શિવપુરાણમ્

અપ્રજ્ઞાતે જગત્યસ્મિન્નેક એવ મહેશ્વરઃ ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તતઃ

જ્યારે જગત અપ્રગટ હોય છે, ત્યારે માત્ર એક મહેશ્વર જ રહે છે, જે આખી રાત્રિ, પરમ માહેશ્વરીની ઉપાસના કરે છે.

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પ્રધાનપુરુષાવુભૌ પ્રવિશ્ય ક્ષોભયામાસ માયાયોગાન્મહેશ્વરઃ

પણ જ્યારે રાત્રિ પૂરી થાય છે, ત્યારે મહેશ્વર માયાની શક્તિથી પ્રધાન અને પુરુષમાં પ્રવેશી તેમને જાગૃત કરે છે.

તતઃ પુનરશેષાણાં ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયાત્ અવ્યક્તાદભવત્સૃષ્ટિરાજ્ઞયા પરમેષ્ઠિનઃ

પછી ફરી, પરમેશ્વરના આદેશથી, અવ્યક્તમાંથી સર્જન થાય છે અને બધા જીવોના ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે.

વિશ્વોત્તરોત્તરવિચિત્રમનોરથસ્ય યસ્યૈકશક્તિશકલે સકલસ્સમાપ્તઃ આત્માનમધ્વપતિમધ્વવિદો વદંતિ તસ્મૈ નમઃ સકલલોકવિલક્ષણાય

જે ભગવાન સર્વ લોકોથી એકદમ જુદા છે, જેમની એક જ શક્તિના નાના ભાગમાં આખું વિશ્વ અને તેની અદભુત ઇચ્છાઓ સમાઈ જાય છે, જેમને માર્ગના જ્ઞાનીઓ માર્ગના સ્વામી અને આત્મા કહે છે, એવા સર્વથી અલગ એવા ભગવાનને વંદન છે.

પુરુષાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વમવ્યક્તાદીશ્વરાજ્ઞયા બુદ્ધ્યાદયો વિશેષાંતા વિકારાશ્ચાભવન્ ક્રમાત્

પુરુષ સ્થાપિત થાય એ પહેલાં, અવ્યક્તમાંથી, ઈશ્વરની આજ્ઞાથી, બુદ્ધિ અને બીજા તત્વો તથા તેમના પરિવર્તનો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થયા.

તતસ્તેભ્યો વિકારેભ્યો રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ કારણત્વેન સર્વેષાં ત્રયો દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે

પછી, એ પરિવર્તનોમાંથી, સર્વના કારણરૂપે ત્રણ દેવતાઓ, એટલે કે રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) જન્મ્યા.

સર્વતો ભુવનવ્યાપ્તિશક્તિમવ્યાહતાં ક્વચિત્ જ્ઞાનમપ્રતિમં શશ્વદૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્

તેમને સર્વ જગતને વ્યાપવાની અડચણરહિત શક્તિ, અનન્ય જ્ઞાન, સતત ઈશ્વરપદ અને અણિમાદિક અદભુત શક્તિઓ પ્રાપ્ત છે.

સૃષ્ટિસ્થિતિલયાખ્યેષુ કર્મસુ ત્રિષુ હેતુતામ્ પ્રભુત્વેન સહૈતેષાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય—આ ત્રણ કાર્યોમાં મહેશ્વર પોતાની સર્વસત્તા સાથે કારણરૂપે અને કૃપા કરીને કાર્ય કરે છે.

કલ્પાન્તરે પુનસ્તેષામસ્પર્ધા બુદ્ધિમોહિનામ્ સર્ગરક્ષાલયાચારં પ્રત્યેકં પ્રદદૌ ચ સઃ

કલ્પના અંતે, તેમની વચ્ચેની સ્પર્ધા અને બુદ્ધિભ્રમને કારણે, ભગવાને દરેકને અલગ-અલગ રીતે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયનું કાર્ય સોંપ્યું.

એતે પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ પરસ્પરેણ વર્ધંતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

આ ત્રણેય પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થાય છે, એકબીજાને ધારણ કરે છે, એકબીજાથી વૃદ્ધિ પામે છે અને એકબીજાના અનુયાયી રહે છે.

ક્વચિદ્બ્રહ્મા ક્વચિદ્વિષ્ણુઃ ક્વચિદ્રુદ્રઃ પ્રશસ્યતે નાનેન તેષામાધિક્યમૈશ્વર્યં ચાતિરિચ્યતે

ક્યારેક બ્રહ્મા, ક્યારેક વિષ્ણુ, તો ક્યારેક રુદ્રની પ્રશંસા થાય છે; પણ એથી તેમનું મહત્ત્વ કે ઈશ્વરપદ વધતું નથી.

મૂર્ખા નિંદંતિ તાન્વાગ્ભિઃ સંરંભાભિનિવેશિનઃ યાતુધાના ભવંત્યેવ પિશાચાશ્ચ ન સંશયઃ

મૂર્ખો, ઝઘડામાં ફસાયેલા, તેમને વાણીથી નિંદા કરે છે; આવા લોકો નિશ્ચયે દાનવ અને ભૂત બની જાય છે.

દેવો ગુણત્રયાતીતશ્ચતુર્વ્યૂહો મહેશ્વરઃ સકલસ્સકલાધારશક્તેરુત્પત્તિકારણમ્

મહેશ્વર ભગવાન ત્રણ ગુણોથી પર છે, ચાર રૂપે વિભાજિત છે, સર્વનો આધાર છે અને સર્વને ધારણ કરતી શક્તિના ઉત્પન્ન કરનાર છે.

સોયમાત્મા ત્રયસ્યાસ્ય પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ લીલાકૃતજગત્સૃષ્ટિરીશ્વરત્વે વ્યવસ્થિતઃ

આ જ આત્મા, જેણે રમણ માટે જગતની રચના કરી છે, એ જ પ્રકૃતિ, પુરુષ અને જગત ઉપર ઈશ્વર તરીકે સ્થિર છે.

યસ્સર્વસ્માત્પરો નિત્યો નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ સ એવ ચ તદાધારસ્તદાત્મા તદધિષ્ઠિતઃ

જે સર્વથી પર, શાશ્વત, નિર્ભાગ અને પરમેશ્વર છે—એ જ બધાનો આધાર, સ્વરૂપ અને શાસક છે.

તસ્માન્મહેશ્વરશ્ચૈવ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તથા સદાશિવભવો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા સર્વશિવાત્મકમ્

આથી મહેશ્વર, પ્રકૃતિ, પુરુષ, સદાશિવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા—બધા સર્વવ્યાપી શિવમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રધાનાત્પ્રથમં જજ્ઞે વૃદ્ધિઃ ખ્યાતિર્મતિર્મહાન્ મહત્તત્ત્વસ્ય સંક્ષોભાદહંકારસ્ત્રિધા ઽભવત્

પ્રધાનમાંથી પ્રથમ વૃદ્ધિ, ખ્યાતિ, બુદ્ધિ અને મહત્તત્વ ઉત્પન્ન થયું; અને મહત્તત્વના સંકોચથી ત્રણ પ્રકારના અહંકાર જન્મ્યા.

અહંકારશ્ચ ભૂતાનિ તન્માત્રાનીંદ્રિયાણિ ચ વૈકારિકાદહંકારાત્સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકઃ

અહંકારમાંથી ભૂત, તન્માત્રા અને ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા; અને જે અહંકાર સત્ત્વથી ભરપૂર છે, તેમાંથી સાત્ત્વિક પ્રકાર ઉત્પન્ન થાય છે.

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સંપ્રવર્તતે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચકર્મેંદ્રિયાણિ ચ

એ સાત્ત્વિક સર્જન, જેને વૈકારિક કહે છે, એકસાથે થાય છે: પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો.

એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્ તમોયુક્તાદહંકારાદ્ભૂતતન્માત્રસંભવઃ

અગિયારમું મન છે, જે પોતાની ગુણવત્તાથી દ્વૈત સ્વરૂપ ધરાવે છે; અને જે અહંકાર તમોગુણથી ભરપૂર છે, એમાંથી ભૂતતન્માત્રાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂતાનામાદિભૂતત્વાદ્ભૂતાદિઃ કથ્યતે તુ સઃ ભૂતાદેશ્શબ્દમાત્રં સ્યાત્તત્ર ચાકાશસંભવઃ

ભૂતોમાં જે પ્રથમ છે, તેને ભૂતાદિ કહે છે; ભૂતાદિમાંથી માત્ર ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાંથી આકાશ સર્જાય છે.

આકાશાત્સ્પર્શ ઉત્પન્નઃ સ્પર્શાદ્વાયુસમુદ્ભવઃ વાયો રૂપં તતસ્તેજસ્તેજસો રસસંભવઃ

આકાશમાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થયો, સ્પર્શમાંથી વાયુ પેદા થયો. વાયુમાંથી રૂપ આવ્યું, રૂપમાંથી અગ્નિ અને અગ્નિમાંથી સ્વાદ જન્મ્યો.

રસાદાપસ્સમુત્પન્નાસ્તેભ્યો ગન્ધસમુદ્ભવઃ ગન્ધાચ્ચ પૃથિવી જાતા ભૂતેભ્યોન્યચ્ચરાચરમ્

સ્વાદમાંથી પાણી પેદા થયું, અને પાણીમાંથી સુગંધ આવ્યો. સુગંધમાંથી પૃથ્વી જન્મી, અને આ પાંચ તત્વોમાંથી ચાલતું અને અચળ બધું સર્જાયું.

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ મહદાદિવિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષની હાજરી અને અવ્યક્તની કૃપાથી, મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, એ બધાએ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કરી.

તત્ર કાર્યં ચ કરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણો યદા તદંડે સુપ્રવૃદ્ધો ઽભૂત્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

જ્યારે એ અંડામાં બ્રહ્માનું કાર્ય અને સાધન સંપૂર્ણ થયું, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ, જેને બ્રહ્મા કહે છે, તેમાં ખૂબ વિકસ્યો.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

એ શરીરધારી પ્રથમ છે, તેને પુરુષ કહે છે. એ સર્વ જીવોનો મૂળ સર્જનહાર છે અને શરૂઆતમાં બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો.

તસ્યેશ્વરસ્ય પ્રતિમા જ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણા ધર્મૈશ્વર્યકરી બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી યજ્ઞે ઽભિમાનિનઃ

એ ઈશ્વરની પ્રતિમા જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે; બુદ્ધિ, જે ધર્મ અને ઈશ્વરપદ આપે છે, એ યજ્ઞમાં અભિમાન ધરાવનાર માટે બ્રાહ્મી કહેવાય છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે તસ્ય મનસા યદ્યદીપ્સિતમ્ વશી વિકૃત્વાત્ત્રૈગુણ્યાત્સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

અવ્યક્તમાંથી એ મનથી જે ઇચ્છે છે, તે જન્મે છે; એ સ્વામી છે, તેથી ત્રણ ગુણ, આધાર અને સ્વભાવથી બધું રૂપાંતરિત કરે છે.

ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સંપ્રવર્તતે સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્સ્વયમ્

એ પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી, ત્રણ લોકમાં પ્રવર્તે છે; એ જ સર્જે છે, ગ્રહણ કરે છે અને જુએ છે—આ ત્રણ દ્વારા પોતે.