શિવપુરાણમ્

યદૈવ દુઃખિતઃ કશ્ચિત્તદૈવ સુખિતઃ પરઃ દુર્વિજ્ઞેયસ્વભાવસ્ય કાલાસ્યાહો વિચિત્રતા

જ્યારે કોઈ દુઃખી હોય છે, ત્યારે બીજું કોઈ સુખી હોય છે; કાળનું સ્વરૂપ સમજવું મુશ્કેલ છે, તેની વિચિત્રતા જુઓ.

યો યુવા સ ભવેદ્વૃદ્ધો યો બલીયાન્સ દુર્બલઃ યઃ શ્રીમાન્સો ઽપિ નિઃશ્રીકઃ કાલશ્ચિત્રગતિર્દ્વિજા

યુવાન વૃદ્ધ બને છે, બળવાન નિર્બળ બને છે, ધનવાન ગરીબ બને છે—હે દ્વિજ, કાળની ચાલ બહુ અનોખી છે.

નાભિજાત્યં ન વૈ શીલં ન બલં ન ચ નૈપુણમ્ ભવેત્કાર્યાય પર્યાપ્તં કાલશ્ચ હ્યનિરોધકઃ

ઉચ્ચ વંશ, સદગુણ, બળ કે કુશળતા—કોઈ પણ કાર્ય માટે પૂરતી નથી, કારણ કે કાળને કોઈ રોકી શકતું નથી.

યે સનાથાશ્ચ દાતારો ગીતવાદ્યૈરુપસ્થિતાઃ યે ચાનાથાઃ પરાન્નાદાઃ કાલસ્તેષુ સમક્રિયઃ

જેને આધાર છે, જે દાન કરે છે, જે સંગીતમાં આનંદે છે અને જે અનાથ છે, પરધન પર જીવે છે—કાળ બધામાં સમાન છે.

ફલંત્યકાલે ન રસાયનાનિ સમ્યક્પ્રયુક્તાન્યપિ ચૌષધાનિ તાન્યેવ કાલેન સમાહૃતાનિ સિદ્ધિં પ્રયાંત્યાશુ સુખં દિશંતિ

દવાઓ કે રસાયન યોગ્ય રીતે અપાય તો પણ યોગ્ય સમય વિના ફળ આપતી નથી; પણ યોગ્ય સમયે લીધાં હોય તો, તરત સફળતા અને સુખ આપે છે.

નાકાલતો ઽયં મ્રિયતે જાયતે વા નાકાલતઃ પુષ્ટિમગ્ર્યામુપૈતિ નાકાલતઃ સુખિતં દુઃખિતં વા નાકાલિકં વસ્તુ સમસ્તિ કિંચિત્

કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના સમય પહેલાં મરે કે જન્મે નહીં; સમય પહેલાં કોઈ સંપૂર્ણ બળવાન બને નહીં; સમય પહેલાં સુખી કે દુઃખી પણ બને નહીં—સમય વિના કંઈ જ થતું નથી.

કાલેન શીતઃ પ્રતિવાતિ વાતઃકાલેન વૃષ્ટિર્જલદાનુપૈતિ કાલેન ચોષ્મા પ્રશમં પ્રયાતિ કાલેન સર્વં સફલત્વમેતિ

કાળથી પવન ઠંડો ફૂંકાય છે, કાળથી મેઘ વરસે છે, કાળથી ઉષ્ણતા ઓછી થાય છે, અને કાળથી બધું ફળે છે.

કાલશ્ચ સર્વસ્ય ભવસ્ય હેતુઃ કાલેન સસ્યાનિ ભવંતિ નિત્યમ્ કાલેન સસ્યાનિ લયં પ્રયાંતિ કાલેન સંજીવતિ જીવલોકઃ

કાળ બધાની ઉત્પત્તિનું કારણ છે; કાળથી પાક સદા ઉગે છે, કાળથી પાક નાશ પામે છે, અને કાળથી જીવજગત ફરી જીવંત થાય છે.

ઇત્થં કાલાત્મનસ્તત્ત્વં યો વિજાનાતિ તત્ત્વતઃ કાલાત્માનમતિક્રમ્ય કાલાતીતં સ પશ્યતિ

જે સાચે કાળરૂપ આત્માનું તત્વ જાણે છે, તે કાળના આત્માને પાર કરી, કાળથી પણ પર તત્વને જોઈ શકે છે.

ન યસ્ય કાલો ન ચ બંધમુક્તી ન યઃ પુમાન્ન પ્રકૃતિર્ન વિશ્વમ્ વિચિત્રરૂપાય શિવાય તસ્મૈ નમઃપરસ્મૈ પરમેશ્વરાય

જેને સમય નથી, બંધન કે મુક્તિ પણ નથી, જે પુરુષ નથી, પ્રકૃતિ કે જગત પણ નથી, જેના રૂપ અનેક અને અજોડ છે, એવા પરમેશ્વર પરમ શિવને વંદન.

કેન માનેન કાલેસ્મિન્નાયુસ્સંખ્યા પ્રકલ્પ્યતે સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય કઃ પુનઃ પરમો ઽવધિઃ

આ સમયમાં જીવનની અવધિ કઈ રીતે માપી શકાય? અને જે સમય પોતે ગણાય છે, તેનો અંતિમ સીમા કયો છે?

આયુષો ઽત્ર નિમેષાખ્યમાદ્યમાનં પ્રચક્ષતે સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય શાંત્ત્વતીતકલાવધિ

અહીં જીવનનો પહેલો એકમ 'નિમેષ' કહેવાય છે, એટલે આંખની પલક ઝપકાવવી; અને ગણાતા સમયની સીમા શાંતિથી પણ આગળ સુધી જાય છે.

અક્ષિપક્ષ્મપરિક્ષેપો નિમેષઃ પરિકલ્પિતઃ તાદૃશાનાં નિમેષાણાં કાષ્ઠા દશ ચ પઞ્ચ ચ

આંખની પલક એકવાર બંધ થાય તેને એક નિમેષ કહે છે; આવી પંદર નિમેષ મળીને એક કષ્ટા બને છે.

કાષ્ઠાંસ્ત્રિંશત્કલા નામ કલાંસ્ત્રિંશન્મુહૂર્તકઃ મુહૂર્તાનામપિ ત્રિંશદહોરાત્રં પ્રચક્ષતે

ત્રીસ કષ્ટા મળીને એક કલાં થાય છે; ત્રીસ કલાં મળીને એક મુહૂર્ત થાય છે; અને ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ-રાત થાય છે.

ત્રિંશત્સંખ્યૈરહોરાત્રૈર્માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

ત્રીસ દિવસ-રાત મળીને, બે પખવાડિયા સાથે, એક મહિનો બને છે.

જ્ઞેયં પિત્ર્યમહોરાત્રં માસઃ કૃષ્ણસિતાત્મકઃ

પિતૃઓ માટેનો દિવસ-રાત એક મહિનો ગણાય છે, જેમાં કૃષ્ણ અને શુક્લ પખવાડિયા હોય છે.

માસૈસ્તૈરયનં ષડ્ભિર્વર્ષં દ્વે ચાયનં મતમ્ લૌકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ

આ રીતે છ મહિના મળીને એક અયન થાય છે; બે અયન મળીને એક વર્ષ ગણાય છે, અને આ રીતે માનવ વર્ષ ગણાય છે.

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ દક્ષિણં ચાયનં રાત્રિસ્તથોદગયનં દિનમ્

આ જ છે દેવતાઓ માટેનો દિવસ-રાત, જે શાસ્ત્રોએ નક્કી કર્યો છે: દક્ષિણાયન રાત છે અને ઉત્તરાયન દિવસ છે.

માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રૈર્દિવ્યો માનુષવત્સ્મૃતઃ સંવત્સરો ઽપિ દેવાનાં માસૈર્દ્વાદશભિસ્તથા

ત્રીસ દિવસ-રાત મળીને દેવતાઓનો એક મહિનો થાય છે; અને એવા બાર મહિના મળીને દેવતાઓનું એક વર્ષ બને છે.

ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષયુતાન્યપિ દિવ્યસ્સંવત્સરો જ્ઞેયો માનુષેણ પ્રકીર્તિતઃ

દેવતાઓનું એક વર્ષ ત્રણસો સાઠ માનવ વર્ષ જેટલું ગણાય છે, અને એ રીતે લોકો જાણે છે.

દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યા પ્રવર્તતે ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ

આ દેવ સમય પ્રમાણે જ યુગોની ગણતરી થાય છે; ભારતભૂમિમાં ચાર યુગ છે, એમ ઋષિઓ જાણે છે.

પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કૃત્સ્નશઃ

પહેલું યુગ કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ, પછી દ્વાપર યુગ અને છેલ્લે કલિયુગ—આ ચારેય યુગ છે.

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ તસ્ય તાવચ્છતીસંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું છે, અને તેની શરૂઆત અને અંતે શતાબ્દીઓ જેટલો સંધ્યાકાળ અને સંધ્યાભાગ હોય છે.

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ એકાપાયેન વર્તંતે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

બાકીના ત્રણ યુગોમાં, તેમનાં સંધ્યાકાળ અને સંધ્યાભાગ સહિત, દરેકમાં એક ચોથાઈ ઓછું હોય છે, અને તેમાં પણ શતક અને સહસ્રકનો સમાવેશ થાય છે.

એતદ્દ્વાદશસાહસ્રં સાધિકં ચ ચતુર્યુગમ્ ચતુર્યુગસહસ્રં યત્સંકલ્પ ઇતિ કથ્યતે

આ રીતે ચારેય યુગ મળીને બાર હજાર (દેવ વર્ષ) થાય છે, અને આવા હજાર ચતુર્યુગનો એક કલ્પ કહેવાય છે.

ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મનોરંતરમુચ્યતે કલ્પે ચતુર્દશૈકસ્મિન્મનૂનાં પરિવૃત્તયઃ

એકાવન ચતુર્યુગનો સમૂહ એટલે એક મન્વંતર કહેવાય છે; એક કલ્પમાં એવા ચૌદ મન્વંતર થાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વંતરાણિ ચ સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

આ ક્રમ પ્રમાણે, અનેક કલ્પો અને મન્વંતરો, તેમના વંશજો સહિત, સૈકડો અને હજારો વખત પસાર થઈ ચૂક્યા છે.

અજ્ઞેયત્વાચ્ચ સર્વેષામસંખ્યેયતયા પુનઃ શક્યો નૈવાનુપૂર્વ્યાદ્વૈ તેષાં વક્તું સુવિસ્તરઃ

કારણ કે એ બધું અજ્ઞેય અને ગણતરીથી બહાર છે, એટલે એ બધુંને વિગતે કે ક્રમવાર સમજાવવું શક્ય નથી.

કલ્પો નામ દિવા પ્રોક્તો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ કલ્પાનાં વૈ સહસ્રં ચ બ્રાહ્મં વર્ષમિહોચ્યતે

કલ્પ એ બ્રહ્માજીનો એક દિવસ કહેવાય છે, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા છે; અને અહીં હજાર કલ્પ મળીને બ્રહ્માજીનું એક વર્ષ બને છે.