શિવપુરાણમ્

ગુણૈરારભ્ય કર્માણિ સ્વભાવાદીનિ યોજયેત્ તેષામભાવે નાશઃ સ્યાત્કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ

ગુણોથી શરૂ કરીને કર્મો સ્વભાવ અને બીજા તત્વો સાથે જોડાય છે; અને જો એ ગુણો ન હોય તો, કરેલા કર્મ પણ નાશ પામે છે.

કર્મક્ષયે પુનશ્ચાન્યત્તતો યાતિ સ તત્ત્વતઃ સ એવાદિસ્સ્વયં યોગનિમિત્તં ભોક્તૃભોગયોઃ

જ્યારે કર્મ પૂરે છે ત્યારે બીજું શરૂ થાય છે; એ રીતે એ તત્વ પ્રમાણે આગળ વધે છે. એ જ સ્વયં આરંભ છે, ભોગવનારા અને ભોગ માટે યોગનું કારણ છે.

પરસ્ત્રિકાલાદકલસ્સ એવ પરમેશ્વરઃ સર્વવિત્ ત્રિગુણાધીશો બ્રહ્મસાક્ષાત્પરાત્પરઃ

એ ત્રણ કાળથી પર છે, સમયથી રહિત છે, સર્વજ્ઞ છે, ત્રણ ગુણોનો સ્વામી છે, બ્રહ્મા સમાન, સર્વથી શ્રેષ્ઠ પરમેશ્વર છે.

તં વિશ્વરૂપમભવં ભવમીડ્યં પ્રજાપતિમ્ દેવદેવં જગત્પૂજ્યં સ્વચિત્તસ્થમુપાસ્મહે

અમે એ સૃષ્ટિના સ્વામી, જન્મ અને અજન્મના આધાર, સર્વેના વંદનીય, દેવોના દેવ, જગતના પૂજ્ય અને પોતાના મનમાં નિવાસ કરતા ભગવાનની ઉપાસના કરીએ છીએ.

કાલાદિભિઃ પરો યસ્માત્પ્રપઞ્ચઃ પરિવર્તતે ધર્માવહં પાપનુદં ભોગેશં વિશ્વધામ ચ

સમય અને બીજા તત્વોથી જગત બદલાય છે, તેથી અમે એ ભોગના સ્વામી, જગતના આશ્રય, પુણ્ય આપનાર અને પાપ દૂર કરનાર ભગવાનની પૂજા કરીએ છીએ.

તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરમં ચ દૈવતમ્ પતિં પતીનાં પરમં પરસ્તાદ્વિદામ દેવં ભુવનેશ્વરેશ્વરમ્

અમે એ ભગવાનને જાણીએ છીએ, જે સ્વામીઓમાં સર્વોચ્ચ, મહેશ્વર, દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પતિઓના પતિ, સર્વથી પર અને જગતના સ્વામી છે.

ન તસ્ય વિદ્યેત કાર્યં કારણં ચ ન વિદ્યતે ન તત્સમો ઽધિકશ્ચાપિ ક્વચિજ્જગતિ દૃશ્યતે

એને કોઈ કાર્ય નથી, કોઈ કારણ નથી; જગતમાં ક્યાંય એના સમાન કે એથી વધારે કંઈ જોવા મળતું નથી.

પરાસ્ય વિવિધા શક્તિઃ શ્રુતૌ સ્વાભાવિકી શ્રુતા જ્ઞાનં બલં ક્રિયા ચૈવ યાભ્યો વિશ્વમિદં કૃતમ્

એની પરમ શક્તિઓ અનેક છે, જે સ્વાભાવિક છે અને શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલી છે: જ્ઞાન, બળ અને ક્રિયા, જેના દ્વારા આ જગત સર્જાયું છે.

તસ્યાસ્તિ પતિઃ કશ્ચિન્નૈવ લિંગં ન ચેશિતા કારણં કારણાનાં ચ સ તેષામધિપાધિપઃ

એને કોઈ સ્વામી નથી, કોઈ લક્ષણ નથી, કોઈ શાસક નથી; એ બધા કારણોના પણ કારણ અને એના સ્વામીઓનો પણ સ્વામી છે.

ન ચાસ્ય જનિતા કશ્ચિન્ન ચ જન્મ કુતશ્ચન ન જન્મહેતવસ્તદ્વન્મલમાયાદિસંજ્ઞકાઃ

એનો કોઈ સર્જનહાર નથી, એનું જન્મ ક્યાંયથી નથી; અને જન્મના કારણો પણ, જેમ કે અશુદ્ધિ કે માયા, એમાં નથી.

સ એકસ્સર્વભૂતેષુ ગૂઢો વ્યાપ્તશ્ચ વિશ્વતઃ સર્વભૂતાંતરાત્મા ચ ધર્માધ્યક્ષસ્સ કથ્યતે

એ એકજ સર્વ પ્રાણીઓમાં છુપાયેલો છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ સર્વ જીવોમાં અંતરાત્મા છે અને ધર્મના રક્ષક તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વભૂતાધિવાસશ્ચ સાક્ષી ચેતા ચ નિર્ગુણઃ એકો વશી નિષ્ક્રિયાણાં બહૂનાં વિવશાત્મનામ્

એ સર્વ પ્રાણીઓનો નિવાસસ્થાન છે, સાક્ષી છે, ચેતના છે, ગુણરહિત છે; અનેક નિષ્ક્રિય અને અનેક મર્યાદિત આત્માઓમાં એ એકજ સ્વામી છે.

નિત્યાનામપ્યસૌ નિત્યશ્ચેતનાનાં ચ ચેતનઃ એકો બહૂનાં ચાકામઃ કામાનીશઃ પ્રયચ્છતિ

એ શાશ્વતોમાં પણ શાશ્વત છે, ચેતનામાં પણ ચેતન છે; એ એકજ, છતાં નિરાશક્ત રહીને, અનેકના ઇચ્છા પૂરી કરે છે.

સાંખ્યયોગાધિગમ્યં યત્કારણં જગતાં પતિમ્ જ્ઞાત્વા દેવં પશુઃ પાશૈસ્સર્વૈરેવ વિમુચ્યતે

સાંખ્ય અને યોગ દ્વારા જે જગતના સ્વામી અને સર્વનું કારણ છે, એ દેવને સાચી રીતે ઓળખી લેવાથી, જીવ સર્વ બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

વિશ્વકૃદ્વિશ્વવિત્સ્વાત્મયોનિજ્ઞઃ કાલકૃદ્ગુણી પ્રધાનઃ ક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ પાશમોચકઃ

એ જગતનો સર્જનહાર છે, સર્વનું જ્ઞાન ધરાવે છે, પોતે પોતે જન્મેલો છે, મૂળને જાણે છે, સમયનો સર્જક છે, ગુણોથી યુક્ત છે, મૂળરૂપ છે, ક્ષેત્રજ્ઞનો સ્વામી છે, ગુણોના ઈશ્વર છે અને બંધનમાંથી છોડાવનાર છે.

બ્રહ્માણં વિદધે પૂર્વં વેદાંશ્ચોપાદિશત્સ્વયમ્ યો દેવસ્તમહં બુદ્ધ્વા સ્વાત્મબુદ્ધિપ્રસાદતઃ

જે દેવે પહેલા બ્રહ્માને સર્જ્યા અને પોતે જ વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું, એ દેવને હું મારી પોતાની બુદ્ધિની પ્રસન્નતાથી સાચે ઓળખી લીધો છે.

મુમુક્ષુરસ્માત્સંસારાત્પ્રપદ્યે શરણં શિવમ્ નિષ્ફલં નિષ્ક્રિયં શાંતં નિરવદ્યં નિરંજનમ્

આ સંસારથી મુક્તિ ઈચ્છતો હું એ શિવના શરણે જાઉં છું, જે ફળરહિત છે, ક્રિયારહિત છે, શાંત છે, નિર્દોષ છે અને નિર્મળ છે.

અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેંધનમિવાનિલમ્ યદા ચર્મવદાકાશં વેષ્ટયિષ્યંતિ માનવાઃ

એ અમૃતતા સુધી પહોંચવાનો સર્વોચ્ચ પુલ છે, જેમ બળતણને પવન ભસ્મ કરી દે છે તેમ; અને જ્યારે લોકો આકાશને ચામડીથી ઢાંકી શકે તેમ પ્રયત્ન કરશે,

તદા શિવમવિજ્ઞાય દુઃખસ્યાંતો ભવિષ્યતિ

ત્યારે, જો શિવને ઓળખ્યા વિના, દુઃખનો અંત આવી જશે.

તપઃપ્રભાવાદ્દેવસ્ય પ્રસાદાચ્ચ મહર્ષયઃ અત્યાશ્રમોચિતજ્ઞાનં પવિત્રં પાપનાશનમ્

તપના પ્રભાવ અને દેવની કૃપાથી મહર્ષિઓએ આશ્રમોથી પરનું, પવિત્ર અને પાપનો નાશ કરનાર જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

વેદાંતે પરમં ગુહ્યં પુરાકલ્પપ્રચોદિતમ્ બ્રહ્મણો વદનાલ્લબ્ધં મયેદં ભાગ્યગૌરવાત્

આ વેદાંતનું સર્વોચ્ચ ગુહ્ય જ્ઞાન, જે પ્રાચીનકાળમાં ઉપદેશાયું હતું, તે મને બ્રહ્માના મુખેથી મારા સદભાગ્યથી પ્રાપ્ત થયું છે.

નાપ્રશાંતાય દાતવ્યમેતજ્જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ન પુત્રાયાશુવૃત્તાય નાશિષ્યાય ચ સર્વથા

આ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન એ વ્યક્તિને આપવું જોઈએ નહીં જે શાંત નથી, કે જે દુરાચારી પુત્ર છે, કે જે યોગ્ય શિષ્ય નથી.

યસ્ય દેવે પરાભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ તસ્યૈતે કથિતાહ્યર્થાઃ પ્રકાશંતે મહાત્મનઃ

જેને દેવમાં પરમ ભક્તિ હોય અને દેવ જેટલી જ ભક્તિ ગુરુમાં હોય, એવા મહાન આત્માને આ બધાં અર્થો સ્પષ્ટ રીતે સમજાય છે.

અતશ્ચ સંક્ષેપમિદં શૃણુધ્વં શિવઃ પરસ્તાત્પ્રકૃતેશ્ચ પુંસઃ સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્વં સંહારકાલે પુનરાદદાતિ

આથી, સંક્ષેપમાં સાંભળો: શિવ પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેથી પર છે; સર્જન સમયે બધું કરે છે અને વિલય સમયે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

કાલાદુત્પદ્યતે સર્વં કાલદેવ વિપદ્યતે ન કાલનિરપેક્ષં હિ ક્વચિત્કિંચન વિદ્યતે

સમયમાંથી બધું જન્મે છે અને હે દેવ, સમયથી બધું નાશ પામે છે; કારણ કે ક્યાંય પણ કંઈ પણ સમય વિના રહેતું નથી.

યદાસ્યાંતર્ગતં વિશ્વં શશ્વત્સંસારમણ્ડલમ્ સર્ગસંહૃતિમુદ્રાભ્યાં ચક્રવત્પરિવર્તતે

જ્યારે આખું વિશ્વ, જન્મમરણના ચક્રરૂપ, એમાં સમાયેલું હોય છે, ત્યારે સર્જન અને વિલયની ક્રિયાથી એ ચક્રની જેમ ફરતું રહે છે.

બ્રહ્મા હરિશ્ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ યત્કૃતાં નિયતિં પ્રાપ્ય પ્રભવો નાતિવર્તિતુમ્

બ્રહ્મા, હરિ, રુદ્ર અને અન્ય દેવો તથા અસુરો, એના દ્વારા નિર્ધારિત ભાગ્ય પ્રાપ્ત કરી, પોતાના મૂળને કદી લાંઘી શકતા નથી.

ભૂતભવ્યભવિષ્યાદ્યૈર્વિભજ્ય જરયન્ પ્રજાઃ અતિપ્રભુરિતિ સ્વૈરં વર્તતે ઽતિભયંકરઃ

ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય પ્રમાણે જીવોને વિભાજિત કરી, એ તેમને વૃદ્ધ બનાવે છે; એ સર્વશક્તિમાન છે, સ્વેચ્છાએ વર્તે છે અને અત્યંત ભયાનક છે.

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ કસ્ય વા વશવર્ત્યયમ્ ક એવાસ્ય વશે ન સ્યાત્કથયૈતદ્વિચક્ષણ

આ ભગવાન સમય કોણ છે? એ કોને વશ કરે છે? અને કોણ છે જે એના વશમાં નથી? હે વિદ્વાન, મને આ કહો.