શિવપુરાણમ્

વેદાંતે પરમં ગુહ્યં પુરાકલ્પપ્રચોદિતમ્ બ્રહ્મણો વદનાલ્લબ્ધં મયેદં ભાગ્યગૌરવાત્

આ વેદાંતનું સર્વોચ્ચ ગુહ્ય જ્ઞાન, જે પ્રાચીનકાળમાં ઉપદેશાયું હતું, તે મને બ્રહ્માના મુખેથી મારા સદભાગ્યથી પ્રાપ્ત થયું છે.

નાપ્રશાંતાય દાતવ્યમેતજ્જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ન પુત્રાયાશુવૃત્તાય નાશિષ્યાય ચ સર્વથા

આ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન એ વ્યક્તિને આપવું જોઈએ નહીં જે શાંત નથી, કે જે દુરાચારી પુત્ર છે, કે જે યોગ્ય શિષ્ય નથી.

યસ્ય દેવે પરાભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ તસ્યૈતે કથિતાહ્યર્થાઃ પ્રકાશંતે મહાત્મનઃ

જેને દેવમાં પરમ ભક્તિ હોય અને દેવ જેટલી જ ભક્તિ ગુરુમાં હોય, એવા મહાન આત્માને આ બધાં અર્થો સ્પષ્ટ રીતે સમજાય છે.

અતશ્ચ સંક્ષેપમિદં શૃણુધ્વં શિવઃ પરસ્તાત્પ્રકૃતેશ્ચ પુંસઃ સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્વં સંહારકાલે પુનરાદદાતિ

આથી, સંક્ષેપમાં સાંભળો: શિવ પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેથી પર છે; સર્જન સમયે બધું કરે છે અને વિલય સમયે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

કાલાદુત્પદ્યતે સર્વં કાલદેવ વિપદ્યતે ન કાલનિરપેક્ષં હિ ક્વચિત્કિંચન વિદ્યતે

સમયમાંથી બધું જન્મે છે અને હે દેવ, સમયથી બધું નાશ પામે છે; કારણ કે ક્યાંય પણ કંઈ પણ સમય વિના રહેતું નથી.

યદાસ્યાંતર્ગતં વિશ્વં શશ્વત્સંસારમણ્ડલમ્ સર્ગસંહૃતિમુદ્રાભ્યાં ચક્રવત્પરિવર્તતે

જ્યારે આખું વિશ્વ, જન્મમરણના ચક્રરૂપ, એમાં સમાયેલું હોય છે, ત્યારે સર્જન અને વિલયની ક્રિયાથી એ ચક્રની જેમ ફરતું રહે છે.

બ્રહ્મા હરિશ્ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ યત્કૃતાં નિયતિં પ્રાપ્ય પ્રભવો નાતિવર્તિતુમ્

બ્રહ્મા, હરિ, રુદ્ર અને અન્ય દેવો તથા અસુરો, એના દ્વારા નિર્ધારિત ભાગ્ય પ્રાપ્ત કરી, પોતાના મૂળને કદી લાંઘી શકતા નથી.

ભૂતભવ્યભવિષ્યાદ્યૈર્વિભજ્ય જરયન્ પ્રજાઃ અતિપ્રભુરિતિ સ્વૈરં વર્તતે ઽતિભયંકરઃ

ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય પ્રમાણે જીવોને વિભાજિત કરી, એ તેમને વૃદ્ધ બનાવે છે; એ સર્વશક્તિમાન છે, સ્વેચ્છાએ વર્તે છે અને અત્યંત ભયાનક છે.

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ કસ્ય વા વશવર્ત્યયમ્ ક એવાસ્ય વશે ન સ્યાત્કથયૈતદ્વિચક્ષણ

આ ભગવાન સમય કોણ છે? એ કોને વશ કરે છે? અને કોણ છે જે એના વશમાં નથી? હે વિદ્વાન, મને આ કહો.

કાલકાષ્ઠાનિમેષાદિકલાકલિતવિગ્રહમ્ કાલાત્મેતિ સમાખ્યાતં તેજો માહેશ્વરં પરમ્

જેનું સ્વરૂપ કાળ, કાષ્ઠા, નિમેષ વગેરે સમયના ભાગોથી માપવામાં આવે છે, તેને સમય કહે છે, તે મહેશ્વરનું દિવ્ય તેજ છે.

યદલંઘ્યમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ નિયોગરૂપમીશસ્ય બલં વિશ્વનિયામકમ્

પ્રભુની એ અપરાજેય શક્તિ, જે આજ્ઞારૂપ છે, એ જડ અને ચેતન સર્વને નિયંત્રિત કરે છે અને આખા વિશ્વને ચલાવતી શક્તિ છે.

તસ્યાંશાંશમયી મુક્તિઃ કાલાત્મનિ મહાત્મનિ તતો નિષ્ક્રમ્ય સંક્રાંતા વિસૃષ્ટાગ્રેરિવાયસી

મુક્તિ એ પરમાત્માના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, જે મહાન આત્મા અને કાળ સ્વરૂપ છે. જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારી બહાર પડે છે, તેમ મુક્તિ પણ તેમાંમાંથી બહાર આવે છે.

તસ્માત્કાલવશે વિશ્વં ન સ વિશ્વવશે સ્થિતઃ શિવસ્ય તુ વશે કાલો ન કાલસ્ય વશે શિવઃ

આથી, આખું જગત કાળના વશમાં છે, જગત કાળને વશમાં રાખતું નથી. પણ કાળ તો શિવના વશમાં છે, શિવ કાળના વશમાં નથી.

યતો ઽપ્રતિહતં શાર્વં તેજઃ કાલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ મહતી તેન કાલસ્ય મર્યાદા હિ દુરત્યયા

શિવનું અવરોધરહિત તેજ કાળમાં સ્થિર છે, એટલે કાળની સીમા પાર કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે.

કાલં પ્રજ્ઞાવિશેષેણ કો ઽતિવર્તિતુમર્હતિ કાલેન તુ કૃતં કર્મ ન કશ્ચિદતિવર્તતે

કોઈ પણ વિશેષ બુદ્ધિથી કાળને પાર કરી શકે એવું નથી. કાળે જે કર્મ કર્યું હોય, તેને કોઈ પાર કરી શકતું નથી.

એકચ્છત્રાં મહીં કૃત્સ્નાં યે પરાક્રમ્ય શાસતિ તે ઽપિ નૈવાતિવર્તંતે કાલવેલામિવાબ્ધયઃ

જેઓ આખી ધરતી પર એકછત્ર રાજ કરે છે, તેઓ પણ કાળની મર્યાદા પાર કરી શકતા નથી, જેમ દરિયા પોતાના કિનારા પાર નથી કરતા.

યે નિગૃહ્યેંદ્રિયગ્રામં જયંતિ સકલં જગત્ ન જયંત્યપિ તે કાલં કાલો જયતિ તાનપિ

જેઓ ઇન્દ્રિયોને વશ કરી આખું જગત જીતે છે, તેઓ પણ કાળને જીતતા નથી; કાળ તો તેમને જ જીતે છે.

આયુર્વેદવિદો વૈદ્યાસ્ત્વનુષ્ઠિતરસાયનાઃ ન મૃત્યુમતિવર્તંતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

આયુર્વેદ જાણનારા અને રસાયન સાધનારા વૈદ્યો પણ મૃત્યુને પાર કરી શકતા નથી, કારણ કે કાળ અપરાજેય છે.

શ્રિયા રૂપેણ શીલેન બલેન ચ કુલેન ચ અન્યચ્ચિંતયતે જંતુઃ કાલો ઽન્યત્કુરુતે બલાત્

પ્રાણી ધન, રૂપ, સદગુણ, બળ કે ઉંચા કુળનો વિચાર કરે છે, પણ કાળ પોતાની શક્તિથી કંઈક બીજું જ કરાવે છે.

અપ્રિયૈશ્ચ પ્રિયૈશ્ચૈવ હ્યચિંતિતગમાગમૈઃ સંયોજયતિ ભૂતાનિ વિયોજયતિ ચેશ્વરઃ

પ્રભુ પ્રાણીઓને પ્રિય કે અપ્રિય, વિચારેલા કે અવિચારેલા પ્રસંગોથી જોડે છે અને જુદા પણ કરે છે.

યદૈવ દુઃખિતઃ કશ્ચિત્તદૈવ સુખિતઃ પરઃ દુર્વિજ્ઞેયસ્વભાવસ્ય કાલાસ્યાહો વિચિત્રતા

જ્યારે કોઈ દુઃખી હોય છે, ત્યારે બીજું કોઈ સુખી હોય છે; કાળનું સ્વરૂપ સમજવું મુશ્કેલ છે, તેની વિચિત્રતા જુઓ.

યો યુવા સ ભવેદ્વૃદ્ધો યો બલીયાન્સ દુર્બલઃ યઃ શ્રીમાન્સો ઽપિ નિઃશ્રીકઃ કાલશ્ચિત્રગતિર્દ્વિજા

યુવાન વૃદ્ધ બને છે, બળવાન નિર્બળ બને છે, ધનવાન ગરીબ બને છે—હે દ્વિજ, કાળની ચાલ બહુ અનોખી છે.

નાભિજાત્યં ન વૈ શીલં ન બલં ન ચ નૈપુણમ્ ભવેત્કાર્યાય પર્યાપ્તં કાલશ્ચ હ્યનિરોધકઃ

ઉચ્ચ વંશ, સદગુણ, બળ કે કુશળતા—કોઈ પણ કાર્ય માટે પૂરતી નથી, કારણ કે કાળને કોઈ રોકી શકતું નથી.

યે સનાથાશ્ચ દાતારો ગીતવાદ્યૈરુપસ્થિતાઃ યે ચાનાથાઃ પરાન્નાદાઃ કાલસ્તેષુ સમક્રિયઃ

જેને આધાર છે, જે દાન કરે છે, જે સંગીતમાં આનંદે છે અને જે અનાથ છે, પરધન પર જીવે છે—કાળ બધામાં સમાન છે.

ફલંત્યકાલે ન રસાયનાનિ સમ્યક્પ્રયુક્તાન્યપિ ચૌષધાનિ તાન્યેવ કાલેન સમાહૃતાનિ સિદ્ધિં પ્રયાંત્યાશુ સુખં દિશંતિ

દવાઓ કે રસાયન યોગ્ય રીતે અપાય તો પણ યોગ્ય સમય વિના ફળ આપતી નથી; પણ યોગ્ય સમયે લીધાં હોય તો, તરત સફળતા અને સુખ આપે છે.

નાકાલતો ઽયં મ્રિયતે જાયતે વા નાકાલતઃ પુષ્ટિમગ્ર્યામુપૈતિ નાકાલતઃ સુખિતં દુઃખિતં વા નાકાલિકં વસ્તુ સમસ્તિ કિંચિત્

કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના સમય પહેલાં મરે કે જન્મે નહીં; સમય પહેલાં કોઈ સંપૂર્ણ બળવાન બને નહીં; સમય પહેલાં સુખી કે દુઃખી પણ બને નહીં—સમય વિના કંઈ જ થતું નથી.

કાલેન શીતઃ પ્રતિવાતિ વાતઃકાલેન વૃષ્ટિર્જલદાનુપૈતિ કાલેન ચોષ્મા પ્રશમં પ્રયાતિ કાલેન સર્વં સફલત્વમેતિ

કાળથી પવન ઠંડો ફૂંકાય છે, કાળથી મેઘ વરસે છે, કાળથી ઉષ્ણતા ઓછી થાય છે, અને કાળથી બધું ફળે છે.

કાલશ્ચ સર્વસ્ય ભવસ્ય હેતુઃ કાલેન સસ્યાનિ ભવંતિ નિત્યમ્ કાલેન સસ્યાનિ લયં પ્રયાંતિ કાલેન સંજીવતિ જીવલોકઃ

કાળ બધાની ઉત્પત્તિનું કારણ છે; કાળથી પાક સદા ઉગે છે, કાળથી પાક નાશ પામે છે, અને કાળથી જીવજગત ફરી જીવંત થાય છે.

ઇત્થં કાલાત્મનસ્તત્ત્વં યો વિજાનાતિ તત્ત્વતઃ કાલાત્માનમતિક્રમ્ય કાલાતીતં સ પશ્યતિ

જે સાચે કાળરૂપ આત્માનું તત્વ જાણે છે, તે કાળના આત્માને પાર કરી, કાળથી પણ પર તત્વને જોઈ શકે છે.