શિવપુરાણમ્

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મા ચ કાલત્વે ચ તમો રજઃ વિષ્ણુત્વે કેવલં સત્ત્વં ગુણવૃદ્ધિસ્ત્રિધા વિભૌ

સત્વ અને રજસ બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે તમસ અને રજસ છે. વિષ્ણુરૂપે માત્ર સત્વ છે; ગુણોની વૃદ્ધિ ભગવાનમાં ત્રણ પ્રકારની છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ પુરુષત્વે ઽત્યુદાસીનઃ કર્મ ચ ત્રિવિધં વિભોઃ

બ્રહ્મા રૂપે એ લોકનું સર્જન કરે છે; કાળરૂપે એ સંહાર પણ કરે છે. પુરુષરૂપે એ સંપૂર્ણ નિષ્પક્ષ રહે છે; ભગવાનનું કર્મ ત્રણ પ્રકારનું છે.

એવં ત્રિધા વિભિન્નત્વાદ્બ્રહ્મા ત્રિગુણ ઉચ્યતે ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચાતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

આ રીતે ત્રણ ભાગે વહેંચાતા, બ્રહ્માને ત્રિગુણવંત કહે છે; અને ચાર ભાગે વહેંચાતા, તેને ચતુર્વ્યુહ કહે છે.

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિરિતિ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે એ આદિદેવ કહેવાય છે; જન્મ ન લેવો હોવાથી અજ કહેવાય છે. સર્વ જીવનું રક્ષણ કરે છે, તેથી પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાય છે.

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં સુમહાત્મનઃ ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાયુશ્ચા ઽપિ પર્વતાઃ

હિરણ્યમય મેરુ એના અંડાનું આવરણ છે, હે મહાત્મા! ગર્ભનું પાણી સમુદ્ર છે અને પર્વતો એનું જરાયુ છે.

તસ્મિન્નંડે ત્વિમે લોકા અંતર્વિશ્વમિદં જગત્ ચંદ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

એ અંડામાં આ બધા લોક છે અને સમગ્ર જગત છે; ચંદ્ર, સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને વાયુ પણ છે.

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોણ્ડં સમાવૃતમ્ આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બહિરાવૃતાઃ

એ અંડું બહારથી દસગણ પાણીથી ઘેરાયેલું છે; એ પાણી પણ દસગણ અગ્નિથી ઘેરાયેલું છે.

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બહિરાવૃતમ્ આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિનાવૃતમ્

એ અગ્નિ બહારથી દસગણ વાયુથી ઘેરાયેલું છે; વાયુને આકાશ ઘેરે છે અને આકાશને તત્વમૂળ ઘેરે છે.

ભૂતાદિર્મહતા તદ્વદવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્ એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિર્બહિરાવૃતમ્

તત્વમૂળને મહત્તત્વ ઘેરે છે અને મહત્તત્વને અવ્યક્ત ઘેરે છે; આ રીતે એ અંડું સાત આવરણોથી બહારથી ઘેરાયેલું છે.

એતદાવૃત્ત્ય ચાન્યોન્યમષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ સૃષ્ટિપાલનવિધ્વંસકર્મકર્ત્ર્યો દ્વિજોત્તમાઃ

આ રીતે, આઠ મૂળ તત્વો એકબીજાની સાથે સ્થિર છે, અને દરેક તત્વ સર્જન, પાલન અને વિનાશનું કાર્ય કરે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયંતિ પરસ્પરમ્ આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તુ વિકારિષુ

આ રીતે, એકમાંથી બીજું ઉત્પન્ન થાય છે અને એકબીજાને આધાર આપે છે; આધાર અને આધારિતના રૂપે, રૂપાંતરો પણ જે બદલાય છે તેમાં જ રહે છે.

કૂર્મોંગાનિ યથા પૂર્વં પ્રસાર્ય વિનિયચ્છતિ વિકારાંશ્ચ તથા ઽવ્યક્તં સૃષ્ટ્વા ભૂયો નિયચ્છતિ

જેમ કાચબો પહેલાં પોતાના અંગો ફેલાવે છે અને પછી પાછા ખેંચી લે છે, તેમ અવ્યક્ત પણ પોતાના રૂપાંતરો પેદા કરીને પછી ફરી એને પોતાના અંદર ખેંચી લે છે.

અવ્યક્તપ્રભવં સર્વમાનુલોમ્યેન જાયતે પ્રાપ્તે પ્રલયકાલે તુ પ્રતિલોમ્યેનુલીયતે

બધું જ અવ્યક્તમાંથી તેના સ્વભાવ પ્રમાણે જન્મે છે; પણ જ્યારે પ્રલયનો સમય આવે છે, ત્યારે બધું જ વિપરીત ક્રમમાં પાછું અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.

ગુણાઃ કાલવશાદેવ ભવંતિ વિષમાઃ સમાઃ ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

ગણો સમયના પ્રભાવથી ક્યારેક અસમાન અને ક્યારેક સમાન થાય છે; જ્યારે ગુણો સમાન થાય ત્યારે લય સમજવો, અને જ્યારે ગુણોમાં અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જન થાય છે.

તદિદં બ્રહ્મણો યોનિરેતદંડં ઘનં મહત્ બ્રહ્મણઃ ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે

આ બ્રહ્માનું ગર્ભસ્થાન છે—આ ઘન અંડ, મહાન ક્ષેત્ર; બ્રહ્માનું ક્ષેત્ર કહેવાયું છે અને બ્રહ્મા એ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.

ઇતીદૃશાનામણ્ડાનાં કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ સર્વગત્વાત્પ્રધાનસ્ય તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ સ્થિતાઃ

આવા અંડોની અસંખ્ય કરોડો સંખ્યામાં છે, જે પ્રધાનના સર્વવ્યાપકતાથી સર્વત્ર, આડા, ઉપર અને નીચે સ્થિત છે.

તત્ર તત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ સૃષ્ટા પ્રધાનેન તથા લબ્ધ્વા શંભોસ્તુ સન્નિધિમ્

દરેક જગ્યાએ ચારમુખી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ પ્રધાન દ્વારા સર્જાય છે અને એમને શંભુની હાજરી પ્રાપ્ત થાય છે.

મહેશ્વરઃ પરોવ્યક્તાદંડમવ્યક્તસંભવમ્ અણ્ડાજ્જજ્ઞે વિભુર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાસ્ત્વિમે

મહેશ્વર, અવ્યક્તને પાર કરીને, અવ્યક્તમાંથી અંડનું સર્જન કરે છે; અને એ અંડમાંથી મહાન બ્રહ્માનો જન્મ થાય છે, અને એ બ્રહ્મા દ્વારા આ બધા લોક સર્જાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વઃ કથિતો મયૈષ પ્રધાનસર્ગઃ પ્રથમઃ પ્રવૃતઃ આત્યંતિકશ્ચ પ્રલયોન્તકાલે લીલાકૃતઃ કેવલમીશ્વરસ્ય

હું જે પ્રધાનસર્જન વર્ણવ્યું છે, એ પહેલું સર્જન છે, જે બુદ્ધિ વગર શરૂ થયું; અને અંતિમ પ્રલય સમયે એ બધું ઈશ્વરની લીલા રૂપે સંપૂર્ણપણે લીન થઈ જાય છે.

યત્તત્સ્મૃતં કારણમપ્રમેયં બ્રહ્મા પ્રધાનં પ્રકૃતેઃ પ્રસૂતિઃ અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્યં શુક્લં સુરક્તં પુરુષેણ યુક્તમ્

જેને અપરિમિત કારણ કહેવાય છે—બ્રહ્મા, પ્રધાન, પ્રકૃતિનું મૂળ—એ અનાદિ, અમધ્ય, અનંત, અનંત શક્તિયુક્ત, શુદ્ધ, ગાઢ લાલ અને પુરુષ સાથે જોડાયેલું છે.

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાલ્લોકસ્ય સંતાનવિવૃદ્ધિહેતૂન્ અષ્ટૌ વિકારાનપિ ચાદિકાલે સૃષ્ટ્વા સમશ્નાતિ તથાંતકાલે

એના સર્જક સ્વભાવ અને રજોગુણની પ્રભુતાથી, એ જગતની વૃદ્ધિ અને વિસ્તરણનું કારણ બને છે; શરૂઆતમાં આઠ રૂપાંતરો પેદા કરીને, અંતે એ બધાને પાછા ખેંચી લે છે.

પ્રકૃત્યવસ્થાપિતકારણાનાં યા ચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ તત્સર્વમપ્રાકૃતવૈભવસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

પ્રકૃતિ દ્વારા સ્થાપિત કારણોની સ્થિતિ અને ફરીથી પ્રવૃત્તિ—આ બધું મહેશ્વરની ઈચ્છાથી જ થાય છે, જેના વૈભવને પ્રકૃતિ સ્પર્શી શકતી નથી.

મન્વંતરાણિ સર્વાણિ કલ્પભેદાંશ્ચ સર્વશઃ તેષ્વેવાંતરસર્ગં ચ પ્રતિસર્ગં ચ નો વદ

મને બધા મનુઓ અને વિવિધ કલ્પોના વિભાગો, અને તેમાં આવનારા અંતરસર્જન તથા પુનઃસર્જન વિશે કહો.

કાલસંખ્યાવિવૃત્તસ્ય પરાર્ધો બ્રહ્મણસ્સ્મૃતઃ તાવાંશ્ચૈવાસ્ય કાલોન્યસ્તસ્યાંતે પ્રતિસૃજ્યતે

બ્રહ્માના સમયનો પરાર્ધ એ તેની અવધિ માનવામાં આવે છે; અને એના અંતે બીજો સમય આવે છે અને પછી ફરી સર્જન થાય છે.

દિવસે દિવસે તસ્ય બ્રહ્મણઃ પૂર્વજન્મનઃ ચતુર્દશમહાભાગા મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

દરેક બ્રહ્માના પૂર્વ જન્મના દરેક દિવસે, ચૌદ મહાન મનુઓના ચક્ર ફરતા રહે છે.

અનાદિત્વાદનંતત્વાદજ્ઞેયત્વાચ્ચ કૃત્સ્નશઃ મન્વંતરાણિ કલ્પાશ્ચ ન શક્યા વચનાત્પૃથક્

કારણ કે એ અનાદિ, અનંત અને સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞેય છે, મનુઓ અને કલ્પાઓને અલગથી શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

ઉક્તેષ્વપિ ચ સર્વેષુ શૃણ્વતાં વો વચો મમ કિમિહાસ્તિ ફલં તસ્માન્ન પૃથક્ વક્તુમુત્સહે

જ્યાં સુધી બધું કહેવામાં આવ્યું છે, ત્યારે પણ તમે મારા શબ્દો સાંભળો છો તેમાં શું ફળ છે? એટલે હું એને અલગથી વર્ણવી શકતો નથી.

ય એવ ખલુ કલ્પેષુ કલ્પઃ સંપ્રતિ વર્તતે તત્ર સંક્ષિપ્ય વર્તંતે સૃષ્ટયઃ પ્રતિસૃષ્ટયઃ

હવે જે કલ્પ ચાલે છે, તેમાં સર્જન અને વિનાશના ચક્રો સંક્ષિપ્ત રીતે થાય છે.

યસ્ત્વયં વર્તતે કલ્પો વારાહો નામ નામતઃ અસ્મિન્નપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મનવસ્તુ ચતુર્દશ

હમણાં જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે, તેને 'વારાહ' નામે ઓળખાય છે; આ કલ્પમાં પણ, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ચૌદ મનુઓ છે.