શિવપુરાણમ્

સ એકસ્સર્વભૂતેષુ ગૂઢો વ્યાપ્તશ્ચ વિશ્વતઃ સર્વભૂતાંતરાત્મા ચ ધર્માધ્યક્ષસ્સ કથ્યતે

એ એકજ સર્વ પ્રાણીઓમાં છુપાયેલો છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ સર્વ જીવોમાં અંતરાત્મા છે અને ધર્મના રક્ષક તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વભૂતાધિવાસશ્ચ સાક્ષી ચેતા ચ નિર્ગુણઃ એકો વશી નિષ્ક્રિયાણાં બહૂનાં વિવશાત્મનામ્

એ સર્વ પ્રાણીઓનો નિવાસસ્થાન છે, સાક્ષી છે, ચેતના છે, ગુણરહિત છે; અનેક નિષ્ક્રિય અને અનેક મર્યાદિત આત્માઓમાં એ એકજ સ્વામી છે.

નિત્યાનામપ્યસૌ નિત્યશ્ચેતનાનાં ચ ચેતનઃ એકો બહૂનાં ચાકામઃ કામાનીશઃ પ્રયચ્છતિ

એ શાશ્વતોમાં પણ શાશ્વત છે, ચેતનામાં પણ ચેતન છે; એ એકજ, છતાં નિરાશક્ત રહીને, અનેકના ઇચ્છા પૂરી કરે છે.

સાંખ્યયોગાધિગમ્યં યત્કારણં જગતાં પતિમ્ જ્ઞાત્વા દેવં પશુઃ પાશૈસ્સર્વૈરેવ વિમુચ્યતે

સાંખ્ય અને યોગ દ્વારા જે જગતના સ્વામી અને સર્વનું કારણ છે, એ દેવને સાચી રીતે ઓળખી લેવાથી, જીવ સર્વ બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

વિશ્વકૃદ્વિશ્વવિત્સ્વાત્મયોનિજ્ઞઃ કાલકૃદ્ગુણી પ્રધાનઃ ક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ પાશમોચકઃ

એ જગતનો સર્જનહાર છે, સર્વનું જ્ઞાન ધરાવે છે, પોતે પોતે જન્મેલો છે, મૂળને જાણે છે, સમયનો સર્જક છે, ગુણોથી યુક્ત છે, મૂળરૂપ છે, ક્ષેત્રજ્ઞનો સ્વામી છે, ગુણોના ઈશ્વર છે અને બંધનમાંથી છોડાવનાર છે.

બ્રહ્માણં વિદધે પૂર્વં વેદાંશ્ચોપાદિશત્સ્વયમ્ યો દેવસ્તમહં બુદ્ધ્વા સ્વાત્મબુદ્ધિપ્રસાદતઃ

જે દેવે પહેલા બ્રહ્માને સર્જ્યા અને પોતે જ વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું, એ દેવને હું મારી પોતાની બુદ્ધિની પ્રસન્નતાથી સાચે ઓળખી લીધો છે.

મુમુક્ષુરસ્માત્સંસારાત્પ્રપદ્યે શરણં શિવમ્ નિષ્ફલં નિષ્ક્રિયં શાંતં નિરવદ્યં નિરંજનમ્

આ સંસારથી મુક્તિ ઈચ્છતો હું એ શિવના શરણે જાઉં છું, જે ફળરહિત છે, ક્રિયારહિત છે, શાંત છે, નિર્દોષ છે અને નિર્મળ છે.

અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેંધનમિવાનિલમ્ યદા ચર્મવદાકાશં વેષ્ટયિષ્યંતિ માનવાઃ

એ અમૃતતા સુધી પહોંચવાનો સર્વોચ્ચ પુલ છે, જેમ બળતણને પવન ભસ્મ કરી દે છે તેમ; અને જ્યારે લોકો આકાશને ચામડીથી ઢાંકી શકે તેમ પ્રયત્ન કરશે,

તદા શિવમવિજ્ઞાય દુઃખસ્યાંતો ભવિષ્યતિ

ત્યારે, જો શિવને ઓળખ્યા વિના, દુઃખનો અંત આવી જશે.

તપઃપ્રભાવાદ્દેવસ્ય પ્રસાદાચ્ચ મહર્ષયઃ અત્યાશ્રમોચિતજ્ઞાનં પવિત્રં પાપનાશનમ્

તપના પ્રભાવ અને દેવની કૃપાથી મહર્ષિઓએ આશ્રમોથી પરનું, પવિત્ર અને પાપનો નાશ કરનાર જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

વેદાંતે પરમં ગુહ્યં પુરાકલ્પપ્રચોદિતમ્ બ્રહ્મણો વદનાલ્લબ્ધં મયેદં ભાગ્યગૌરવાત્

આ વેદાંતનું સર્વોચ્ચ ગુહ્ય જ્ઞાન, જે પ્રાચીનકાળમાં ઉપદેશાયું હતું, તે મને બ્રહ્માના મુખેથી મારા સદભાગ્યથી પ્રાપ્ત થયું છે.

નાપ્રશાંતાય દાતવ્યમેતજ્જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ન પુત્રાયાશુવૃત્તાય નાશિષ્યાય ચ સર્વથા

આ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન એ વ્યક્તિને આપવું જોઈએ નહીં જે શાંત નથી, કે જે દુરાચારી પુત્ર છે, કે જે યોગ્ય શિષ્ય નથી.

યસ્ય દેવે પરાભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ તસ્યૈતે કથિતાહ્યર્થાઃ પ્રકાશંતે મહાત્મનઃ

જેને દેવમાં પરમ ભક્તિ હોય અને દેવ જેટલી જ ભક્તિ ગુરુમાં હોય, એવા મહાન આત્માને આ બધાં અર્થો સ્પષ્ટ રીતે સમજાય છે.

અતશ્ચ સંક્ષેપમિદં શૃણુધ્વં શિવઃ પરસ્તાત્પ્રકૃતેશ્ચ પુંસઃ સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્વં સંહારકાલે પુનરાદદાતિ

આથી, સંક્ષેપમાં સાંભળો: શિવ પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેથી પર છે; સર્જન સમયે બધું કરે છે અને વિલય સમયે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

કાલાદુત્પદ્યતે સર્વં કાલદેવ વિપદ્યતે ન કાલનિરપેક્ષં હિ ક્વચિત્કિંચન વિદ્યતે

સમયમાંથી બધું જન્મે છે અને હે દેવ, સમયથી બધું નાશ પામે છે; કારણ કે ક્યાંય પણ કંઈ પણ સમય વિના રહેતું નથી.

યદાસ્યાંતર્ગતં વિશ્વં શશ્વત્સંસારમણ્ડલમ્ સર્ગસંહૃતિમુદ્રાભ્યાં ચક્રવત્પરિવર્તતે

જ્યારે આખું વિશ્વ, જન્મમરણના ચક્રરૂપ, એમાં સમાયેલું હોય છે, ત્યારે સર્જન અને વિલયની ક્રિયાથી એ ચક્રની જેમ ફરતું રહે છે.

બ્રહ્મા હરિશ્ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ યત્કૃતાં નિયતિં પ્રાપ્ય પ્રભવો નાતિવર્તિતુમ્

બ્રહ્મા, હરિ, રુદ્ર અને અન્ય દેવો તથા અસુરો, એના દ્વારા નિર્ધારિત ભાગ્ય પ્રાપ્ત કરી, પોતાના મૂળને કદી લાંઘી શકતા નથી.

ભૂતભવ્યભવિષ્યાદ્યૈર્વિભજ્ય જરયન્ પ્રજાઃ અતિપ્રભુરિતિ સ્વૈરં વર્તતે ઽતિભયંકરઃ

ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય પ્રમાણે જીવોને વિભાજિત કરી, એ તેમને વૃદ્ધ બનાવે છે; એ સર્વશક્તિમાન છે, સ્વેચ્છાએ વર્તે છે અને અત્યંત ભયાનક છે.

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ કસ્ય વા વશવર્ત્યયમ્ ક એવાસ્ય વશે ન સ્યાત્કથયૈતદ્વિચક્ષણ

આ ભગવાન સમય કોણ છે? એ કોને વશ કરે છે? અને કોણ છે જે એના વશમાં નથી? હે વિદ્વાન, મને આ કહો.

કાલકાષ્ઠાનિમેષાદિકલાકલિતવિગ્રહમ્ કાલાત્મેતિ સમાખ્યાતં તેજો માહેશ્વરં પરમ્

જેનું સ્વરૂપ કાળ, કાષ્ઠા, નિમેષ વગેરે સમયના ભાગોથી માપવામાં આવે છે, તેને સમય કહે છે, તે મહેશ્વરનું દિવ્ય તેજ છે.

યદલંઘ્યમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ નિયોગરૂપમીશસ્ય બલં વિશ્વનિયામકમ્

પ્રભુની એ અપરાજેય શક્તિ, જે આજ્ઞારૂપ છે, એ જડ અને ચેતન સર્વને નિયંત્રિત કરે છે અને આખા વિશ્વને ચલાવતી શક્તિ છે.

તસ્યાંશાંશમયી મુક્તિઃ કાલાત્મનિ મહાત્મનિ તતો નિષ્ક્રમ્ય સંક્રાંતા વિસૃષ્ટાગ્રેરિવાયસી

મુક્તિ એ પરમાત્માના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, જે મહાન આત્મા અને કાળ સ્વરૂપ છે. જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારી બહાર પડે છે, તેમ મુક્તિ પણ તેમાંમાંથી બહાર આવે છે.

તસ્માત્કાલવશે વિશ્વં ન સ વિશ્વવશે સ્થિતઃ શિવસ્ય તુ વશે કાલો ન કાલસ્ય વશે શિવઃ

આથી, આખું જગત કાળના વશમાં છે, જગત કાળને વશમાં રાખતું નથી. પણ કાળ તો શિવના વશમાં છે, શિવ કાળના વશમાં નથી.

યતો ઽપ્રતિહતં શાર્વં તેજઃ કાલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ મહતી તેન કાલસ્ય મર્યાદા હિ દુરત્યયા

શિવનું અવરોધરહિત તેજ કાળમાં સ્થિર છે, એટલે કાળની સીમા પાર કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે.

કાલં પ્રજ્ઞાવિશેષેણ કો ઽતિવર્તિતુમર્હતિ કાલેન તુ કૃતં કર્મ ન કશ્ચિદતિવર્તતે

કોઈ પણ વિશેષ બુદ્ધિથી કાળને પાર કરી શકે એવું નથી. કાળે જે કર્મ કર્યું હોય, તેને કોઈ પાર કરી શકતું નથી.

એકચ્છત્રાં મહીં કૃત્સ્નાં યે પરાક્રમ્ય શાસતિ તે ઽપિ નૈવાતિવર્તંતે કાલવેલામિવાબ્ધયઃ

જેઓ આખી ધરતી પર એકછત્ર રાજ કરે છે, તેઓ પણ કાળની મર્યાદા પાર કરી શકતા નથી, જેમ દરિયા પોતાના કિનારા પાર નથી કરતા.

યે નિગૃહ્યેંદ્રિયગ્રામં જયંતિ સકલં જગત્ ન જયંત્યપિ તે કાલં કાલો જયતિ તાનપિ

જેઓ ઇન્દ્રિયોને વશ કરી આખું જગત જીતે છે, તેઓ પણ કાળને જીતતા નથી; કાળ તો તેમને જ જીતે છે.

આયુર્વેદવિદો વૈદ્યાસ્ત્વનુષ્ઠિતરસાયનાઃ ન મૃત્યુમતિવર્તંતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

આયુર્વેદ જાણનારા અને રસાયન સાધનારા વૈદ્યો પણ મૃત્યુને પાર કરી શકતા નથી, કારણ કે કાળ અપરાજેય છે.

શ્રિયા રૂપેણ શીલેન બલેન ચ કુલેન ચ અન્યચ્ચિંતયતે જંતુઃ કાલો ઽન્યત્કુરુતે બલાત્

પ્રાણી ધન, રૂપ, સદગુણ, બળ કે ઉંચા કુળનો વિચાર કરે છે, પણ કાળ પોતાની શક્તિથી કંઈક બીજું જ કરાવે છે.