શિવપુરાણમ્

યદલંઘ્યમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ નિયોગરૂપમીશસ્ય બલં વિશ્વનિયામકમ્

પ્રભુની એ અપરાજેય શક્તિ, જે આજ્ઞારૂપ છે, એ જડ અને ચેતન સર્વને નિયંત્રિત કરે છે અને આખા વિશ્વને ચલાવતી શક્તિ છે.

તસ્યાંશાંશમયી મુક્તિઃ કાલાત્મનિ મહાત્મનિ તતો નિષ્ક્રમ્ય સંક્રાંતા વિસૃષ્ટાગ્રેરિવાયસી

મુક્તિ એ પરમાત્માના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, જે મહાન આત્મા અને કાળ સ્વરૂપ છે. જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારી બહાર પડે છે, તેમ મુક્તિ પણ તેમાંમાંથી બહાર આવે છે.

તસ્માત્કાલવશે વિશ્વં ન સ વિશ્વવશે સ્થિતઃ શિવસ્ય તુ વશે કાલો ન કાલસ્ય વશે શિવઃ

આથી, આખું જગત કાળના વશમાં છે, જગત કાળને વશમાં રાખતું નથી. પણ કાળ તો શિવના વશમાં છે, શિવ કાળના વશમાં નથી.

યતો ઽપ્રતિહતં શાર્વં તેજઃ કાલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ મહતી તેન કાલસ્ય મર્યાદા હિ દુરત્યયા

શિવનું અવરોધરહિત તેજ કાળમાં સ્થિર છે, એટલે કાળની સીમા પાર કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે.

કાલં પ્રજ્ઞાવિશેષેણ કો ઽતિવર્તિતુમર્હતિ કાલેન તુ કૃતં કર્મ ન કશ્ચિદતિવર્તતે

કોઈ પણ વિશેષ બુદ્ધિથી કાળને પાર કરી શકે એવું નથી. કાળે જે કર્મ કર્યું હોય, તેને કોઈ પાર કરી શકતું નથી.

એકચ્છત્રાં મહીં કૃત્સ્નાં યે પરાક્રમ્ય શાસતિ તે ઽપિ નૈવાતિવર્તંતે કાલવેલામિવાબ્ધયઃ

જેઓ આખી ધરતી પર એકછત્ર રાજ કરે છે, તેઓ પણ કાળની મર્યાદા પાર કરી શકતા નથી, જેમ દરિયા પોતાના કિનારા પાર નથી કરતા.

યે નિગૃહ્યેંદ્રિયગ્રામં જયંતિ સકલં જગત્ ન જયંત્યપિ તે કાલં કાલો જયતિ તાનપિ

જેઓ ઇન્દ્રિયોને વશ કરી આખું જગત જીતે છે, તેઓ પણ કાળને જીતતા નથી; કાળ તો તેમને જ જીતે છે.

આયુર્વેદવિદો વૈદ્યાસ્ત્વનુષ્ઠિતરસાયનાઃ ન મૃત્યુમતિવર્તંતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

આયુર્વેદ જાણનારા અને રસાયન સાધનારા વૈદ્યો પણ મૃત્યુને પાર કરી શકતા નથી, કારણ કે કાળ અપરાજેય છે.

શ્રિયા રૂપેણ શીલેન બલેન ચ કુલેન ચ અન્યચ્ચિંતયતે જંતુઃ કાલો ઽન્યત્કુરુતે બલાત્

પ્રાણી ધન, રૂપ, સદગુણ, બળ કે ઉંચા કુળનો વિચાર કરે છે, પણ કાળ પોતાની શક્તિથી કંઈક બીજું જ કરાવે છે.

અપ્રિયૈશ્ચ પ્રિયૈશ્ચૈવ હ્યચિંતિતગમાગમૈઃ સંયોજયતિ ભૂતાનિ વિયોજયતિ ચેશ્વરઃ

પ્રભુ પ્રાણીઓને પ્રિય કે અપ્રિય, વિચારેલા કે અવિચારેલા પ્રસંગોથી જોડે છે અને જુદા પણ કરે છે.

યદૈવ દુઃખિતઃ કશ્ચિત્તદૈવ સુખિતઃ પરઃ દુર્વિજ્ઞેયસ્વભાવસ્ય કાલાસ્યાહો વિચિત્રતા

જ્યારે કોઈ દુઃખી હોય છે, ત્યારે બીજું કોઈ સુખી હોય છે; કાળનું સ્વરૂપ સમજવું મુશ્કેલ છે, તેની વિચિત્રતા જુઓ.

યો યુવા સ ભવેદ્વૃદ્ધો યો બલીયાન્સ દુર્બલઃ યઃ શ્રીમાન્સો ઽપિ નિઃશ્રીકઃ કાલશ્ચિત્રગતિર્દ્વિજા

યુવાન વૃદ્ધ બને છે, બળવાન નિર્બળ બને છે, ધનવાન ગરીબ બને છે—હે દ્વિજ, કાળની ચાલ બહુ અનોખી છે.

નાભિજાત્યં ન વૈ શીલં ન બલં ન ચ નૈપુણમ્ ભવેત્કાર્યાય પર્યાપ્તં કાલશ્ચ હ્યનિરોધકઃ

ઉચ્ચ વંશ, સદગુણ, બળ કે કુશળતા—કોઈ પણ કાર્ય માટે પૂરતી નથી, કારણ કે કાળને કોઈ રોકી શકતું નથી.

યે સનાથાશ્ચ દાતારો ગીતવાદ્યૈરુપસ્થિતાઃ યે ચાનાથાઃ પરાન્નાદાઃ કાલસ્તેષુ સમક્રિયઃ

જેને આધાર છે, જે દાન કરે છે, જે સંગીતમાં આનંદે છે અને જે અનાથ છે, પરધન પર જીવે છે—કાળ બધામાં સમાન છે.

ફલંત્યકાલે ન રસાયનાનિ સમ્યક્પ્રયુક્તાન્યપિ ચૌષધાનિ તાન્યેવ કાલેન સમાહૃતાનિ સિદ્ધિં પ્રયાંત્યાશુ સુખં દિશંતિ

દવાઓ કે રસાયન યોગ્ય રીતે અપાય તો પણ યોગ્ય સમય વિના ફળ આપતી નથી; પણ યોગ્ય સમયે લીધાં હોય તો, તરત સફળતા અને સુખ આપે છે.

નાકાલતો ઽયં મ્રિયતે જાયતે વા નાકાલતઃ પુષ્ટિમગ્ર્યામુપૈતિ નાકાલતઃ સુખિતં દુઃખિતં વા નાકાલિકં વસ્તુ સમસ્તિ કિંચિત્

કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના સમય પહેલાં મરે કે જન્મે નહીં; સમય પહેલાં કોઈ સંપૂર્ણ બળવાન બને નહીં; સમય પહેલાં સુખી કે દુઃખી પણ બને નહીં—સમય વિના કંઈ જ થતું નથી.

કાલેન શીતઃ પ્રતિવાતિ વાતઃકાલેન વૃષ્ટિર્જલદાનુપૈતિ કાલેન ચોષ્મા પ્રશમં પ્રયાતિ કાલેન સર્વં સફલત્વમેતિ

કાળથી પવન ઠંડો ફૂંકાય છે, કાળથી મેઘ વરસે છે, કાળથી ઉષ્ણતા ઓછી થાય છે, અને કાળથી બધું ફળે છે.

કાલશ્ચ સર્વસ્ય ભવસ્ય હેતુઃ કાલેન સસ્યાનિ ભવંતિ નિત્યમ્ કાલેન સસ્યાનિ લયં પ્રયાંતિ કાલેન સંજીવતિ જીવલોકઃ

કાળ બધાની ઉત્પત્તિનું કારણ છે; કાળથી પાક સદા ઉગે છે, કાળથી પાક નાશ પામે છે, અને કાળથી જીવજગત ફરી જીવંત થાય છે.

ઇત્થં કાલાત્મનસ્તત્ત્વં યો વિજાનાતિ તત્ત્વતઃ કાલાત્માનમતિક્રમ્ય કાલાતીતં સ પશ્યતિ

જે સાચે કાળરૂપ આત્માનું તત્વ જાણે છે, તે કાળના આત્માને પાર કરી, કાળથી પણ પર તત્વને જોઈ શકે છે.

ન યસ્ય કાલો ન ચ બંધમુક્તી ન યઃ પુમાન્ન પ્રકૃતિર્ન વિશ્વમ્ વિચિત્રરૂપાય શિવાય તસ્મૈ નમઃપરસ્મૈ પરમેશ્વરાય

જેને સમય નથી, બંધન કે મુક્તિ પણ નથી, જે પુરુષ નથી, પ્રકૃતિ કે જગત પણ નથી, જેના રૂપ અનેક અને અજોડ છે, એવા પરમેશ્વર પરમ શિવને વંદન.

કેન માનેન કાલેસ્મિન્નાયુસ્સંખ્યા પ્રકલ્પ્યતે સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય કઃ પુનઃ પરમો ઽવધિઃ

આ સમયમાં જીવનની અવધિ કઈ રીતે માપી શકાય? અને જે સમય પોતે ગણાય છે, તેનો અંતિમ સીમા કયો છે?

આયુષો ઽત્ર નિમેષાખ્યમાદ્યમાનં પ્રચક્ષતે સંખ્યારૂપસ્ય કાલસ્ય શાંત્ત્વતીતકલાવધિ

અહીં જીવનનો પહેલો એકમ 'નિમેષ' કહેવાય છે, એટલે આંખની પલક ઝપકાવવી; અને ગણાતા સમયની સીમા શાંતિથી પણ આગળ સુધી જાય છે.

અક્ષિપક્ષ્મપરિક્ષેપો નિમેષઃ પરિકલ્પિતઃ તાદૃશાનાં નિમેષાણાં કાષ્ઠા દશ ચ પઞ્ચ ચ

આંખની પલક એકવાર બંધ થાય તેને એક નિમેષ કહે છે; આવી પંદર નિમેષ મળીને એક કષ્ટા બને છે.

કાષ્ઠાંસ્ત્રિંશત્કલા નામ કલાંસ્ત્રિંશન્મુહૂર્તકઃ મુહૂર્તાનામપિ ત્રિંશદહોરાત્રં પ્રચક્ષતે

ત્રીસ કષ્ટા મળીને એક કલાં થાય છે; ત્રીસ કલાં મળીને એક મુહૂર્ત થાય છે; અને ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ-રાત થાય છે.

ત્રિંશત્સંખ્યૈરહોરાત્રૈર્માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

ત્રીસ દિવસ-રાત મળીને, બે પખવાડિયા સાથે, એક મહિનો બને છે.

જ્ઞેયં પિત્ર્યમહોરાત્રં માસઃ કૃષ્ણસિતાત્મકઃ

પિતૃઓ માટેનો દિવસ-રાત એક મહિનો ગણાય છે, જેમાં કૃષ્ણ અને શુક્લ પખવાડિયા હોય છે.

માસૈસ્તૈરયનં ષડ્ભિર્વર્ષં દ્વે ચાયનં મતમ્ લૌકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ

આ રીતે છ મહિના મળીને એક અયન થાય છે; બે અયન મળીને એક વર્ષ ગણાય છે, અને આ રીતે માનવ વર્ષ ગણાય છે.

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ દક્ષિણં ચાયનં રાત્રિસ્તથોદગયનં દિનમ્

આ જ છે દેવતાઓ માટેનો દિવસ-રાત, જે શાસ્ત્રોએ નક્કી કર્યો છે: દક્ષિણાયન રાત છે અને ઉત્તરાયન દિવસ છે.

માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રૈર્દિવ્યો માનુષવત્સ્મૃતઃ સંવત્સરો ઽપિ દેવાનાં માસૈર્દ્વાદશભિસ્તથા

ત્રીસ દિવસ-રાત મળીને દેવતાઓનો એક મહિનો થાય છે; અને એવા બાર મહિના મળીને દેવતાઓનું એક વર્ષ બને છે.