શિવપુરાણમ્

કેન માનેન કાલેસ્મિન્નાયુસ્સંખ્યા પ્રકલ્પ્યતે સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય કઃ પુનઃ પરમો ઽવધિઃ

આ સમયમાં જીવનની અવધિ કઈ રીતે માપી શકાય? અને જે સમય પોતે ગણાય છે, તેનો અંતિમ સીમા કયો છે?

આયુષો ઽત્ર નિમેષાખ્યમાદ્યમાનં પ્રચક્ષતે સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય શાંત્ત્વતીતકલાવધિ

અહીં જીવનનો પહેલો એકમ 'નિમેષ' કહેવાય છે, એટલે આંખની પલક ઝપકાવવી; અને ગણાતા સમયની સીમા શાંતિથી પણ આગળ સુધી જાય છે.

અક્ષિપક્ષ્મપરિક્ષેપો નિમેષઃ પરિકલ્પિતઃ તાદૃશાનાં નિમેષાણાં કાષ્ઠા દશ ચ પઞ્ચ ચ

આંખની પલક એકવાર બંધ થાય તેને એક નિમેષ કહે છે; આવી પંદર નિમેષ મળીને એક કષ્ટા બને છે.

કાષ્ઠાંસ્ત્રિંશત્કલા નામ કલાંસ્ત્રિંશન્મુહૂર્તકઃ મુહૂર્તાનામપિ ત્રિંશદહોરાત્રં પ્રચક્ષતે

ત્રીસ કષ્ટા મળીને એક કલાં થાય છે; ત્રીસ કલાં મળીને એક મુહૂર્ત થાય છે; અને ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ-રાત થાય છે.

ત્રિંશત્સંખ્યૈરહોરાત્રૈર્માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

ત્રીસ દિવસ-રાત મળીને, બે પખવાડિયા સાથે, એક મહિનો બને છે.

જ્ઞેયં પિત્ર્યમહોરાત્રં માસઃ કૃષ્ણસિતાત્મકઃ

પિતૃઓ માટેનો દિવસ-રાત એક મહિનો ગણાય છે, જેમાં કૃષ્ણ અને શુક્લ પખવાડિયા હોય છે.

માસૈસ્તૈરયનં ષડ્ભિર્વર્ષં દ્વે ચાયનં મતમ્ લૌકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ

આ રીતે છ મહિના મળીને એક અયન થાય છે; બે અયન મળીને એક વર્ષ ગણાય છે, અને આ રીતે માનવ વર્ષ ગણાય છે.

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ દક્ષિણં ચાયનં રાત્રિસ્તથોદગયનં દિનમ્

આ જ છે દેવતાઓ માટેનો દિવસ-રાત, જે શાસ્ત્રોએ નક્કી કર્યો છે: દક્ષિણાયન રાત છે અને ઉત્તરાયન દિવસ છે.

માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રૈર્દિવ્યો માનુષવત્સ્મૃતઃ સંવત્સરો ઽપિ દેવાનાં માસૈર્દ્વાદશભિસ્તથા

ત્રીસ દિવસ-રાત મળીને દેવતાઓનો એક મહિનો થાય છે; અને એવા બાર મહિના મળીને દેવતાઓનું એક વર્ષ બને છે.

ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષયુતાન્યપિ દિવ્યસ્સંવત્સરો જ્ઞેયો માનુષેણ પ્રકીર્તિતઃ

દેવતાઓનું એક વર્ષ ત્રણસો સાઠ માનવ વર્ષ જેટલું ગણાય છે, અને એ રીતે લોકો જાણે છે.

દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યા પ્રવર્તતે ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ

આ દેવ સમય પ્રમાણે જ યુગોની ગણતરી થાય છે; ભારતભૂમિમાં ચાર યુગ છે, એમ ઋષિઓ જાણે છે.

પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કૃત્સ્નશઃ

પહેલું યુગ કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ, પછી દ્વાપર યુગ અને છેલ્લે કલિયુગ—આ ચારેય યુગ છે.

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ તસ્ય તાવચ્છતીસંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું છે, અને તેની શરૂઆત અને અંતે શતાબ્દીઓ જેટલો સંધ્યાકાળ અને સંધ્યાભાગ હોય છે.

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ એકાપાયેન વર્તંતે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

બાકીના ત્રણ યુગોમાં, તેમનાં સંધ્યાકાળ અને સંધ્યાભાગ સહિત, દરેકમાં એક ચોથાઈ ઓછું હોય છે, અને તેમાં પણ શતક અને સહસ્રકનો સમાવેશ થાય છે.

એતદ્દ્વાદશસાહસ્રં સાધિકં ચ ચતુર્યુગમ્ ચતુર્યુગસહસ્રં યત્સંકલ્પ ઇતિ કથ્યતે

આ રીતે ચારેય યુગ મળીને બાર હજાર (દેવ વર્ષ) થાય છે, અને આવા હજાર ચતુર્યુગનો એક કલ્પ કહેવાય છે.

ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મનોરંતરમુચ્યતે કલ્પે ચતુર્દશૈકસ્મિન્મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

એકાવન ચતુર્યુગનો સમૂહ એટલે એક મન્વંતર કહેવાય છે; એક કલ્પમાં એવા ચૌદ મન્વંતર થાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વંતરાણિ ચ સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

આ ક્રમ પ્રમાણે, અનેક કલ્પો અને મન્વંતરો, તેમના વંશજો સહિત, સૈકડો અને હજારો વખત પસાર થઈ ચૂક્યા છે.

અજ્ઞેયત્વાચ્ચ સર્વેષામસંખ્યેયતયા પુનઃ શક્યો નૈવાનુપૂર્વ્યાદ્વૈ તેષાં વક્તું સુવિસ્તરઃ

કારણ કે એ બધું અજ્ઞેય અને ગણતરીથી બહાર છે, એટલે એ બધુંને વિગતે કે ક્રમવાર સમજાવવું શક્ય નથી.

કલ્પો નામ દિવા પ્રોક્તો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ કલ્પાનાં વૈ સહસ્રં ચ બ્રાહ્મં વર્ષમિહોચ્યતે

કલ્પ એ બ્રહ્માજીનો એક દિવસ કહેવાય છે, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા છે; અને અહીં હજાર કલ્પ મળીને બ્રહ્માજીનું એક વર્ષ બને છે.

વર્ષાણામષ્ટસાહસ્રં યચ્ચ તદ્બ્રહ્મણો યુગમ્ સવનં યુગસાહસ્રં બ્રહ્મણઃ પદ્મજન્મનઃ

આઠ હજાર વર્ષ બ્રહ્માજીનું એક યુગ કહેવાય છે; એવા હજાર યુગ મળીને કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીનું એક સવન બને છે.

સવનાનાં સહસ્રં ચ ત્રિગુણં ત્રિવૃતં તથા કલ્પ્યતે સકલઃ કાલો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

એવા હજાર સવન, ત્રણ ગણ અને ફરી ત્રણ ગણ કરીને, એ બધું મળીને પરમેશ્વર બ્રહ્માજીનો સંપૂર્ણ સમય ગણાય છે.

તસ્ય વૈ દિવસે યાંતિ ચતુર્દશ પુરંદરાઃ શતાનિ માસે ચત્વારિ વિંશત્યા સહિતાનિ ચ

બ્રહ્માજીના એક દિવસે ચૌદ ઇન્દ્રો પસાર થાય છે; એક મહિને ચાર વખત વીસ સાથે અનેક શતક પણ થાય છે.

અબ્દે પઞ્ચ સહસ્રાણિ ચત્વારિંશદ્યુતાનિ ચ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચ લક્ષાણિ ચાયુષિ

એક વર્ષે પાંચ હજાર ચાલીસ થાય છે; અને તેમના આયુષ્યમાં ચાલીસ હજાર અને પાંચ લાખ થાય છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણોર્દિને ચૈકો વિષ્ણૂ રુદ્રદિને તથા ઈશ્વરસ્ય દિને રુદ્રસ્સદાખ્યસ્ય તથેશ્વરઃ

બ્રહ્માજીનો એક દિવસ એટલે વિષ્ણુજીનો એક દિવસ; એ જ રીતે વિષ્ણુજીનો એક દિવસ એટલે રુદ્રજીનો એક દિવસ; અને રુદ્રજીનો એક દિવસ એટલે સદા નામવાળા ઈશ્વરનો એક દિવસ.

સાક્ષાચ્છિવસ્ય તત્સંખ્યસ્તથા સો ઽપિ સદાશિવઃ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચલક્ષાણિ ચાયુષિ

આ જ સંખ્યા સીધા શિવજી અને એ જ રીતે સદાશિવ માટે પણ લાગુ પડે છે: ચાલીસ હજાર અને પાંચ લાખ આયુષ્યમાં.

અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટી રાત્રિશ્ચ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારયેત્

જેને દિવસ નથી, તેની માટે સર્જનને દિવસ અને વિલયને રાત કહેવાય છે; પણ સાચે તો તેને દિવસ કે રાત કશું નથી—એવું સમજવું.

એષોપચારઃ ક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા પ્રજાઃ પ્રજાનાં પતયો મૂર્તયશ્ચ સુરાસુરાઃ

આ સમજાવટ તો લોકહિત માટે રૂપકરૂપે કરવામાં આવી છે; જીવ, તેમના સ્વામી, તેમની મુર્તિઓ, અને દેવ-અસુરો માટે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ તન્માત્રાણ્યથ ભૂતાદિર્બુદ્ધિશ્ચ સહ દૈવતઃ

ઇન્દ્રિય, તેમના વિષય, પાંચ મહાભૂત, તન્માત્રા, ભૂતાદિ અને બુદ્ધિ—આ બધું અને તેમના દેવતાઓ પણ.

અહસ્તિષ્ઠંતિ સર્વાણિ પારમેશસ્ય ધીમતઃ અહરંતે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

આ બધું પરમેશ્વરનાં દિવસે ટકી રહે છે; દિવસના અંતે વિલય પામે છે અને રાતના અંતે વિશ્વ ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે.