શિવપુરાણમ્

ક્વચિદ્બ્રહ્મા ક્વચિદ્વિષ્ણુઃ ક્વચિદ્રુદ્રઃ પ્રશસ્યતે નાનેન તેષામાધિક્યમૈશ્વર્યં ચાતિરિચ્યતે

ક્યારેક બ્રહ્મા, ક્યારેક વિષ્ણુ, તો ક્યારેક રુદ્રની પ્રશંસા થાય છે; પણ એથી તેમનું મહત્ત્વ કે ઈશ્વરપદ વધતું નથી.

મૂર્ખા નિંદંતિ તાન્વાગ્ભિઃ સંરંભાભિનિવેશિનઃ યાતુધાના ભવંત્યેવ પિશાચાશ્ચ ન સંશયઃ

મૂર્ખો, ઝઘડામાં ફસાયેલા, તેમને વાણીથી નિંદા કરે છે; આવા લોકો નિશ્ચયે દાનવ અને ભૂત બની જાય છે.

દેવો ગુણત્રયાતીતશ્ચતુર્વ્યૂહો મહેશ્વરઃ સકલસ્સકલાધારશક્તેરુત્પત્તિકારણમ્

મહેશ્વર ભગવાન ત્રણ ગુણોથી પર છે, ચાર રૂપે વિભાજિત છે, સર્વનો આધાર છે અને સર્વને ધારણ કરતી શક્તિના ઉત્પન્ન કરનાર છે.

સોયમાત્મા ત્રયસ્યાસ્ય પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ લીલાકૃતજગત્સૃષ્ટિરીશ્વરત્વે વ્યવસ્થિતઃ

આ જ આત્મા, જેણે રમણ માટે જગતની રચના કરી છે, એ જ પ્રકૃતિ, પુરુષ અને જગત ઉપર ઈશ્વર તરીકે સ્થિર છે.

યસ્સર્વસ્માત્પરો નિત્યો નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ સ એવ ચ તદાધારસ્તદાત્મા તદધિષ્ઠિતઃ

જે સર્વથી પર, શાશ્વત, નિર્ભાગ અને પરમેશ્વર છે—એ જ બધાનો આધાર, સ્વરૂપ અને શાસક છે.

તસ્માન્મહેશ્વરશ્ચૈવ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તથા સદાશિવભવો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા સર્વશિવાત્મકમ્

આથી મહેશ્વર, પ્રકૃતિ, પુરુષ, સદાશિવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા—બધા સર્વવ્યાપી શિવમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રધાનાત્પ્રથમં જજ્ઞે વૃદ્ધિઃ ખ્યાતિર્મતિર્મહાન્ મહત્તત્ત્વસ્ય સંક્ષોભાદહંકારસ્ત્રિધા ઽભવત્

પ્રધાનમાંથી પ્રથમ વૃદ્ધિ, ખ્યાતિ, બુદ્ધિ અને મહત્તત્વ ઉત્પન્ન થયું; અને મહત્તત્વના સંકોચથી ત્રણ પ્રકારના અહંકાર જન્મ્યા.

અહંકારશ્ચ ભૂતાનિ તન્માત્રાનીંદ્રિયાણિ ચ વૈકારિકાદહંકારાત્સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકઃ

અહંકારમાંથી ભૂત, તન્માત્રા અને ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા; અને જે અહંકાર સત્ત્વથી ભરપૂર છે, તેમાંથી સાત્ત્વિક પ્રકાર ઉત્પન્ન થાય છે.

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સંપ્રવર્તતે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચકર્મેંદ્રિયાણિ ચ

એ સાત્ત્વિક સર્જન, જેને વૈકારિક કહે છે, એકસાથે થાય છે: પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો.

એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્ તમોયુક્તાદહંકારાદ્ભૂતતન્માત્રસંભવઃ

અગિયારમું મન છે, જે પોતાની ગુણવત્તાથી દ્વૈત સ્વરૂપ ધરાવે છે; અને જે અહંકાર તમોગુણથી ભરપૂર છે, એમાંથી ભૂતતન્માત્રાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂતાનામાદિભૂતત્વાદ્ભૂતાદિઃ કથ્યતે તુ સઃ ભૂતાદેશ્શબ્દમાત્રં સ્યાત્તત્ર ચાકાશસંભવઃ

ભૂતોમાં જે પ્રથમ છે, તેને ભૂતાદિ કહે છે; ભૂતાદિમાંથી માત્ર ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાંથી આકાશ સર્જાય છે.

આકાશાત્સ્પર્શ ઉત્પન્નઃ સ્પર્શાદ્વાયુસમુદ્ભવઃ વાયો રૂપં તતસ્તેજસ્તેજસો રસસંભવઃ

આકાશમાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થયો, સ્પર્શમાંથી વાયુ પેદા થયો. વાયુમાંથી રૂપ આવ્યું, રૂપમાંથી અગ્નિ અને અગ્નિમાંથી સ્વાદ જન્મ્યો.

રસાદાપસ્સમુત્પન્નાસ્તેભ્યો ગન્ધસમુદ્ભવઃ ગન્ધાચ્ચ પૃથિવી જાતા ભૂતેભ્યોન્યચ્ચરાચરમ્

સ્વાદમાંથી પાણી પેદા થયું, અને પાણીમાંથી સુગંધ આવ્યો. સુગંધમાંથી પૃથ્વી જન્મી, અને આ પાંચ તત્વોમાંથી ચાલતું અને અચળ બધું સર્જાયું.

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ મહદાદિવિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષની હાજરી અને અવ્યક્તની કૃપાથી, મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, એ બધાએ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કરી.

તત્ર કાર્યં ચ કરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણો યદા તદંડે સુપ્રવૃદ્ધો ઽભૂત્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

જ્યારે એ અંડામાં બ્રહ્માનું કાર્ય અને સાધન સંપૂર્ણ થયું, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ, જેને બ્રહ્મા કહે છે, તેમાં ખૂબ વિકસ્યો.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

એ શરીરધારી પ્રથમ છે, તેને પુરુષ કહે છે. એ સર્વ જીવોનો મૂળ સર્જનહાર છે અને શરૂઆતમાં બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો.

તસ્યેશ્વરસ્ય પ્રતિમા જ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણા ધર્મૈશ્વર્યકરી બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી યજ્ઞે ઽભિમાનિનઃ

એ ઈશ્વરની પ્રતિમા જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે; બુદ્ધિ, જે ધર્મ અને ઈશ્વરપદ આપે છે, એ યજ્ઞમાં અભિમાન ધરાવનાર માટે બ્રાહ્મી કહેવાય છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે તસ્ય મનસા યદ્યદીપ્સિતમ્ વશી વિકૃત્વાત્ત્રૈગુણ્યાત્સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

અવ્યક્તમાંથી એ મનથી જે ઇચ્છે છે, તે જન્મે છે; એ સ્વામી છે, તેથી ત્રણ ગુણ, આધાર અને સ્વભાવથી બધું રૂપાંતરિત કરે છે.

ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સંપ્રવર્તતે સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્સ્વયમ્

એ પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી, ત્રણ લોકમાં પ્રવર્તે છે; એ જ સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને જુએ છે—આ ત્રણ દ્વારા પોતે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાંતકસ્સ્મૃતઃ સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્તિસ્રોવસ્થાસ્સ્વયંભુવઃ

ચાર મુખ ધરાવતો બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે અંતક કહેવાય છે. હજાર મથાવાળો પુરુષ ત્રણ અવસ્થામાં સ્વયંભૂ છે.

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મા ચ કાલત્વે ચ તમો રજઃ વિષ્ણુત્વે કેવલં સત્ત્વં ગુણવૃદ્ધિસ્ત્રિધા વિભૌ

સત્વ અને રજસ બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે તમસ અને રજસ છે. વિષ્ણુરૂપે માત્ર સત્વ છે; ગુણોની વૃદ્ધિ ભગવાનમાં ત્રણ પ્રકારની છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ પુરુષત્વે ઽત્યુદાસીનઃ કર્મ ચ ત્રિવિધં વિભોઃ

બ્રહ્મા રૂપે એ લોકનું સર્જન કરે છે; કાળરૂપે એ સંહાર પણ કરે છે. પુરુષરૂપે એ સંપૂર્ણ નિષ્પક્ષ રહે છે; ભગવાનનું કર્મ ત્રણ પ્રકારનું છે.

એવં ત્રિધા વિભિન્નત્વાદ્બ્રહ્મા ત્રિગુણ ઉચ્યતે ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચાતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

આ રીતે ત્રણ ભાગે વહેંચાતા, બ્રહ્માને ત્રિગુણવંત કહે છે; અને ચાર ભાગે વહેંચાતા, તેને ચતુર્વ્યુહ કહે છે.

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિરિતિ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે એ આદિદેવ કહેવાય છે; જન્મ ન લેવો હોવાથી અજ કહેવાય છે. સર્વ જીવનું રક્ષણ કરે છે, તેથી પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાય છે.

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં સુમહાત્મનઃ ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાયુશ્ચા ઽપિ પર્વતાઃ

હિરણ્યમય મેરુ એના અંડાનું આવરણ છે, હે મહાત્મા! ગર્ભનું પાણી સમુદ્ર છે અને પર્વતો એનું જરાયુ છે.

તસ્મિન્નંડે ત્વિમે લોકા અંતર્વિશ્વમિદં જગત્ ચંદ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

એ અંડામાં આ બધા લોક છે અને સમગ્ર જગત છે; ચંદ્ર, સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને વાયુ પણ છે.

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોણ્ડં સમાવૃતમ્ આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બહિરાવૃતાઃ

એ અંડું બહારથી દસગણ પાણીથી ઘેરાયેલું છે; એ પાણી પણ દસગણ અગ્નિથી ઘેરાયેલું છે.

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બહિરાવૃતમ્ આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિનાવૃતમ્

એ અગ્નિ બહારથી દસગણ વાયુથી ઘેરાયેલું છે; વાયુને આકાશ ઘેરે છે અને આકાશને તત્વમૂળ ઘેરે છે.

ભૂતાદિર્મહતા તદ્વદવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્ એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિર્બહિરાવૃતમ્

તત્વમૂળને મહત્તત્વ ઘેરે છે અને મહત્તત્વને અવ્યક્ત ઘેરે છે; આ રીતે એ અંડું સાત આવરણોથી બહારથી ઘેરાયેલું છે.