શિવપુરાણમ્

દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યા પ્રવર્તતે ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ

આ દેવ સમય પ્રમાણે જ યુગોની ગણતરી થાય છે; ભારતભૂમિમાં ચાર યુગ છે, એમ ઋષિઓ જાણે છે.

પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કૃત્સ્નશઃ

પહેલું યુગ કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ, પછી દ્વાપર યુગ અને છેલ્લે કલિયુગ—આ ચારેય યુગ છે.

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ તસ્ય તાવચ્છતીસંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું છે, અને તેની શરૂઆત અને અંતે શતાબ્દીઓ જેટલો સંધ્યાકાળ અને સંધ્યાભાગ હોય છે.

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ એકાપાયેન વર્તંતે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

બાકીના ત્રણ યુગોમાં, તેમનાં સંધ્યાકાળ અને સંધ્યાભાગ સહિત, દરેકમાં એક ચોથાઈ ઓછું હોય છે, અને તેમાં પણ શતક અને સહસ્રકનો સમાવેશ થાય છે.

એતદ્દ્વાદશસાહસ્રં સાધિકં ચ ચતુર્યુગમ્ ચતુર્યુગસહસ્રં યત્સંકલ્પ ઇતિ કથ્યતે

આ રીતે ચારેય યુગ મળીને બાર હજાર (દેવ વર્ષ) થાય છે, અને આવા હજાર ચતુર્યુગનો એક કલ્પ કહેવાય છે.

ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મનોરંતરમુચ્યતે કલ્પે ચતુર્દશૈકસ્મિન્મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

એકાવન ચતુર્યુગનો સમૂહ એટલે એક મન્વંતર કહેવાય છે; એક કલ્પમાં એવા ચૌદ મન્વંતર થાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વંતરાણિ ચ સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

આ ક્રમ પ્રમાણે, અનેક કલ્પો અને મન્વંતરો, તેમના વંશજો સહિત, સૈકડો અને હજારો વખત પસાર થઈ ચૂક્યા છે.

અજ્ઞેયત્વાચ્ચ સર્વેષામસંખ્યેયતયા પુનઃ શક્યો નૈવાનુપૂર્વ્યાદ્વૈ તેષાં વક્તું સુવિસ્તરઃ

કારણ કે એ બધું અજ્ઞેય અને ગણતરીથી બહાર છે, એટલે એ બધુંને વિગતે કે ક્રમવાર સમજાવવું શક્ય નથી.

કલ્પો નામ દિવા પ્રોક્તો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ કલ્પાનાં વૈ સહસ્રં ચ બ્રાહ્મં વર્ષમિહોચ્યતે

કલ્પ એ બ્રહ્માજીનો એક દિવસ કહેવાય છે, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા છે; અને અહીં હજાર કલ્પ મળીને બ્રહ્માજીનું એક વર્ષ બને છે.

વર્ષાણામષ્ટસાહસ્રં યચ્ચ તદ્બ્રહ્મણો યુગમ્ સવનં યુગસાહસ્રં બ્રહ્મણઃ પદ્મજન્મનઃ

આઠ હજાર વર્ષ બ્રહ્માજીનું એક યુગ કહેવાય છે; એવા હજાર યુગ મળીને કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીનું એક સવન બને છે.

સવનાનાં સહસ્રં ચ ત્રિગુણં ત્રિવૃતં તથા કલ્પ્યતે સકલઃ કાલો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

એવા હજાર સવન, ત્રણ ગણ અને ફરી ત્રણ ગણ કરીને, એ બધું મળીને પરમેશ્વર બ્રહ્માજીનો સંપૂર્ણ સમય ગણાય છે.

તસ્ય વૈ દિવસે યાંતિ ચતુર્દશ પુરંદરાઃ શતાનિ માસે ચત્વારિ વિંશત્યા સહિતાનિ ચ

બ્રહ્માજીના એક દિવસે ચૌદ ઇન્દ્રો પસાર થાય છે; એક મહિને ચાર વખત વીસ સાથે અનેક શતક પણ થાય છે.

અબ્દે પઞ્ચ સહસ્રાણિ ચત્વારિંશદ્યુતાનિ ચ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચ લક્ષાણિ ચાયુષિ

એક વર્ષે પાંચ હજાર ચાલીસ થાય છે; અને તેમના આયુષ્યમાં ચાલીસ હજાર અને પાંચ લાખ થાય છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણોર્દિને ચૈકો વિષ્ણૂ રુદ્રદિને તથા ઈશ્વરસ્ય દિને રુદ્રસ્સદાખ્યસ્ય તથેશ્વરઃ

બ્રહ્માજીનો એક દિવસ એટલે વિષ્ણુજીનો એક દિવસ; એ જ રીતે વિષ્ણુજીનો એક દિવસ એટલે રુદ્રજીનો એક દિવસ; અને રુદ્રજીનો એક દિવસ એટલે સદા નામવાળા ઈશ્વરનો એક દિવસ.

સાક્ષાચ્છિવસ્ય તત્સંખ્યસ્તથા સો ઽપિ સદાશિવઃ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચલક્ષાણિ ચાયુષિ

આ જ સંખ્યા સીધા શિવજી અને એ જ રીતે સદાશિવ માટે પણ લાગુ પડે છે: ચાલીસ હજાર અને પાંચ લાખ આયુષ્યમાં.

અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટી રાત્રિશ્ચ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારયેત્

જેને દિવસ નથી, તેની માટે સર્જનને દિવસ અને વિલયને રાત કહેવાય છે; પણ સાચે તો તેને દિવસ કે રાત કશું નથી—એવું સમજવું.

એષોપચારઃ ક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા પ્રજાઃ પ્રજાનાં પતયો મૂર્તયશ્ચ સુરાસુરાઃ

આ સમજાવટ તો લોકહિત માટે રૂપકરૂપે કરવામાં આવી છે; જીવ, તેમના સ્વામી, તેમની મુર્તિઓ, અને દેવ-અસુરો માટે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ તન્માત્રાણ્યથ ભૂતાદિર્બુદ્ધિશ્ચ સહ દૈવતઃ

ઇન્દ્રિય, તેમના વિષય, પાંચ મહાભૂત, તન્માત્રા, ભૂતાદિ અને બુદ્ધિ—આ બધું અને તેમના દેવતાઓ પણ.

અહસ્તિષ્ઠંતિ સર્વાણિ પારમેશસ્ય ધીમતઃ અહરંતે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

આ બધું પરમેશ્વરનાં દિવસે ટકી રહે છે; દિવસના અંતે વિલય પામે છે અને રાતના અંતે વિશ્વ ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે.

યો વિશ્વાત્મા કર્મકાલસ્વભાવાદ્યર્થે શક્તિર્યસ્ય નોલ્લંઘનીયા યસ્યૈવાજ્ઞાધીનમેતત્સમસ્તં નમસ્તસ્મૈ મહતે શંકરાય

જે સર્વવિશ્વનો આત્મા છે, જેના માટે કર્મ, સમય અને સ્વભાવ શક્તિરૂપ છે, જેના આજ્ઞાથી બધું ચાલે છે અને જેની આજ્ઞા કદી ઉલ્લંઘી શકાય નહીં—એ મહાન શંકર ભગવાનને વંદન.

કથં જગદિદં કૃત્સ્નં વિધાય ચ નિધાય ચ આજ્ઞયા પરમાં ક્રીડાં કરોતિ પરમેશ્વરઃ

પરમેશ્વર આ આખું જગત સર્જી અને વિલય કરી, પોતાની આજ્ઞાથી કેવી રીતે પરમ ક્રીડા કરે છે?

કિં તત્પ્રથમસંભૂતં કેનેદમખિલં તતમ્ કેના વા પુનરેવેદં ગ્રસ્યતે પૃથુકુક્ષિણા

સૌપ્રથમ શું જન્મ્યું? કોણે આ બધું વ્યાપ્યું છે? અને ફરીથી કોણે આ બધું ગળી જાય છે, જેનું પેટ વિશાળ છે?

શક્તિઃ પ્રથમસમ્ભૂતા શાંત્યતીતપદોત્તરા તતો માયા તતો ઽવ્યક્તં શિવાચ્છક્તિમતઃ પ્રભોઃ

શક્તિ સૌપ્રથમ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શાંતિથી પણ પર છે; પછી માયા, પછી અવ્યક્ત, એ બધું શક્તિવાન શિવજીમાંથી આવે છે.

શાન્ત્યતીતપદં શક્તેસ્તતઃ શાન્તિપદક્રમાત્ તતો વિદ્યાપદં તસ્માત્પ્રતિષ્ઠાપદસંભવઃ

શક્તિમાંથી શાંતિથી પણ ઉપરનું સ્થાન આવે છે, પછી ક્રમશઃ શાંતિનું સ્થાન, પછી જ્ઞાનનું સ્થાન, અને પછી પ્રતિષ્ઠાનું સ્થાન ઉત્પન્ન થાય છે.

નિવૃત્તિપદમુત્પન્નં પ્રતિષ્ઠાપદતઃ ક્રમાત્ એવમુક્તા સમાસેન સૃષ્ટિરીશ્વરચોદિતા

પ્રતિષ્ઠાના સ્થાનથી ક્રમશઃ નિવૃત્તિનું સ્થાન થાય છે; આ રીતે સંક્ષેપમાં, પરમેશ્વરની પ્રેરણાથી સર્જન સમજાવ્યું છે.

આનુલોમ્યાત્તથૈતેષાં પ્રતિલોમ્યેન સંહૃતિઃ અસ્માત્પઞ્ચપદોદ્દિષ્ટાત્પરસ્સ્રષ્ટા સમિષ્યતે

પ્રકૃતિના ક્રમ પ્રમાણે આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને વિપરીત ક્રમથી વિલય પામે છે. આ પાંચ પ્રકારના માર્ગ સિવાય બીજો કોઈ સર્જનહાર માન્ય નથી.

કલાભિઃ પઞ્ચભિર્વ્યાપ્તં તસ્માદ્વિશ્વમિદં જગત્ અવ્યક્તં કારણં યત્તદાત્મના સમનુષ્ઠિતમ્

આ કારણે આખું જગત આ પાંચ શક્તિઓથી વ્યાપેલું છે. જે અપ્રગટ કારણ છે, તે પોતે જ સ્થિર છે અને એજ અહીં ઉદ્દેશ્ય છે.

મહદાદિવિશેષાંતં સૃજતીત્યપિ સંમતમ્ કિં તુ તત્રાપિ કર્તૃત્વં નાવ્યક્તસ્ય ન ચાત્મનઃ

મહત્તત્વથી લઈ વિશેષ સુધીનું સર્જન થાય છે એવું સ્વીકારવામાં આવ્યું છે, પણ એમાં પણ અવ્યક્ત કે આત્માને ક્યારેય કર્તૃત્વ નથી.

અચેતનત્વાત્પ્રકૃતેરજ્ઞત્વાત્પુરુષસ્ય ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિઞ્ચિદચેતનમ્

પ્રકૃતિ જડ છે અને પુરુષ અજ્ઞાન છે, તેથી પ્રધાનથી લઈને પરમાણુ સુધી બધું જ અચેતન છે.