શિવપુરાણમ્

ભૂતાનામાદિભૂતત્વાદ્ભૂતાદિઃ કથ્યતે તુ સઃ ભૂતાદેશ્શબ્દમાત્રં સ્યાત્તત્ર ચાકાશસંભવઃ

ભૂતોમાં જે પ્રથમ છે, તેને ભૂતાદિ કહે છે; ભૂતાદિમાંથી માત્ર ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાંથી આકાશ સર્જાય છે.

આકાશાત્સ્પર્શ ઉત્પન્નઃ સ્પર્શાદ્વાયુસમુદ્ભવઃ વાયો રૂપં તતસ્તેજસ્તેજસો રસસંભવઃ

આકાશમાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થયો, સ્પર્શમાંથી વાયુ પેદા થયો. વાયુમાંથી રૂપ આવ્યું, રૂપમાંથી અગ્નિ અને અગ્નિમાંથી સ્વાદ જન્મ્યો.

રસાદાપસ્સમુત્પન્નાસ્તેભ્યો ગન્ધસમુદ્ભવઃ ગન્ધાચ્ચ પૃથિવી જાતા ભૂતેભ્યોન્યચ્ચરાચરમ્

સ્વાદમાંથી પાણી પેદા થયું, અને પાણીમાંથી સુગંધ આવ્યો. સુગંધમાંથી પૃથ્વી જન્મી, અને આ પાંચ તત્વોમાંથી ચાલતું અને અચળ બધું સર્જાયું.

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ મહદાદિવિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષની હાજરી અને અવ્યક્તની કૃપાથી, મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, એ બધાએ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કરી.

તત્ર કાર્યં ચ કરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણો યદા તદંડે સુપ્રવૃદ્ધો ઽભૂત્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

જ્યારે એ અંડામાં બ્રહ્માનું કાર્ય અને સાધન સંપૂર્ણ થયું, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ, જેને બ્રહ્મા કહે છે, તેમાં ખૂબ વિકસ્યો.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

એ શરીરધારી પ્રથમ છે, તેને પુરુષ કહે છે. એ સર્વ જીવોનો મૂળ સર્જનહાર છે અને શરૂઆતમાં બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો.

તસ્યેશ્વરસ્ય પ્રતિમા જ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણા ધર્મૈશ્વર્યકરી બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી યજ્ઞે ઽભિમાનિનઃ

એ ઈશ્વરની પ્રતિમા જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે; બુદ્ધિ, જે ધર્મ અને ઈશ્વરપદ આપે છે, એ યજ્ઞમાં અભિમાન ધરાવનાર માટે બ્રાહ્મી કહેવાય છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે તસ્ય મનસા યદ્યદીપ્સિતમ્ વશી વિકૃત્વાત્ત્રૈગુણ્યાત્સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

અવ્યક્તમાંથી એ મનથી જે ઇચ્છે છે, તે જન્મે છે; એ સ્વામી છે, તેથી ત્રણ ગુણ, આધાર અને સ્વભાવથી બધું રૂપાંતરિત કરે છે.

ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સંપ્રવર્તતે સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્સ્વયમ્

એ પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી, ત્રણ લોકમાં પ્રવર્તે છે; એ જ સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને જુએ છે—આ ત્રણ દ્વારા પોતે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાંતકસ્સ્મૃતઃ સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્તિસ્રોવસ્થાસ્સ્વયંભુવઃ

ચાર મુખ ધરાવતો બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે અંતક કહેવાય છે. હજાર મથાવાળો પુરુષ ત્રણ અવસ્થામાં સ્વયંભૂ છે.

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મા ચ કાલત્વે ચ તમો રજઃ વિષ્ણુત્વે કેવલં સત્ત્વં ગુણવૃદ્ધિસ્ત્રિધા વિભૌ

સત્વ અને રજસ બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે તમસ અને રજસ છે. વિષ્ણુરૂપે માત્ર સત્વ છે; ગુણોની વૃદ્ધિ ભગવાનમાં ત્રણ પ્રકારની છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ પુરુષત્વે ઽત્યુદાસીનઃ કર્મ ચ ત્રિવિધં વિભોઃ

બ્રહ્મા રૂપે એ લોકનું સર્જન કરે છે; કાળરૂપે એ સંહાર પણ કરે છે. પુરુષરૂપે એ સંપૂર્ણ નિષ્પક્ષ રહે છે; ભગવાનનું કર્મ ત્રણ પ્રકારનું છે.

એવં ત્રિધા વિભિન્નત્વાદ્બ્રહ્મા ત્રિગુણ ઉચ્યતે ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચાતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

આ રીતે ત્રણ ભાગે વહેંચાતા, બ્રહ્માને ત્રિગુણવંત કહે છે; અને ચાર ભાગે વહેંચાતા, તેને ચતુર્વ્યુહ કહે છે.

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિરિતિ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે એ આદિદેવ કહેવાય છે; જન્મ ન લેવો હોવાથી અજ કહેવાય છે. સર્વ જીવનું રક્ષણ કરે છે, તેથી પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાય છે.

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં સુમહાત્મનઃ ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાયુશ્ચા ઽપિ પર્વતાઃ

હિરણ્યમય મેરુ એના અંડાનું આવરણ છે, હે મહાત્મા! ગર્ભનું પાણી સમુદ્ર છે અને પર્વતો એનું જરાયુ છે.

તસ્મિન્નંડે ત્વિમે લોકા અંતર્વિશ્વમિદં જગત્ ચંદ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

એ અંડામાં આ બધા લોક છે અને સમગ્ર જગત છે; ચંદ્ર, સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને વાયુ પણ છે.

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોણ્ડં સમાવૃતમ્ આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બહિરાવૃતાઃ

એ અંડું બહારથી દસગણ પાણીથી ઘેરાયેલું છે; એ પાણી પણ દસગણ અગ્નિથી ઘેરાયેલું છે.

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બહિરાવૃતમ્ આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિનાવૃતમ્

એ અગ્નિ બહારથી દસગણ વાયુથી ઘેરાયેલું છે; વાયુને આકાશ ઘેરે છે અને આકાશને તત્વમૂળ ઘેરે છે.

ભૂતાદિર્મહતા તદ્વદવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્ એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિર્બહિરાવૃતમ્

તત્વમૂળને મહત્તત્વ ઘેરે છે અને મહત્તત્વને અવ્યક્ત ઘેરે છે; આ રીતે એ અંડું સાત આવરણોથી બહારથી ઘેરાયેલું છે.

એતદાવૃત્ત્ય ચાન્યોન્યમષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ સૃષ્ટિપાલનવિધ્વંસકર્મકર્ત્ર્યો દ્વિજોત્તમાઃ

આ રીતે, આઠ મૂળ તત્વો એકબીજાની સાથે સ્થિર છે, અને દરેક તત્વ સર્જન, પાલન અને વિનાશનું કાર્ય કરે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયંતિ પરસ્પરમ્ આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તુ વિકારિષુ

આ રીતે, એકમાંથી બીજું ઉત્પન્ન થાય છે અને એકબીજાને આધાર આપે છે; આધાર અને આધારિતના રૂપે, રૂપાંતરો પણ જે બદલાય છે તેમાં જ રહે છે.

કૂર્મોંગાનિ યથા પૂર્વં પ્રસાર્ય વિનિયચ્છતિ વિકારાંશ્ચ તથા ઽવ્યક્તં સૃષ્ટ્વા ભૂયો નિયચ્છતિ

જેમ કાચબો પહેલાં પોતાના અંગો ફેલાવે છે અને પછી પાછા ખેંચી લે છે, તેમ અવ્યક્ત પણ પોતાના રૂપાંતરો પેદા કરીને પછી ફરી એને પોતાના અંદર ખેંચી લે છે.

અવ્યક્તપ્રભવં સર્વમાનુલોમ્યેન જાયતે પ્રાપ્તે પ્રલયકાલે તુ પ્રતિલોમ્યેનુલીયતે

બધું જ અવ્યક્તમાંથી તેના સ્વભાવ પ્રમાણે જન્મે છે; પણ જ્યારે પ્રલયનો સમય આવે છે, ત્યારે બધું જ વિપરીત ક્રમમાં પાછું અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.

ગુણાઃ કાલવશાદેવ ભવંતિ વિષમાઃ સમાઃ ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

ગણો સમયના પ્રભાવથી ક્યારેક અસમાન અને ક્યારેક સમાન થાય છે; જ્યારે ગુણો સમાન થાય ત્યારે લય સમજવો, અને જ્યારે ગુણોમાં અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જન થાય છે.

તદિદં બ્રહ્મણો યોનિરેતદંડં ઘનં મહત્ બ્રહ્મણઃ ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે

આ બ્રહ્માનું ગર્ભસ્થાન છે—આ ઘન અંડ, મહાન ક્ષેત્ર; બ્રહ્માનું ક્ષેત્ર કહેવાયું છે અને બ્રહ્મા એ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.

ઇતીદૃશાનામણ્ડાનાં કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ સર્વગત્વાત્પ્રધાનસ્ય તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ સ્થિતાઃ

આવા અંડોની અસંખ્ય કરોડો સંખ્યામાં છે, જે પ્રધાનના સર્વવ્યાપકતાથી સર્વત્ર, આડા, ઉપર અને નીચે સ્થિત છે.

તત્ર તત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ સૃષ્ટા પ્રધાનેન તથા લબ્ધ્વા શંભોસ્તુ સન્નિધિમ્

દરેક જગ્યાએ ચારમુખી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ પ્રધાન દ્વારા સર્જાય છે અને એમને શંભુની હાજરી પ્રાપ્ત થાય છે.

મહેશ્વરઃ પરોવ્યક્તાદંડમવ્યક્તસંભવમ્ અણ્ડાજ્જજ્ઞે વિભુર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાસ્ત્વિમે

મહેશ્વર, અવ્યક્તને પાર કરીને, અવ્યક્તમાંથી અંડનું સર્જન કરે છે; અને એ અંડમાંથી મહાન બ્રહ્માનો જન્મ થાય છે, અને એ બ્રહ્મા દ્વારા આ બધા લોક સર્જાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વઃ કથિતો મયૈષ પ્રધાનસર્ગઃ પ્રથમઃ પ્રવૃતઃ આત્યંતિકશ્ચ પ્રલયોન્તકાલે લીલાકૃતઃ કેવલમીશ્વરસ્ય

હું જે પ્રધાનસર્જન વર્ણવ્યું છે, એ પહેલું સર્જન છે, જે બુદ્ધિ વગર શરૂ થયું; અને અંતિમ પ્રલય સમયે એ બધું ઈશ્વરની લીલા રૂપે સંપૂર્ણપણે લીન થઈ જાય છે.