યારે બધું જ વિપરીત ક્રમમાં પાછું અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.

ગુણાઃ કાલવશાદેવ ભવંતિ વિષમાઃ સમાઃ ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

ગણો સમયના પ્રભાવથી ક્યારેક અસમાન અને ક્યારેક સમાન થાય છે; જ્યારે ગુણો સમાન થાય ત્યારે લય સમજવો, અને જ્યારે ગુણોમાં અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જન થાય છે.

તદિદં બ્રહ્મણો યોનિરેતદંડં ઘનં મહત્ બ્રહ્મણઃ ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે

આ બ્રહ્માનું ગર્ભસ્થાન છે—આ ઘન અંડ, મહાન ક્ષેત્ર; બ્રહ્માનું ક્ષેત્ર કહેવાયું છે અને બ્રહ્મા એ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.

ઇતીદૃશાનામણ્ડાનાં કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ સર્વગત્વાત્પ્રધાનસ્ય તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ સ્થિતાઃ

આવા અંડોની અસંખ્ય કરોડો સંખ્યામાં છે, જે પ્રધાનના સર્વવ્યાપકતાથી સર્વત્ર, આડા, ઉપર અને નીચે સ્થિત છે.

તત્ર તત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ સૃષ્ટા પ્રધાનેન તથા લબ્ધ્વા શંભોસ્તુ સન્નિધિમ્

દરેક જગ્યાએ ચારમુખી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ પ્રધાન દ્વારા સર્જાય છે અને એમને શંભુની હાજરી પ્રાપ્ત થાય છે.

મહેશ્વરઃ પરોવ્યક્તાદંડમવ્યક્તસંભવમ્ અણ્ડાજ્જજ્ઞે વિભુર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાસ્ત્વિમે

મહેશ્વર, અવ્યક્તને પાર કરીને, અવ્યક્તમાંથી અંડનું સર્જન કરે છે; અને એ અંડમાંથી મહાન બ્રહ્માનો જન્મ થાય છે, અને એ બ્રહ્મા દ્વારા આ બધા લોક સર્જાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વઃ કથિતો મયૈષ પ્રધાનસર્ગઃ પ્રથમઃ પ્રવૃતઃ આત્યંતિકશ્ચ પ્રલયોન્તકાલે લીલાકૃતઃ કેવલમીશ્વરસ્ય

હું જે પ્રધાનસર્જન વર્ણવ્યું છે, એ પહેલું સર્જન છે, જે બુદ્ધિ વગર શરૂ થયું; અને અંતિમ પ્રલય સમયે એ બધું ઈશ્વરની લીલા રૂપે સંપૂર્ણપણે લીન થઈ જાય છે.

યત્તત્સ્મૃતં કારણમપ્રમેયં બ્રહ્મા પ્રધાનં પ્રકૃતેઃ પ્રસૂતિઃ અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્યં શુક્લં સુરક્તં પુરુષેણ યુક્તમ્

જેને અપરિમિત કારણ કહેવાય છે—બ્રહ્મા, પ્રધાન, પ્રકૃતિનું મૂળ—એ અનાદિ, અમધ્ય, અનંત, અનંત શક્તિયુક્ત, શુદ્ધ, ગાઢ લાલ અને પુરુષ સાથે જોડાયેલું છે.

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાલ્લોકસ્ય સંતાનવિવૃદ્ધિહેતૂન્ અષ્ટૌ વિકારાનપિ ચાદિકાલે સૃષ્ટ્વા સમશ્નાતિ તથાંતકાલે

એના સર્જક સ્વભાવ અને રજોગુણની પ્રભુતાથી, એ જગતની વૃદ્ધિ અને વિસ્તરણનું કારણ બને છે; શરૂઆતમાં આઠ રૂપાંતરો પેદા કરીને, અંતે એ બધાને પાછા ખેંચી લે છે.

પ્રકૃત્યવસ્થાપિતકારણાનાં યા ચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ તત્સર્વમપ્રાકૃતવૈભવસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

પ્રકૃતિ દ્વારા સ્થાપિત કારણોની સ્થિતિ અને ફરીથી પ્રવૃત્તિ—આ બધું મહેશ્વરની ઈચ્છાથી જ થાય છે, જેના વૈભવને પ્રકૃતિ સ્પર્શી શકતી નથી.

મન્વંતરાણિ સર્વાણિ કલ્પભેદાંશ્ચ સર્વશઃ તેષ્વેવાંતરસર્ગં ચ પ્રતિસર્ગં ચ નો વદ

મને બધા મનુઓ અને વિવિધ કલ્પોના વિભાગો, અને તેમાં આવનારા અંતરસર્જન તથા પુનઃસર્જન વિશે કહો.

કાલસંખ્યાવિવૃત્તસ્ય પરાર્ધો બ્રહ્મણસ્સ્મૃતઃ તાવાંશ્ચૈવાસ્ય કાલોન્યસ્તસ્યાંતે પ્રતિસૃજ્યતે

બ્રહ્માના સમયનો પરાર્ધ એ તેની અવધિ માનવામાં આવે છે; અને એના અંતે બીજો સમય આવે છે અને પછી ફરી સર્જન થાય છે.

દિવસે દિવસે તસ્ય બ્રહ્મણઃ પૂર્વજન્મનઃ ચતુર્દશમહાભાગા મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

દરેક બ્રહ્માના પૂર્વ જન્મના દરેક દિવસે, ચૌદ મહાન મનુઓના ચક્ર ફરતા રહે છે.

અનાદિત્વાદનંતત્વાદજ્ઞેયત્વાચ્ચ કૃત્સ્નશઃ મન્વંતરાણિ કલ્પાશ્ચ ન શક્યા વચનાત્પૃથક્

કારણ કે એ અનાદિ, અનંત અને સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞેય છે, મનુઓ અને કલ્પાઓને અલગથી શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

ઉક્તેષ્વપિ ચ સર્વેષુ શૃણ્વતાં વો વચો મમ કિમિહાસ્તિ ફલં તસ્માન્ન પૃથક્ વક્તુમુત્સહે

જ્યાં સુધી બધું કહેવામાં આવ્યું છે, ત્યારે પણ તમે મારા શબ્દો સાંભળો છો તેમાં શું ફળ છે? એટલે હું એને અલગથી વર્ણવી શકતો નથી.

ય એવ ખલુ કલ્પેષુ કલ્પઃ સંપ્રતિ વર્તતે તત્ર સંક્ષિપ્ય વર્તંતે સૃષ્ટયઃ પ્રતિસૃષ્ટયઃ

હવે જે કલ્પ ચાલે છે, તેમાં સર્જન અને વિનાશના ચક્રો સંક્ષિપ્ત રીતે થાય છે.

યસ્ત્વયં વર્તતે કલ્પો વારાહો નામ નામતઃ અસ્મિન્નપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મનવસ્તુ ચતુર્દશ

હમણાં જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે, તેને 'વારાહ' નામે ઓળખાય છે; આ કલ્પમાં પણ, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ચૌદ મનુઓ છે.

સ્વાયંભુવાદયસ્સપ્ત સપ્ત સાવર્ણિકાદયઃ તેષુ વૈવસ્વતો નામ સપ્તમો વર્તતે મનુઃ

સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને સાતમાં સાવર્ણિક સુધીના મનુઓ છે; તેમા સાતમો વૈવસ્વત મનુ હમણાં રાજ કરે છે.

મન્વંતરેષુ સર્વેષુ સર્ગસંહારવૃત્તયઃ પ્રાયઃ સમાભવંતીતિ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા

દરેક મન્વંતરમાં સર્જન અને વિનાશની ઘટનાઓ સામાન્ય રીતે થાય છે; તેથી જ્ઞાનીએ એમ વિચારવું જોઈએ.

પૂર્વકલ્પે પરાવૃત્તે પ્રવૃત્તે કાલમારુતે સમુન્મૂલિતમૂલેષુ વૃક્ષેષુ ચ વનેષુ ચ

પહેલાંનો કલ્પ પૂરો થયો અને સમયરૂપ પવન શરૂ થયો ત્યારે, જંગલના વૃક્ષોની મૂળ ઊખડી ગઈ.

જગંતિ તૃણવક્ત્રીણિ દેવે દહતિ પાવકે વૃષ્ટ્યા ભુવિ નિષિક્તાયાં વિવેલેષ્વર્ણવેષુ ચ

જગત તણાવાળાં ઘાસની જેમ નાજુક હતું, તેને દેવતાના અગ્નિએ દાઝી નાખ્યું; પછી, જ્યારે જમીન પર વરસાદ પડ્યો, ત્યારે સાગરો છલકાઈ ઊઠ્યા.

દિક્ષુ સર્વાસુ મગ્નાસુ વારિપૂરે મહીયસિ તદદ્ભિશ્ચટુલાક્ષેપૈસ્તરંગભુજમણ્ડલૈઃ

બધી દિશાઓ વિશાળ પાણીથી ડૂબી ગઈ, અને તરંગોની લહેરો અને ચક્રાકાર ભાંજગડથી બધું જ ઢંકાઈ ગયું.

પ્રારબ્ધચણ્ડનૃત્યેષુ તતઃ પ્રલયવારિષુ બ્રહ્મા નારાયણો ભૂત્વા સુષ્વાપ સલિલે સુખમ્

જ્યારે પ્રલયના પાણી ભયાનક નૃત્ય કરવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્માએ નારાયણ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પાણી પર સુખથી સુઈ ગયા.

ઇમં ચોદાહરન્મંત્રં શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ તં શૃણુધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તદર્થં ચાક્ષરાશ્રયમ્

ત્યારે નારાયણને સંબોધી આ મંત્રરૂપ શ્લોક ઉચ્ચારવામાં આવ્યો; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, એના અર્થને સમજવા માટે એ સાંભળો.

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ અયનં તસ્ય તા યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

પાણીને 'નર' કહેવાય છે અને પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે; એમાં જ તેમનું નિવાસ હોવાથી તેમને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે.

શિવયોગમયીં નિદ્રાં કુર્વન્તં ત્રિદશેશ્વરમ્ બદ્ધાંજલિ પુટાસ્સિદ્ધા જનલોકનિવાસિનઃ

જનલોકમાં વસતા સિદ્ધોએ હાથ જોડીને, દેવોના સ્વામી શિવયોગમય નિદ્રામાં લીન છે એ જોયું.

સ્તોત્રૈઃ પ્રબોધયામાસુઃ પ્રભાતસમયે સુરાઃ યથા સૃષ્ટ્યાદિસમયે ઈશ્વરં શ્રુતયઃ પુરા

પ્રભાત સમયે દેવોએ સ્તુતિઓથી તેમને જાગૃત કર્યા, જેમ પ્રાચીન સમયમાં સર્જન સમયે વેદોએ ઈશ્વરને જાગૃત કર્યો હતો.