શિવપુરાણમ્

કથં જગદિદં કૃત્સ્નં વિધાય ચ નિધાય ચ આજ્ઞયા પરમાં ક્રીડાં કરોતિ પરમેશ્વરઃ

પરમેશ્વર આ આખું જગત સર્જી અને વિલય કરી, પોતાની આજ્ઞાથી કેવી રીતે પરમ ક્રીડા કરે છે?

કિં તત્પ્રથમસંભૂતં કેનેદમખિલં તતમ્ કેના વા પુનરેવેદં ગ્રસ્યતે પૃથુકુક્ષિણા

સૌપ્રથમ શું જન્મ્યું? કોણે આ બધું વ્યાપ્યું છે? અને ફરીથી કોણે આ બધું ગળી જાય છે, જેનું પેટ વિશાળ છે?

શક્તિઃ પ્રથમસમ્ભૂતા શાંત્યતીતપદોત્તરા તતો માયા તતો ઽવ્યક્તં શિવાચ્છક્તિમતઃ પ્રભોઃ

શક્તિ સૌપ્રથમ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શાંતિથી પણ પર છે; પછી માયા, પછી અવ્યક્ત, એ બધું શક્તિવાન શિવજીમાંથી આવે છે.

શાન્ત્યતીતપદં શક્તેસ્તતઃ શાન્તિપદક્રમાત્ તતો વિદ્યાપદં તસ્માત્પ્રતિષ્ઠાપદસંભવઃ

શક્તિમાંથી શાંતિથી પણ ઉપરનું સ્થાન આવે છે, પછી ક્રમશઃ શાંતિનું સ્થાન, પછી જ્ઞાનનું સ્થાન, અને પછી પ્રતિષ્ઠાનું સ્થાન ઉત્પન્ન થાય છે.

નિવૃત્તિપદમુત્પન્નં પ્રતિષ્ઠાપદતઃ ક્રમાત્ એવમુક્તા સમાસેન સૃષ્ટિરીશ્વરચોદિતા

પ્રતિષ્ઠાના સ્થાનથી ક્રમશઃ નિવૃત્તિનું સ્થાન થાય છે; આ રીતે સંક્ષેપમાં, પરમેશ્વરની પ્રેરણાથી સર્જન સમજાવ્યું છે.

આનુલોમ્યાત્તથૈતેષાં પ્રતિલોમ્યેન સંહૃતિઃ અસ્માત્પઞ્ચપદોદ્દિષ્ટાત્પરસ્સ્રષ્ટા સમિષ્યતે

પ્રકૃતિના ક્રમ પ્રમાણે આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને વિપરીત ક્રમથી વિલય પામે છે. આ પાંચ પ્રકારના માર્ગ સિવાય બીજો કોઈ સર્જનહાર માન્ય નથી.

કલાભિઃ પઞ્ચભિર્વ્યાપ્તં તસ્માદ્વિશ્વમિદં જગત્ અવ્યક્તં કારણં યત્તદાત્મના સમનુષ્ઠિતમ્

આ કારણે આખું જગત આ પાંચ શક્તિઓથી વ્યાપેલું છે. જે અપ્રગટ કારણ છે, તે પોતે જ સ્થિર છે અને એજ અહીં ઉદ્દેશ્ય છે.

મહદાદિવિશેષાંતં સૃજતીત્યપિ સંમતમ્ કિં તુ તત્રાપિ કર્તૃત્વં નાવ્યક્તસ્ય ન ચાત્મનઃ

મહત્તત્વથી લઈ વિશેષ સુધીનું સર્જન થાય છે એવું સ્વીકારવામાં આવ્યું છે, પણ એમાં પણ અવ્યક્ત કે આત્માને ક્યારેય કર્તૃત્વ નથી.

અચેતનત્વાત્પ્રકૃતેરજ્ઞત્વાત્પુરુષસ્ય ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિઞ્ચિદચેતનમ્

પ્રકૃતિ જડ છે અને પુરુષ અજ્ઞાન છે, તેથી પ્રધાનથી લઈને પરમાણુ સુધી બધું જ અચેતન છે.

તત્કર્તૃકં સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના જગચ્ચ કર્તૃસાપેક્ષં કાર્યં સાવયવં યતઃ

આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે કોઈ પણ કાર્ય માટે બુદ્ધિશાળી કારણ જરૂરી છે, કારણ કે જગત પણ ભાગોથી બનેલું હોવાથી એ માટે કર્તાની જરૂર પડે છે.

તસ્માચ્છક્તસ્સ્વતન્ત્રો યઃ સર્વશક્તિશ્ચ સર્વવિત્ અનાદિનિધનશ્ચાયં મહદૈશ્વર્યસંયુતઃ

એથી જે સર્વશક્તિમાન, સ્વતંત્ર, સર્વજ્ઞ, અનાદિ અને અનંત છે અને મહાન ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે—

સ એવ જગતઃ કર્તા મહાદેવો મહેશ્વરાઃ પાતા હર્તા ચ સર્વસ્ય તતઃ પૃથગનન્વયઃ

એજ જગતનો સર્જનહાર, મહાદેવ, મહેશ્વર છે; એ સર્વનો રક્ષક અને સંહારક પણ છે. આથી ક્રમ સ્પષ્ટ છે.

પરિણામઃ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ પુરુષસ્ય ચ સર્વં સત્યવ્રતસ્યૈવ શાસનેન પ્રવર્તતે

પ્રધાનનો પરિવર્તન અને પુરુષની પ્રવૃત્તિ—આ બધું સત્યવ્રતના આદેશથી જ થાય છે.

ઇતીયં શાશ્વતી નિષ્ઠા સતાં મનસિ વર્તતે ન ચૈનં પક્ષમાશ્રિત્ય વર્તતે સ્વલ્પચેતનઃ

આ રીતે આ શાશ્વત નિષ્કર્ષ જ્ઞાની લોકોના મનમાં સ્થિર રહે છે; અને જેનું મન ઓછું સમજણ ધરાવે છે, તે આ માર્ગે ચાલતો નથી.

યાવદાદિસમારંભો યાવદ્યઃ પ્રલયો મહાન્ તાવદપ્યેતિ સકલં બ્રહ્મણઃ શારદાં શતમ્

સર્જનના આરંભથી લઈને મહાપ્રલય સુધી, આ બધું બ્રહ્માના એક શત વર્ષ જેટલા સમય સુધી ટકે છે.

પરમિત્યાયુષો નામ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ તત્પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમભિધીયતે

અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્માનું આ પરમ આયુષ્ય કહેવાય છે; જેમાં 'પર' નામે ઓળખાતું છે અને તેનું અડધું 'પરાર્ધ' કહેવાય છે.

પરાર્ધદ્વયકાલાંતે પ્રલયે સમુપસ્થિતે અવ્યક્તમાત્મનઃ કાર્યમાદાયાત્મનિ તિષ્ઠતિ

બે પરાર્ધના અંતે, જ્યારે પ્રલય આવે છે, ત્યારે અવ્યક્ત આત્માના ફળને લઈને પોતામાં જ સ્થિર રહે છે.

આત્મન્યવસ્થિતે ઽવ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે સાધર્મ્યેણાધિતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

જ્યારે અવ્યક્ત આત્મામાં સ્થિર થાય છે અને બધા પરિવર્તન વિલય પામે છે, ત્યારે પ્રધાન અને પુરુષ similarityથી સાથે રહે છે.

તમઃ સત્ત્વગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ અનુદ્રિક્તાવનન્તૌ તાવોતપ્રોતૌ પરસ્પરમ્

તેમા તમસ અને સત્વ ગુણ બંને સમતામાં સ્થિર રહે છે; એ વધતા કે ઘટતા નથી અને એકબીજામાં ગૂંથાયેલા અને અનંત છે.

ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્નવિભાગે તમોદયે શાંતવાતૈકનીરે ચ ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

ત્યારે, ગુણોની સમતામાં, ભેદ વિના, અંધકાર છવાયેલો હોય છે અને એક શાંત, પવનરહિત સમુદ્ર જેવું શાંતિપૂર્વક બધું રહે છે—કંઈ પણ દેખાતું નથી.

અપ્રજ્ઞાતે જગત્યસ્મિન્નેક એવ મહેશ્વરઃ ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તતઃ

જ્યારે જગત અપ્રગટ હોય છે, ત્યારે માત્ર એક મહેશ્વર જ રહે છે, જે આખી રાત્રિ, પરમ માહેશ્વરીની ઉપાસના કરે છે.

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પ્રધાનપુરુષાવુભૌ પ્રવિશ્ય ક્ષોભયામાસ માયાયોગાન્મહેશ્વરઃ

પણ જ્યારે રાત્રિ પૂરી થાય છે, ત્યારે મહેશ્વર માયાની શક્તિથી પ્રધાન અને પુરુષમાં પ્રવેશી તેમને જાગૃત કરે છે.

તતઃ પુનરશેષાણાં ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયાત્ અવ્યક્તાદભવત્સૃષ્ટિરાજ્ઞયા પરમેષ્ઠિનઃ

પછી ફરી, પરમેશ્વરના આદેશથી, અવ્યક્તમાંથી સર્જન થાય છે અને બધા જીવોના ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે.

વિશ્વોત્તરોત્તરવિચિત્રમનોરથસ્ય યસ્યૈકશક્તિશકલે સકલસ્સમાપ્તઃ આત્માનમધ્વપતિમધ્વવિદો વદંતિ તસ્મૈ નમઃ સકલલોકવિલક્ષણાય

જે ભગવાન સર્વ લોકોથી એકદમ જુદા છે, જેમની એક જ શક્તિના નાના ભાગમાં આખું વિશ્વ અને તેની અદભુત ઇચ્છાઓ સમાઈ જાય છે, જેમને માર્ગના જ્ઞાનીઓ માર્ગના સ્વામી અને આત્મા કહે છે, એવા સર્વથી અલગ એવા ભગવાનને વંદન છે.

પુરુષાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વમવ્યક્તાદીશ્વરાજ્ઞયા બુદ્ધ્યાદયો વિશેષાંતા વિકારાશ્ચાભવન્ ક્રમાત્

પુરુષ સ્થાપિત થાય એ પહેલાં, અવ્યક્તમાંથી, ઈશ્વરની આજ્ઞાથી, બુદ્ધિ અને બીજા તત્વો તથા તેમના પરિવર્તનો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થયા.

તતસ્તેભ્યો વિકારેભ્યો રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ કારણત્વેન સર્વેષાં ત્રયો દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે

પછી, એ પરિવર્તનોમાંથી, સર્વના કારણરૂપે ત્રણ દેવતાઓ, એટલે કે રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) જન્મ્યા.

સર્વતો ભુવનવ્યાપ્તિશક્તિમવ્યાહતાં ક્વચિત્ જ્ઞાનમપ્રતિમં શશ્વદૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્

તેમને સર્વ જગતને વ્યાપવાની અડચણરહિત શક્તિ, અનન્ય જ્ઞાન, સતત ઈશ્વરપદ અને અણિમાદિક અદભુત શક્તિઓ પ્રાપ્ત છે.

સૃષ્ટિસ્થિતિલયાખ્યેષુ કર્મસુ ત્રિષુ હેતુતામ્ પ્રભુત્વેન સહૈતેષાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય—આ ત્રણ કાર્યોમાં મહેશ્વર પોતાની સર્વસત્તા સાથે કારણરૂપે અને કૃપા કરીને કાર્ય કરે છે.

કલ્પાન્તરે પુનસ્તેષામસ્પર્ધા બુદ્ધિમોહિનામ્ સર્ગરક્ષાલયાચારં પ્રત્યેકં પ્રદદૌ ચ સઃ

કલ્પના અંતે, તેમની વચ્ચેની સ્પર્ધા અને બુદ્ધિભ્રમને કારણે, ભગવાને દરેકને અલગ-અલગ રીતે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયનું કાર્ય સોંપ્યું.