શિવપુરાણમ્

તસ્માચ્છક્તસ્સ્વતન્ત્રો યઃ સર્વશક્તિશ્ચ સર્વવિત્ અનાદિનિધનશ્ચાયં મહદૈશ્વર્યસંયુતઃ

એથી જે સર્વશક્તિમાન, સ્વતંત્ર, સર્વજ્ઞ, અનાદિ અને અનંત છે અને મહાન ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે—

સ એવ જગતઃ કર્તા મહાદેવો મહેશ્વરાઃ પાતા હર્તા ચ સર્વસ્ય તતઃ પૃથગનન્વયઃ

એજ જગતનો સર્જનહાર, મહાદેવ, મહેશ્વર છે; એ સર્વનો રક્ષક અને સંહારક પણ છે. આથી ક્રમ સ્પષ્ટ છે.

પરિણામઃ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ પુરુષસ્ય ચ સર્વં સત્યવ્રતસ્યૈવ શાસનેન પ્રવર્તતે

પ્રધાનનો પરિવર્તન અને પુરુષની પ્રવૃત્તિ—આ બધું સત્યવ્રતના આદેશથી જ થાય છે.

ઇતીયં શાશ્વતી નિષ્ઠા સતાં મનસિ વર્તતે ન ચૈનં પક્ષમાશ્રિત્ય વર્તતે સ્વલ્પચેતનઃ

આ રીતે આ શાશ્વત નિષ્કર્ષ જ્ઞાની લોકોના મનમાં સ્થિર રહે છે; અને જેનું મન ઓછું સમજણ ધરાવે છે, તે આ માર્ગે ચાલતો નથી.

યાવદાદિસમારંભો યાવદ્યઃ પ્રલયો મહાન્ તાવદપ્યેતિ સકલં બ્રહ્મણઃ શારદાં શતમ્

સર્જનના આરંભથી લઈને મહાપ્રલય સુધી, આ બધું બ્રહ્માના એક શત વર્ષ જેટલા સમય સુધી ટકે છે.

પરમિત્યાયુષો નામ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ તત્પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમભિધીયતે

અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્માનું આ પરમ આયુષ્ય કહેવાય છે; જેમાં 'પર' નામે ઓળખાતું છે અને તેનું અડધું 'પરાર્ધ' કહેવાય છે.

પરાર્ધદ્વયકાલાંતે પ્રલયે સમુપસ્થિતે અવ્યક્તમાત્મનઃ કાર્યમાદાયાત્મનિ તિષ્ઠતિ

બે પરાર્ધના અંતે, જ્યારે પ્રલય આવે છે, ત્યારે અવ્યક્ત આત્માના ફળને લઈને પોતામાં જ સ્થિર રહે છે.

આત્મન્યવસ્થિતે ઽવ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે સાધર્મ્યેણાધિતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

જ્યારે અવ્યક્ત આત્મામાં સ્થિર થાય છે અને બધા પરિવર્તન વિલય પામે છે, ત્યારે પ્રધાન અને પુરુષ similarityથી સાથે રહે છે.

તમઃ સત્ત્વગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ અનુદ્રિક્તાવનન્તૌ તાવોતપ્રોતૌ પરસ્પરમ્

તેમા તમસ અને સત્વ ગુણ બંને સમતામાં સ્થિર રહે છે; એ વધતા કે ઘટતા નથી અને એકબીજામાં ગૂંથાયેલા અને અનંત છે.

ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્નવિભાગે તમોદયે શાંતવાતૈકનીરે ચ ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

ત્યારે, ગુણોની સમતામાં, ભેદ વિના, અંધકાર છવાયેલો હોય છે અને એક શાંત, પવનરહિત સમુદ્ર જેવું શાંતિપૂર્વક બધું રહે છે—કંઈ પણ દેખાતું નથી.

અપ્રજ્ઞાતે જગત્યસ્મિન્નેક એવ મહેશ્વરઃ ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તતઃ

જ્યારે જગત અપ્રગટ હોય છે, ત્યારે માત્ર એક મહેશ્વર જ રહે છે, જે આખી રાત્રિ, પરમ માહેશ્વરીની ઉપાસના કરે છે.

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પ્રધાનપુરુષાવુભૌ પ્રવિશ્ય ક્ષોભયામાસ માયાયોગાન્મહેશ્વરઃ

પણ જ્યારે રાત્રિ પૂરી થાય છે, ત્યારે મહેશ્વર માયાની શક્તિથી પ્રધાન અને પુરુષમાં પ્રવેશી તેમને જાગૃત કરે છે.

તતઃ પુનરશેષાણાં ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયાત્ અવ્યક્તાદભવત્સૃષ્ટિરાજ્ઞયા પરમેષ્ઠિનઃ

પછી ફરી, પરમેશ્વરના આદેશથી, અવ્યક્તમાંથી સર્જન થાય છે અને બધા જીવોના ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે.

વિશ્વોત્તરોત્તરવિચિત્રમનોરથસ્ય યસ્યૈકશક્તિશકલે સકલસ્સમાપ્તઃ આત્માનમધ્વપતિમધ્વવિદો વદંતિ તસ્મૈ નમઃ સકલલોકવિલક્ષણાય

જે ભગવાન સર્વ લોકોથી એકદમ જુદા છે, જેમની એક જ શક્તિના નાના ભાગમાં આખું વિશ્વ અને તેની અદભુત ઇચ્છાઓ સમાઈ જાય છે, જેમને માર્ગના જ્ઞાનીઓ માર્ગના સ્વામી અને આત્મા કહે છે, એવા સર્વથી અલગ એવા ભગવાનને વંદન છે.

પુરુષાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વમવ્યક્તાદીશ્વરાજ્ઞયા બુદ્ધ્યાદયો વિશેષાંતા વિકારાશ્ચાભવન્ ક્રમાત્

પુરુષ સ્થાપિત થાય એ પહેલાં, અવ્યક્તમાંથી, ઈશ્વરની આજ્ઞાથી, બુદ્ધિ અને બીજા તત્વો તથા તેમના પરિવર્તનો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થયા.

તતસ્તેભ્યો વિકારેભ્યો રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ કારણત્વેન સર્વેષાં ત્રયો દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે

પછી, એ પરિવર્તનોમાંથી, સર્વના કારણરૂપે ત્રણ દેવતાઓ, એટલે કે રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) જન્મ્યા.

સર્વતો ભુવનવ્યાપ્તિશક્તિમવ્યાહતાં ક્વચિત્ જ્ઞાનમપ્રતિમં શશ્વદૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્

તેમને સર્વ જગતને વ્યાપવાની અડચણરહિત શક્તિ, અનન્ય જ્ઞાન, સતત ઈશ્વરપદ અને અણિમાદિક અદભુત શક્તિઓ પ્રાપ્ત છે.

સૃષ્ટિસ્થિતિલયાખ્યેષુ કર્મસુ ત્રિષુ હેતુતામ્ પ્રભુત્વેન સહૈતેષાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય—આ ત્રણ કાર્યોમાં મહેશ્વર પોતાની સર્વસત્તા સાથે કારણરૂપે અને કૃપા કરીને કાર્ય કરે છે.

કલ્પાન્તરે પુનસ્તેષામસ્પર્ધા બુદ્ધિમોહિનામ્ સર્ગરક્ષાલયાચારં પ્રત્યેકં પ્રદદૌ ચ સઃ

કલ્પના અંતે, તેમની વચ્ચેની સ્પર્ધા અને બુદ્ધિભ્રમને કારણે, ભગવાને દરેકને અલગ-અલગ રીતે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયનું કાર્ય સોંપ્યું.

એતે પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ પરસ્પરેણ વર્ધંતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

આ ત્રણેય પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થાય છે, એકબીજાને ધારણ કરે છે, એકબીજાથી વૃદ્ધિ પામે છે અને એકબીજાના અનુયાયી રહે છે.

ક્વચિદ્બ્રહ્મા ક્વચિદ્વિષ્ણુઃ ક્વચિદ્રુદ્રઃ પ્રશસ્યતે નાનેન તેષામાધિક્યમૈશ્વર્યં ચાતિરિચ્યતે

ક્યારેક બ્રહ્મા, ક્યારેક વિષ્ણુ, તો ક્યારેક રુદ્રની પ્રશંસા થાય છે; પણ એથી તેમનું મહત્ત્વ કે ઈશ્વરપદ વધતું નથી.

મૂર્ખા નિંદંતિ તાન્વાગ્ભિઃ સંરંભાભિનિવેશિનઃ યાતુધાના ભવંત્યેવ પિશાચાશ્ચ ન સંશયઃ

મૂર્ખો, ઝઘડામાં ફસાયેલા, તેમને વાણીથી નિંદા કરે છે; આવા લોકો નિશ્ચયે દાનવ અને ભૂત બની જાય છે.

દેવો ગુણત્રયાતીતશ્ચતુર્વ્યૂહો મહેશ્વરઃ સકલસ્સકલાધારશક્તેરુત્પત્તિકારણમ્

મહેશ્વર ભગવાન ત્રણ ગુણોથી પર છે, ચાર રૂપે વિભાજિત છે, સર્વનો આધાર છે અને સર્વને ધારણ કરતી શક્તિના ઉત્પન્ન કરનાર છે.

સોયમાત્મા ત્રયસ્યાસ્ય પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ લીલાકૃતજગત્સૃષ્ટિરીશ્વરત્વે વ્યવસ્થિતઃ

આ જ આત્મા, જેણે રમણ માટે જગતની રચના કરી છે, એ જ પ્રકૃતિ, પુરુષ અને જગત ઉપર ઈશ્વર તરીકે સ્થિર છે.

યસ્સર્વસ્માત્પરો નિત્યો નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ સ એવ ચ તદાધારસ્તદાત્મા તદધિષ્ઠિતઃ

જે સર્વથી પર, શાશ્વત, નિર્ભાગ અને પરમેશ્વર છે—એ જ બધાનો આધાર, સ્વરૂપ અને શાસક છે.

તસ્માન્મહેશ્વરશ્ચૈવ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તથા સદાશિવભવો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા સર્વશિવાત્મકમ્

આથી મહેશ્વર, પ્રકૃતિ, પુરુષ, સદાશિવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા—બધા સર્વવ્યાપી શિવમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રધાનાત્પ્રથમં જજ્ઞે વૃદ્ધિઃ ખ્યાતિર્મતિર્મહાન્ મહત્તત્ત્વસ્ય સંક્ષોભાદહંકારસ્ત્રિધા ઽભવત્

પ્રધાનમાંથી પ્રથમ વૃદ્ધિ, ખ્યાતિ, બુદ્ધિ અને મહત્તત્વ ઉત્પન્ન થયું; અને મહત્તત્વના સંકોચથી ત્રણ પ્રકારના અહંકાર જન્મ્યા.

અહંકારશ્ચ ભૂતાનિ તન્માત્રાનીંદ્રિયાણિ ચ વૈકારિકાદહંકારાત્સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકઃ

અહંકારમાંથી ભૂત, તન્માત્રા અને ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા; અને જે અહંકાર સત્ત્વથી ભરપૂર છે, તેમાંથી સાત્ત્વિક પ્રકાર ઉત્પન્ન થાય છે.

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સંપ્રવર્તતે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચકર્મેંદ્રિયાણિ ચ

એ સાત્ત્વિક સર્જન, જેને વૈકારિક કહે છે, એકસાથે થાય છે: પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો.